NOTICIAS DAS CIENCIAS

ATOPAN COMPOSTOS ORGÁNICOS EN CERES

Imaxe da cadea montañosa dentro do cráter Urvara, en Ceres. No seu flanco sur (esquerda) pódese atopar un material brillante en forma de manchas brancas que foi identificado como depósitos de sal / NASA/JPL-Caltech/UCLA/MPS/DLR/IDA.

Un cráter situado no planeta anano Ceres, o corpo máis grande do cinto de asteroides, presenta estrañas manchas brancas: os astrónomos sosteñen que se trata de depósitos de sal e materia orgánica. A presenza destes compostos reforza a posibilidade de que Ceres estea atravesado por un océano subterráneo, parte do cal aínda podería estar líquido.

Unha investigación liderada polo Instituto Max Planck para a Investigación do Sistema Solar (MPS), en Alemaña, logrou determinar a presenza de sal e material orgánico na rexión do cráter Urvara, no planeta anano Ceres. O descubrimento foi posible grazas a unha análise detallada de imaxes obtidas na última fase da misión Dawn da NASA, que revelan estruturas xeolóxicas de só uns poucos metros de tamaño.

Ceres é considerado como o obxecto astronómico máis grande do cinto de asteroides, unha zona do Sistema Solar que se atopa entre as órbitas de Marte e Xúpiter. O planetoide posúe un diámetro de aproximadamente 945 quilómetros, en tanto que a súa superficie presenta numerosos cráteres e crese que estivo xeológicamente activo, polo menos unha vez e moitos millóns de anos despois da súa formación.

Segundo unha nota de prensa, do mesmo xeito que se determinou previamente no cráter Occator, a área do cráter Urvara en Ceres pode ser escenario de actividade criovolcánica. Un criovolcán é un volcán extraterrestre dominado por xeo e auga. Máis aló das baixas temperaturas e dos materiais que expulsan, os criovolcáns son estruturas moi similares aos volcáns de rocha derretida que se poden atopar na Terra.

Con todo, o máis transcendente é a presenza de materiais orgánicos: previamente, os investigadores acharan evidencias de compostos orgánicos expostos en forma de grandes puntos brancos, no cráter Ernutet. Isto indica que Ceres é escenario dunha química moi complexa. Agora, os investigadores centraron a súa atención no cráter Urvara, localizado no hemisferio sur do planeta anano e que presenta un diámetro de 170 quilómetros.

Nesa rexión, os especialistas identificaron exposicións concentradas a escala dun metro de material brillante, manchas brancas que corresponden a sales e material orgánico ao longo da crista central superior do cráter. Ao parecer, os sales orixínanse a grandes profundidades, posiblemente como parte dun reservorio de sal ou salmoira asentado no corazón de Ceres. A materia orgánica descuberta na área do cráter Urvara difire notablemente da achada previamente na rexión do cráter Ernutet.

Unha posibilidade analizada polos científicos é que o impacto que formou o cráter Urvara podería transportar sales desde o interior do planeta anano á superficie. Con todo, non está claro aínda se a salmoira chegou á superficie ou se simplemente acumulouse xusto debaixo. Ademais, os científicos destacaron que existen evidencias de actividade xeolóxica na zona en distintas etapas históricas, algunhas das cales poderían ser relativamente recentes.

O novo estudo, publicado recentemente na revista Nature Communications, apoia a idea de que un océano salino global estendíase debaixo da cortiza de Ceres, parte do cal aínda pode ser líquido na actualidade. Os investigadores sosteñen que o planeta anano é e foi un mundo xeológicamente activo mesmo en épocas recentes, con sales e material rico en materia orgánica xogando un papel importante na súa evolución.

Estas capas salinas, dispostas en varios niveis de profundidade, estarían relacionadas cun océano subterráneo anterior que tamén contiña compostos orgánicos, segundo os científicos. A pesar da gran distancia de Ceres ao Sol, os sales disoltos farían posible que esta salmoira aínda poida sobrevivir na actualidade, en forma de grandes depósitos líquidos a profundidades aproximadas duns 40 quilómetros. 

FONTE: Pablo Javier Piacente/farodevigo.es

UNHA BACTERIA OBSERVABLE A PRIMEIRA OLLADA

Bacterias da especie Thiomargarita magnifica, cunha moeda de 10 centavos de dólar / Tomas Tyml

Un equipo internacional de científicos descubriu unha bacteria de case un centímetro de lonxitude nun manglar da illa francesa de Guadalupe, no mar Caribe. O insólito ser pódese ver a primeira ollada, así que contradi a propia definición de microbio: “Organismo  unicelular só visible ao microscopio”. A bacteria, bautizada Thiomargarita magnifica, foi identificada pola microbióloga mexicana Silvina González Rizzo, da Universidade das Antillas, na localidade de  Pointe- à- Pitre.

O tamaño habitual dunha bacteria rolda as dúas milésimas de milímetro, con excepcións dunhas 180 milésimas de milímetro (un pouco menos do grosor dun folio), como a Thiomargarita namibiensis, achada e Namibia en 1.999. O organismo recentemente descuberto ten unha media de 9.000 milésimas de milímetro, case un centímetro. É unhas 50 veces máis grande que as bacterias ata o de agora consideradas xigantes, segundo recalcan os investigadores, que polo momento só publicaron un borrador provisional da súa análise. O exemplar de Thiomargarita magnifica máis longo entre os atopados alcanza os dous centímetros.

A microbióloga Silvia G. Acinas considera que é “un achado incrible”, porque “descoloca varios paradigmas da bioloxía”. Os seres vivos dividíronse tradicionalmente en organismos procariotas, como as bacterias, e eucariotas, como os seres humanos. A principal diferenza é que os eucariotas están formados por células que teñen o seu manual de instrucións, o ADN, nun núcleo diferenciado, envolvido por unha membrana. Nas bacterias, en cambio, o ADN flota libre. A gran sorpresa é que a Thiomargarita magnifica posúe estruturas que lembran a unha membrana nuclear, segundo explica Acinas, unha investigadora do Instituto de Ciencias do Mar (do CSIC) de Barcelona que non participou no estudo.

A nova bacteria é asombrosa. O seu manual de instrucións posúe case 12.000 xenes, o triplo do habitual, e o organismo ten medio millón de copias deste xenoma, unha cantidade “sen precedentes”, segundo os autores do achado. Para Acinas, coautora ao longo da súa vida do descubrimento de miles de novas especies de microbios, a Thiomargarita  magnifica é “un exemplo marabilloso” para investigar os mecanismos evolutivos que empuxaron a esta bacteria para ser así nun ecosistema tan singular como o dos manglares, terreos poboados por arbustos tropicais que toleran a auga salgada.

Hai polo menos 600 millóns de anos, a vida na Terra pasou de sinxelas e solitarias células a seres multicelulares, que acabaron evolucionando en organismos tan complexos como o ser humano, composto por 30 billóns de células perfectamente coordinadas. O equipo de Silvina González Rizzo recoñece que “a orixe da complexidade biolóxica é unha das preguntas máis importantes, aínda sen resposta, na bioloxía”. As extraordinarias características da Thiomargarita magnifica provocaron numerosas reaccións da comunidade científica. O biólogo xaponés Kazuhiro Takemoto, do Instituto de Tecnoloxía de Kyushu, suxeriu na revist  Science que a nova bacteria podería ser incluso “un elo perdido na evolución das células complexas”.

O biólogo Iñaki Ruiz Trillo é moito máis cauteloso. “Non é un elo perdido”, afirma este científico, xefe dun laboratorio do Instituto de Bioloxía Evolutiva de Barcelona que investiga a orixe dos animais  multicelulares. “Non é unha cousa intermedia entre os  procariotas e os  eucariotas. E tampouco é unha cousa intermedia entre os organismos  unicelulares e os  multicelulares. Non é nada intermedio, porque non está nunha zona intermedia na árbore da vida. É unha liñaxe que evolucionou, descubrírono agora e é fascinante, pero xa está”, opina o biólogo español.

Ruiz Trillo cre que as peculiares membranas intracelulares da Thiomargarita magnifica poden ser o resultado da converxencia evolutiva, o fenómeno polo cal aparecen de maneira independente estruturas similares, como as ás dos morcegos e as das bolboretas. “Estas bacterias fixéronse máis grandes, porque lles funcionou ecoloxicamente, e ao aumentar de tamaño evolucionaron certas características, como a  compartimentación, que, pola razón que sexa, funciónalles mellor”, sinala Ruiz Trillo. “É brutal que sexa unha célula  bacteriana tan grande. Rómpeche os esquemas por todas as bandas”, engade.

O biólogo mariño Olivier Gros, da Universidade das Antillas, descubriu hai unha década os filamentos microbianos nas follas afundidas do manglar da illa de Guadalupe, pero foi o seu colega Silvina González Rizzo a que se deu conta hai cinco anos de que aquilo era unha única bacteria. E foi a propia microbióloga mexicana a que escolleu o nome científico Thiomargarita magnifica, que significa “gran perla sulfurosa”, en alusión ás súas estruturas  granulares con xofre. O biólogo Jean- Marie Volland, do Laboratorio para a Investigación de Sistemas Complexos (EE UU), encabezou a análise en profundidade do organismo.

Os autores cren que non se atoparon máis bacterias xigantes polo chamado rumbo de confirmación: a tendencia para buscar resultados que confirman as crenzas persoais. Ninguén buscaba unha bacteria dun centímetro. “O descubrimento de Thiomargarita magnifica suxire que bacterias máis grandes e máis complexas poden estar escondidas a primeira ollada”, conclúen os científicos.

FONTE: Manuel Ansede/elpais.com/ciencia

ATOPAN UN MOSTRUOSO BURACO NEGRO SUPERMASIVO AGACHADO

Á esquerda, unha vista da galaxia Messier 77 captada co instrumento FORS2, instalado no Very Large Telescope de ESO. Á dereita, unha vista da rexión máis interna desta galaxia, o seu núcleo galáctico activo, tal e como se ve co instrumento MATISSE, instalado no Interferómetro do Very Large Telescope de ESO / ESO/Jaffe, Gámez-Rosas et al

A Vía Láctea é un lugar relativamente tranquilo onde vivir. Con todo, existen outras galaxias cuxos centros emiten enerxía en cantidades enormes, de forma moi violenta. Son coñecidos como núcleos activos de galaxias (AGN), e foron descubertos nos anos 50. A teoría máis aceptada é que a maioría (senón todas) as galaxias deste tipo teñen un buraco negro supermasivo no centro que ’traga’ material espacial a un ritmo vertixinoso, provocando mesmo chorros de partículas que salguen disparados. Pero outras que encaixan con esta descrición son moito máis tenues. Agora, grazas a un buraco negro supermasivo ’escondido’ por un groso anel de po cósmico e gases na ’próxima’ galaxia Messier 77, os científicos poden estar máis preto de atopar a solución ao misterio.

Os achados acaban de publicarse na revista Nature.

A principios dos 90, investigadores presentaron unha teoría, bautizada como ’Modelo Unificado’, que explicaría por que estes cúmulos menos brillantes obsérvanse cunha franxa máis ancha e os que son máis tenues presentan mostran liñas moito máis finas. A hipótese sinala que, en realidade, observamos os mesmos obxectos -é dicir, buracos negros supermasivos-, pero desde diferentes ángulos de vista. En concreto, se o disco de acreción (o material que vira ao bordo do buraco negro e que acaba precipitándose no seu interior, neste caso a altísimas temperaturas e que emite enormes cantidades de enerxía principalmente de raios X e raios gamma) obsérvase de lado, a luz queda bloqueada pola presenza dunha especie de ’rosquilla’ de material cósmico, chamada ’Torus’. En cambio, si obsérvase de fronte ou de forma perpendicular,estes núcleos veranse moito máis brillantes.

Esquema dos AGN (desde a perspectiva da fotografía observaríase un tipo II, xa que a nube de gas escurecería e ’taparía’ ao buraco negro do seu interior / Bill Saxton/NRAO/AUI/NSF

As teorías reinantes sinalan que, cando o buraco negro consumiu todo o gas e po do seu ao redor, a galaxia activa deixa de emitir grandes cantidades de enerxía e transfórmase nunha galaxia ’tranquila’. Iso explicaría, por exemplo, por que Saxitario A*, o buraco negro supermasivo do centro da Vía Láctea, parece ter moita menos actividade. Tamén sería a razón de que os cuásares (galaxias recentemente nadas caracterizada por ser fontes astronómicas de enerxía electromagnética, incluíndo radiofrecuencias e luz visible) son moito máis frecuentes no universo temperán.

Messier 77 (tamén coñecida como NGC 1068), da que agora se acaba de constatar que ten no centro un buraco negro supermasivo, sería deste segundo tipo. Grazas ao Very Large Telescope Interferometer (VLTI) do European Southern Observatory (ESO), un equipo de investigadores liderado pola investigadora Violeta Gámez Rosas, da Universidade de Leiden (Países Baixos), puidéronse realizar observacións moi detalladas deste centro galáctico.

Xa se sospeitaba de que, en efecto, Messier 77 podía ter un buraco negro supermasivo no seu centro: detectouse po extremadamente quente no seu núcleo, quizá sinalando que este xigante estaba ’a devorar’ rapidamente todo o material próximo. Pero non había constancia de que, efectivamente, aí había oculto un buraco negro supermasivo.

"A verdadeira natureza das nubes de po e o seu papel tanto na alimentación do buraco negro como na determinación de cal é o seu aspecto cando se ve desde a Terra foron preguntas centrais nos estudos de AGN do últimas tres décadas", afirma Gámez Rosas. "Aínda que un único resultado non resolverá todas as preguntas que temos, demos un paso importante na comprensión de como funcionan estes núcleos activos de galaxias".

As observacións foron posibles grazas ao instrumento MATISSE (Multi AperTure mid-Infrared SpectroScopic Experiment, experimento espectroscópico multiapertura no infravermello medio), instalado no VLTI de ESO, situado no deserto de Atacama (Chile). MATISSE combinou a luz infravermella recibida polo catro telescopios de 8,2 metros do VLT de ESO utilizando unha técnica chamada interferometría. O equipo utilizou MATISSE para escanear o centro de Messier 77, situado a 47 millóns de anos luz de distancia na constelación de Cetus.

"MATISSE pode ver unha ampla gama de lonxitudes de onda infravermellas, o que nos permite ver a través do po e medir con precisión as temperaturas. Debido a que o VLTI é, de feito, un interferómetro moi grande, temos a resolución para ver o que está a suceder mesmo en galaxias tan afastadas como Messier 77. As imaxes que obtivemos detallan os cambios na temperatura e a absorción das nubes de po ao redor do buraco negro", afirma o coautor Walter Jaffe, profesor da Universidade de Leiden.

Combinando os cambios na temperatura do po (de ao redor da temperatura ambiente a aproximadamente 1.200 °C) causados pola intensa radiación do buraco negro cos mapas de absorción, o equipo construíu unha imaxe detallada do po e identificou onde debe estar o buraco negro. O po (nun anel interior groso e un disco máis estendido, como unha especie de rosquilla vista de lado), co buraco negro colocado no centro, apoia o Modelo Unificado. Para construír a imaxe, o equipo tamén utilizou datos de ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), copropiedad de ESO, e do VLBA (Very Long Baseline Array), do Observatorio Nacional de Radioastronomía (EE.UU.).

"Os nosos resultados deberían levarnos a unha mellor comprensión do funcionamento interno dos AGN", conclúe Gámez Rosas. "Tamén poderían axudarnos a comprender mellor a historia da Vía Láctea, que alberga un buraco negro supermasivo no seu centro que pode estar activo no pasado".

FONTE: Patricia Biosca/abc.es/ciencia

UN ELO PERDIDO: NOVA ESPECIE DE ARTRÓPODO PREHISTÓRICO

Os artrópodos, o grupo de animais que inclúe exemplares como arañas e cochinillas, son o fío máis grande do reino animal e atópanse en todas partes, desde a fosa oceánica máis profunda do mundo ata a cima do Monte Everest.

Agora, o científico da Universidade de Manchester, David Legg, en colaboración cun equipo de expertos internacionais de China, Suíza e Suecia, anunciou un novo fósil que revela a orixe das branquias nos artrópodos. Trátase dunha nova especie de artrópodo mariño que foi bautizada como Erratus sperare e tiña apéndices de tronco únicos que representan unha etapa intermedia da evolución das extremidades birámicas.

Os artrópodos modernos que habitan na auga teñen extremidades birámicas, isto é, patas que contan con dúas partes, unha para respirar e outra para camiñar, pero como evolucionaron tales extremidades especializadas era un misterio. Ata agora os investigadores non sabían de que forma os artrópodos deran o salto destas aletas especializadas ás extremidades birrámicas dos artrópodos modernos.

O estudo, que foi publicado na revista Philosophical Transactions of the Royal Society B Biological Sciences mostra que a última incorporación ao grupo é un organismo de 520 millóns de anos (unhas 10 veces a idade dos dinosauros).

A criatura, Erratus speare, foi descuberta no xacemento fósil de Chengjiang, un sitio declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO situado en Yunnan, China; lugar que conserva un antigo ecosistema submarino con algúns dos fósiles de artrópodos máis coñecidos como trilobites (os fósiles máis característicos do período Paleozoico e dos que se describiron preto de 20.000 especies) e anomalocáridos (que existiron a comezos-mediados do período Cámbrico, ata hai aproximadamente 510 millóns de anos).

Erratus sperare conta con patas e un saínte que protexe as branquias, algo que demostra que os peixes non son os únicos organismos que posúen branquias. A diferenza, é que os artrópodos teñen as branquias nas súas patas. Ata agora descoñecíase de onde viñan as branquias dos artrópodos. Un misterio que este elo perdido axudou a sacar á luz.

“Grazas a este novo fósil, Erratus sperare, agora temos unha idea moito máis clara. Estas branquias tamén probablemente evolucionaron ata converterse nas ás dos insectos e os pulmóns dos artrópodos terrestres como as arañas, polo que foron unha innovación moi importante”, comenta David Legg, líder do traballo.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es         Imaxe: University of Manchester

DESCOBREN NOS PIRINEOS UN DINOSAURO TAN GRANDE COMA UN AUTOBUS ARTICULADO

Recreación do aspecto en vida do Abditosaurus kuehnei / Oscar Sanisidro/Museu da Conca Dellà

Un equipo de investigadores dirixido polo Instituto Catalán de Paleontoloxía Miquel Crusafont descubriu en Pajares de Yuso, nos Pireneos leridanos, os restos moi ben conservados dunha nova especie de dinosauro herbívoro xigantesco. Bautizado como Abditosaurus kuehnei, trátase dun tiranosaurio de case 18 metros de lonxitude -tan longo como un autobús urbano articulado- e 14 toneladas de peso que viviu hai 70,5 millóns de anos. Nese tempo era o animal máis impresionante do dominio iberoarmoricano, a antiga rexión que actualmente agrupa Iberia e o sur de Francia.

Precisamente, foron as extraordinarias dimensións do dinosauro uno dos aspectos que máis chamaron a atención dos investigadores. "Os titanosaurios que atopamos no Cretáceo superior de Europa adoitan ser máis pequenos. Podes coller os seus vértebras coa man", explica Bernat Vila, autor principal do estudo, publicado en Nature Ecology & Evolution. Que estes titanosaurios europeos medisen entre 6 e 10 metros, unha presenza non tan impactante, débese ao efecto da insularidade na fauna da rexión.

Durante o Cretácico superior (hai entre 83 e 66 millóns de anos), Europa era un extenso arquipélago formando por decenas de illas. Unha delas estaba constituída polo que hoxe son a Península Ibérica e o sur de Francia. As faunas que evolucionaban alí tendían a ser formas pequenas ou mesmo ananas debido á limitación de alimento que implica vivir nunha illa, un fenómeno recorrente na historia da vida na Terra e do que hai moitos exemplos no rexistro fósil.

"Con todo -prosegue o científico-, as vértebras dorsais de Abditosaurus miden 940 cm de ancho, e o fémur podía alcanzar o metro trinta". As análises filoxenéticos (é dicir, de parentesco) da nova especie indican que o xigante viña do sur, do antigo bloque continental de Gondwana, onde os titanosaurios eran moito máis grandes. "A hipótese que manexamos é que, hai uns 70,6 millóns de anos, produciuse unha baixada do nivel de mar e as zonas pouco profundas quedaron expostas, de forma que estes dinosauros máis grandes puideron cruzar ata aquí desde o norte do que hoxe é África", explica Vila. Hai outras evidencias que apoian a hipótese da migración, como o achado no mesmo xacemento de cascas de ovo de especies de titanosaurios que se sabe habitaban en Gondwana. Se chegaron en busca de alimento por mor dun cambio climático ou simplemente expandíronse polo mero feito de non ter barreiras xeográficas é algo que aínda non está claro.

Imaxes de distintos restos fósiles de Abditosaurus kuehnei no xacemento de Orcau-1 (a), do proceso de escavación (b e c) e do pescozo xa preparado (d)

A historia da investigación que conduciu á descrición da nova especie remóntase ao ano 1954, cando o paleontólogo alemán Walter Kühne escavou os seus primeiros restos e enviounos ao Instituto Lucas Mallada, en Madrid. O xacemento caeu no esquecemento ata 1986 onde se extraeron algúns restos máis, pero unha gran tormenta fixo cancelar a escavación. O lugar volveu abandonarse ata que en 2012, persoal investigador do ICP, o Museo da Conca Dellà e a Universidade de Zaragoza renovou as escavacións de forma sistemática. ‘Abditosaurus’ significa ‘o réptil esquecido’ e ‘kuehnei’ é unha homenaxe ao seu descubridor.

Os restos recuperados consisten en diversas vértebras e costelas do tronco e ósos das extremidades e as cinturas pélvicas e escapulares, pero destaca especialmente un fragmento semiarticulado do pescozo formado por 12 vértebras cervicais fusionadas entre si. Só preparar o pescozo e estudalo levou aos investigadores varios anos de traballo. Aínda que descoñecen a causa exacta da morte do animal, creen que puido morrer de vello. Non hai evidencias de depredación nos ósos, polo que parece que o corpo quedou sepultado rapidamente.

Silueta do novo titanosaurio que mostra en distintas cores os restos recuperados en distintas campañas de escavación. Os de rosa claro escaváronse no século pasado e perdéronse - Bernardo González Riga

Os titanosaurios dominaron os ecosistemas terrestres durante o Cretácico. O seu cranio era pequeno e acabado en punta, cuns dentes pequenos en forma de cravo que lles servían para arrincar a vexetación. Alimentábanse de plantas con flores e ximnospermas (a familia á que pertencen os piñeiros e as araucarias). Co seu longo pescozo podía alcanzar as ramas máis altas das árbores. Tiñan un corpo robusto, cunhas patas dianteiras máis curtas que as traseiras e un pescozo e unha cola relativamente longos. Algunhas especies ―entre elas moitas das que atopamos fosilizadas nos actuais Pireneos, entón unha gran conca― tiñan o tronco recuberto dunhas placas óseas chamadas osteodermos. Crese que estas estruturas podían servir como escudo protector ou como reserva de calcio. Abditosaurus compartía ambiente con hadrosaurios (o famosos pico de pato) e anquilosaurios. Entre os predadores que podían ameazalo, había abelisáuridos e velociraptores, aínda que, polo seu tamaño, non debía de ser unha presa fácil.

Os Pireneos cataláns son excepcionais en canto ao rexistro fósil de dinosauros. Inclúen as últimas especies que viviron en Europa antes da súa desaparición fai 66 millóns de anos a causa do impacto dun gran meteorito contra o que hoxe é México. É probable que Abditosaurus tamén fose vítima da gran extinción

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

WASP-189b: UN PLANETA CUNHA ATMOSFERA MOI SIMILAR Á DA TERRA

WASP-189b está situado a 322 anos luz de distancia do noso planeta. É un mundo xigante gasoso ultraquente, similar a Xúpiter, onde as temperaturas acadan os 3200 °C, pero que posúe unha atmosfera en capas sorprendentemente similar á da Terra, segundo revelou un estudo levado a cabo por científicos de Suecia e Suíza e publicado na revista Nature Astronomy.

Utilizando espectroscopia de alta resolución, os investigadores descubriron este planeta orbitando a súa brillante estrela anfitrioa HD 133112 polo proxecto Wide Angle Search for Planets (WASP) en 2018. Agora, identificaron que contén un cóctel exótico de óxido de titanio, ferro, titanio, cromo, vanadio, magnesio e manganeso.

WASP-189b está 20 veces máis preto da súa estrela que a Terra do Sol e, debido á súa proximidade, un ano só dura 2,7 días nun escenario con temperaturas tan altas que serían capaces de vaporizar o ferro. Con todo, grazas a esta aliñación coa súa estrela, os investigadores poden estudar a súa atmosfera ao detalle.

“Medimos a luz proveniente da estrela anfitrioa do planeta e que atravesa a atmosfera do planeta. Os gases na súa atmosfera absorben parte da luz das estrelas, de maneira similar ao ozono que absorbe parte da luz solar na atmosfera da Terra e, por tanto, deixan a súa característica ’pegada dixital’”, explicou Bibiana Prinoth da Universidade de Lund e líder do traballo. “Coa axuda de HARPS [cazador de planetas de ESO], puidemos identificar as sustancias correspondentes”.

O que revela esta nova investigación é que a atmosfera de WASP-189b pode ter distintas capas, do mesmo xeito que a Terra. Aínda que a atmosfera da Terra contén capas, como a troposfera da Terra, a capa máis baixa que se estende desde o nivel do mar máis aló dos picos das montañas máis altas, que contén a maior parte do vapor de auga ou como a estratosfera, cuxa capa de ozono protéxenos da daniña radiación ultravioleta do Sol. Este planeta parece ter unha capa de titanio que pode actuar de maneira similar.

Ademais de atopar rastros de ferro, cromo, vanadio, magnesio e manganeso na súa atmosfera, o equipo tamén detectou óxido de titanio. Aínda que o óxido de titanio é moi escaso na Terra, podería desempeñar un papel importante na atmosfera deste xigante gaseoso, similar ao do ozono na atmosfera terrestre.

“O óxido de titanio absorbe a radiación de onda curta, como a radiación ultravioleta. Por tanto, a súa detección podería indicar unha capa na atmosfera de WASP-189b que interactúa coa radiación estelar de maneira similar a como o fai a capa de ozono na Terra”, dixo Kevin Heng, profesor de astrofísica na Universidade de Berna, membro de NCCR PlanetS e coautor do estudo.

Esta investigación representa un novo fito na sondaxe de atmosferas exoplanetarias, que é onde é máis probable que detectemos signos de vida extraterrestre e WASP-189b é quizais o máis extremo dos aproximadamente 4.300 exoplanetas que se confirmaron até a data, polo que se presenta como un planeta moi exótico.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es

UN GRAN ASTEROIDE ACOMPAÑARÁ Á TERRA DURANTE 4.000 ANOS

Os asteroides troianos terrestres son corpos pequenos que orbitan arrededor dos puntos lagranxianos L4 o L5 do sistema Sol-Terra / CTIO/NOIRLab/NSF/AURA/J. da Silva/Spaceengine

A Terra ten un novo compañeiro no seu camiño. Un equipo internacional de astrónomos dirixido polo investigador Toni Santana-Ros, do Instituto de Ciencias do Cosmos da Universidade de Barcelona (ICCUB), confirmou que un asteroide de máis de 1 quilómetro de diámetro comparte órbita co noso planeta ao redor do Sol, unha traxectoria que manterá durante 4.000 anos. Este troiano, como se denomina a este tipo de obxectos, é o segundo terrestre coñecido.

Os asteroides troianos, cuxa existencia foi predita hai 200 anos polo matemático Joseph-Louis Lagrange, son corpos pequenos que se atopan nun dos dous puntos estables na órbita dun planeta ao redor do Sol (chamados Puntos de Lagrange L4 e L5). Aínda que estas rochas coñécense desde hai décadas noutros mundos do sistema solar, como Venus, Marte, Xúpiter, Urano e Neptuno, non foi ata 2011 cando o telescopio de rastrexo Pan-STARRS descubriu o primeiro troiano terrestre, 2010 TK7. Duns 300 metros de diámetro (o tamaño da Torre Eiffel), pode quedar dando voltas xunto á Terra uns longos 10.000 anos.

Os numerosos esforzos de observación dedicados na última década non volveron dar os seus froitos até decembro de 2020. Entón, os astrónomos deron co asteroide 2020 XL 5, pero a súa órbita aínda non estaba clara e, por tanto, non podía asegurarse que se tratase realmente dun troiano. "Houbo moitos intentos previos de atopar troianos terrestres, incluídos os estudos in situ, como a procura dentro da rexión L4 que levou a cabo a nave espacial OSIRIS-REx da NASA, ou a procura na rexión L5, realizada pola misión Hayabusa-2 da JAXA", explica Santana-Ros. "Todos os esforzos dedicados ata agora non permitiran descubrir ningún outro membro desta poboación", sinala.

O asteroide troiano 2020 XL5, nunha imaxe do Lowell Discovery Telescope / Nature

O pouco éxito destas procuras, segundo explican os autores, pódese explicar pola xeometría dun obxecto que orbita os puntos L4 ou L5 do sistema Terra-Sol, visto desde o noso planeta. Estes obxectos adoitan ser observables preto do Sol. A xanela de tempo de observación entre o asteroide que se eleva por encima do horizonte e a saída do Sol é, por tanto, moi pequena. Por esta razón, os astrónomos deben enfocar os telescopios nun punto baixo do ceo, onde as condicións de visibilidade son malas e coa desvantaxe extra da luz solar inminente, que satura a luz de fondo das imaxes ao cabo de poucos minutos de comezar a observación.

Para solucionar este problema, Santana Ros e os seus colegas estudaron a órbita da rocha combinando datos de arquivo con observacións que realizaron desde os observatorios Lowell Discovery, de 4,3 metros, en Arizona (EE.UU.), e SOAR, de 4,1 metros, operado polo NOIRLab da National Science Foundation, en Cerro Pachón (Chile).

Con estes datos, os investigadores confirmaron a auténtica natureza de 2020 XL 5, que describen na revista Nature Communications. Propoñen que este troiano, tres veces máis grande que o primeiro terrestre, é un asteroide de tipo C, predominantemente composto de carbono. Ademais, unha análise da súa estabilidade orbital suxire que permanecerá na súa órbita durante polo menos 4.000 anos, polo que se lle cualifica de transitorio.

Os autores creen que a rocha podería ser expulsada do cinto de asteroides principal, despois dunha interacción con Xúpiter. Con todo, recoñecen que fai falta máis investigación para confirmar as súas orixes.

O 2020 XL5 estará situado no punto de Lagrange durante 4.000 mil anos / CTIO/NOIRLab/NSF/AURA/J. da Silva

Polo seu tamaño, os autores creen que 2020 XL 5 sería un estupendo candidato para ser sobrevoado por unha misión científica, polo que mesmo realizaron un estudo do impulso que necesitaría un foguete para chegar ao asteroide desde a Terra. Como o punto de Lagrange L4 orbita xunto co noso planeta, necesítanse cambios de velocidade ínfimos para poder chegar. Isto implica que unha nave espacial necesitaría un orzamento de enerxía moi baixo para permanecer na súa órbita compartida coa Terra mantendo unha distancia fixa. "Os troianos terrestres poderían converterse en bases ideais para unha exploración avanzada do sistema solar; mesmo poderían converterse nunha fonte de recursos", conclúe Santana-Ros.

Precisamente, a NASA lanzou o pasado outubro a misión Lucy moito máis lonxe, cara aos asteroides troianos de Xúpiter, onde chegará dentro de doce anos. Estas rochas teñen un gran interese científico, xa que son un remanente dos comezos do noso sistema solar, hai uns 4.000 millóns de anos.

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

A MAIOR TORMENTA SOLAR DETECTADA ATA AGORA DEIXA AOS CIENTÍFICOS PERPLEXOS E ALARMADOS

Un novo motivo de preocupación chéganos desde o Sol. Desde hai moito sabemos que a nosa estrela, xeralmente acougada, pode con todo desencadear tormentas que lanzan miles de toneladas de material solar ao espazo. E sabemos tamén que nalgunhas ocasións, cando esas poderosas emisións de partículas enerxéticas coñecidas como ’execcións de masa coronal’ apuntan cara á Terra, teñen o potencial de danar os nosos sistemas de comunicacións por satélite, os nosos aparellos electrónicos e, o que é peor, nosas centrais eléctricas, provocando catastróficos apagamentos de longa duración que terían graves consecuencias para a sociedade industrial e o noso modo de vida.

Normalmente, ese tipo de eventos prodúcense durante os períodos de maior actividade do Sol, que seguen precisos ciclos nos que os ’máximos’ e os ’mínimos’ solares sucédense cada once anos, pasando alternativamente de fases de gran violencia a outras de calma case absoluta. Nestes momentos, atopámonos ao principio do ciclo solar 25, que segundo os científicos comezou entre decembro de 2019 e xaneiro do 2020 e que xa deu mostras de ser moito máis activo que o anterior. Só durante o ano pasado, en efecto, o ciclo tivo ata un 80% máis de manchas solares (onde se orixinan as tormentas e as execcións de masa coronal) que en todo o pasado ciclo 24.

Pero a nova preocupación dos científicos non se debe a que estea a empezar un ciclo máis activo que o anterior, que tamén, senón a un estudo recentemente publicado en Nature Communications no que se anuncia o descubrimento, en antigos núcleos de xeo de ambos os polos, dunha potente tormenta solar previamente descoñecida e que tivo lugar hai 9.200 anos. A tormenta, din os investigadores no seu artigo, é un dos estalidos solares máis poderosos que nunca se viron, e deixou cicatrices permanentes tanto nos xeos da Antártida como nos de Groenlandia. Se se producira no presente, paralizaría sen dúbida a maior parte dos sistemas eléctricos e de comunicacións da Terra.

O motivo de maior preocupación, con todo, tampouco é a enorme potencia daquel evento solar en concreto, senón o momento en que se produciu. De feito, a enorme tormenta golpeou o noso planeta durante un mínimo solar, a fase máis acougada e tranquila dos mencionados ciclos de actividade de once anos. Segundo os investigadores, o seu inesperado achado significa que en calquera momento, mesmo cando menos esperámolo, podería ter lugar unha tormenta solar devastadora. Algo para o que a Terra, subliñan, non está en absoluto preparada.

"Estas enormes tormentas -explica Raimund Muscheler, investigador de xeoloxía da Universidade de Lund en Suecia e coautor do estudo- actualmente non están o suficientemente previstas nas avaliacións de risco. É de suma importancia analizar que poderían significar estes eventos para a tecnoloxía actual e como podemos protexernos".

Hoxe en día, os satélites son capaces de monitorear os estalidos solares directamente. Pero atopar evidencia de tormentas antigas require dun auténtico traballo detectivesco. No xeo, os autores do novo estudo buscaron, concretamente, unhas partículas especiais coñecidas como radionúclidos cosmoxénicos, que son esencialmente isótopos radioactivos que se crean cando as partículas solares cargadas chocan con elementos na atmosfera da Terra.

Estas partículas radioactivas poden aparecer en rexistros naturais, como aneis de árbores ou núcleos de xeo, como é o caso deste estudo. En concreto, os investigadores analizaron varios núcleos de xeo obtidos na Antártida e Groenlandia. E en ambos os lugares as análises mostraron un aumento notable nos radionúclidos berilio-10 e cloro-36 hai uns 9.200 anos, o que indica que unha poderosa tormenta solar varreu a Terra naquel momento.

Unha análise máis detallada mostrou ademais que a tormenta foi especialmente poderosa, tanto ou máis que a máis potente rexistrada ata hoxe e que ocorreu durante un máximo solar entre os anos 775 e 774 antes de Cristo. E o máis desconcertante, como se dixo, é que a tormenta do novo estudo produciuse cando a actividade magnética do Sol era máis baixa, o cal deixou aos investigadores ’perplexos e alarmados’.

"Esta tormenta -escriben os autores- aumenta aínda máis a magnitude do peor escenario posible para esta clase de eventos".

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia