OUTRAS COUSAS

POE, O ESCRITOR QUE QUIXO TRIUNFAR EN CIENCIA

Se hoxe coñecemos a Edgar Allan Poe (19 de xaneiro de 1809 - 7 de outubro de 1849) é polos seus relatos curtos e os seus contos de terror. Os seus 40 anos de inestable vida déronlle para renovar a novela gótica e inventar o relato detectivesco, así como para ser ademais poeta, crítico e xornalista. Pero tamén tivo tempo para ensaiar coa ciencia e ao final dos seus días estaba convencido de que sería lembrado máis polas súas ideas científicas que polos seus escritos literarios. O autor de O escaravello de ouro dedicou a súa última e pouco coñecida obra a plasmar os seus pensamentos sobre o universo. Recuperamos aquí a cara B, a científica, dun xenio atormentado cuxa vida empezou a complicarse moi pronto.

Nado como Edgar Poe en Boston, antes de cumprir tres anos perdeu ao seu pai e á súa nai, separárono do seu irmán maior e da súa irmá pequena, e o acomodado matrimonio Allan de Richmond, Virxinia, acolleuno. Aínda que os Allan déronlle o seu apelido e unha boa educación, Edgar Allan Poe nunca chegou a congeniar do todo con eles, ata o punto de que o seu pai adoptivo desherdouno. As pantasmas da súa familia biolóxica perdida nunca o abandonaron e algúns estudiosos da súa obra ven reflectida esa traumática infancia na súa tétrico estilo literario.

A comezos de 1826, Poe ingresou na Universidade de Virxinia. Alí destacou por ler todo o que caía nas súas mans e ser un alumno aplicado que traducía linguas clásicas case sen esforzo. Tamén por ter fortes pesadelos e problemas coa bebida e o xogo. Nesa época empeza a profundar no estudo da historia e a literatura, ademais de interesarse por disciplinas científicas, como matemáticas, física e astronomía.

Poe cría que sería lembrado polas súas ideas científicas e non os seus escritos literarios / Wikimedia

Poe tivo especial predilección pola astronomía e chegou a propor unha solución ao paradoxo de Olbers. Este problema físico expuña a contradición de que nun universo estático e infinito repleto de estrelas —esa era a descrición de universo da época— o ceo nocturno debería ser totalmente brillante, sen rexións escuras. Poe defendeu nunha conferencia na New York Society Library que os espazos entre estrelas eran debidos a que a distancia ata o fondo do universo era tan grande que ningún raio de luz desde alí fora capaz de alcanzar a Terra.

Ilustración de Édouard Manet para unha tradución ao francés del Cuervo de Edgar Allan Poe / Library of Congress

A vida de Poe pareceu estabilizarse cara a 1836 ao casar coa súa prima irmá Virxinia Eliza Clemm e traballar na Graham’s Magazine de Filadelfia, onde escribiu as súas grandes novelas policíacas, Os crimes de cálea Morgue (1841) e O escaravello de ouro (1843). Con todo, as cousas volveron torcerse cando en 1842 a súa muller enfermou dunha tuberculose que a mataría cinco anos despois. Ante a dura situación, Poe volveu consumir alcol e esta vez tamén láudano (un preparado de opio), o que lle produciu importantes problemas de saúde.

A pesar da súa deterioración física e mental, en 1845 chegou o seu primeiro gran éxito en vida: o poema O corvo, que alcanzou a fama da noite para a mañá e está considerado o poema máis famoso da literatura estadounidense.

Tras a morte da súa muller, no inverno de 1847 un abatido Edgar Allan Poe mergúllase na física para escribir o seu décimo e último libro, o ensaio Eureka, subtitulado Un poema en prosa, que dedicou ao científico alemán Alexander von Humboldt. Nos anos nos que Darwin dáballe voltas á súa teoría da evolución ou Maxwell lograba unificar electricidade, magnetismo e luz, Poe propúxose en Eureka “falar do físico, metafísico e matemático —do universo material e espiritual— da súa esencia, orixe, creación; da súa condición presente e do seu destino”. Aínda que a disertación non segue o método científico e está trufada de erros, contén inesperados acertos, entre os que destaca a idea de que o universo se xerou a partir da explosión dunha única partícula primordial —co que a intuición de Poe anticipouse case un século á teoría do Big Bang.

Pouco despois de publicar Eureka, Edgar Allan Poe escribía unha carta á súa tía (e á vez sogra) na que lle dicía: “Non teño desexos de vivir desde que escribín Eureka. Non podería escribir nada máis”. E así foi. Poe morreu pouco despois en Baltimore, convencido de que fixera unha das máis importantes achegas na historia da ciencia.

FONTE: Bibiana García/bbvaopenmind.com/ciencia

ACTIVIDADE SÍSMICA

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso Actividade sísmica polo físico Javier Santaolalla. Cal é a explicación física da actividade sísmica? Javier arroxa luz sobre a física dos terremotos.

Os terremotos ocorren no interior do manto cando as masas de terra desprázanse unha sobre outras. Non só senten no lugar no que se producen: a perturbación propágase en forma ondulatoria ata a superficie. Cando se produce un terremoto, a perturbación propágase de forma ondulatoria desde o epicentro. As ondas superficiais son as que provocan o dano. No relativo ás ondas internas, existen dous tipos: P (primarias), máis rápidas, e S (secundarias). As ondas P son lonxitudinais: a súa vibración prodúcese no sentido da propagación do movemento, mentres que as ondas S son transversais, ao producir oscilacións perpendiculares á dirección na que se propaga a onda.

ENTENDENDO O UNIVERSO DENDE O SOFÁ UNHA TARDE DE INVERNO

Moitos fenómenos cotiáns revélannos conceptos físicos que se repiten ao longo de todo o universo e axúdannos a comprendelo. Por exemplo, sentados nun sofá quentiños podemos aprender sobre a formación de planetas.

Pablo G. Pérez González, investigador do Centro de  Astrobiología, dependente do Consello Superior de Investigacións Científicas e do Instituto Nacional de Técnica Aeroespacial (CAB/CSIC- INTA) publicou este artigo o pasado día 17, no xornal El País, que polo seu interese reproduzo, eso si, no noso idioma.

Unha estrela, rodeada por un disco protoplanetario / NASA/JPL-CALTECH/R.HURT (IPAC)

Domingo despois de comer. Vai frío fóra, mellor quedar quentiño no sofá, debaixo da manta. Non o vexo directamente, pero os raios do sol vespertino entran pola xanela e penso: “a cantidade de po que hai no aire”. Sucédense escintileos por todas partes, podo ver flotando no aire as motas de po que normalmente pasan desapercibidas e que nos rodean en calquera sitio, sobre todo nun pechado. Vexo mesmo as turbulencias no po se a miña filla pasa correndo pola habitación, ou como soben as motas pola corrente  convectiva que crea o radiador.

 Hai unha chea de física nesa imaxe que creo que todos vimos algunha vez, desde dinámica de fluídos ata física estatística para describir a distribución de velocidades das motas de po. Pero hoxe quero centrarme en dous aspectos que son exactamente iguais ao que utilizamos os astrofísicos para estudar como se forman os planetas (e as estrelas que os albergan) e que teñen que ver, como non podía ser doutra maneira, coa luz.

Primeiro concepto físico: os raios de luz dese sol que non vexo inciden nas motas de po e estas reflíctenos. Eran raios que nunca chegarían aos meus ollos, pero o po rediríxeos cara ao meu. Iso chámase dispersión da luz, “scattering” en inglés. Cada mota de po compórtase como un pequeno espello, aínda que bastante imperfecto porque non reflicte toda a luz, parte absórbea. E iso lévanos ao segundo concepto físico: eses raios de sol, esa enerxía, é tamén en parte absorbida polas motas de po e quéntaas. Como todo corpo a certa temperatura, o po emite luz. Pero esa luz é bastante diferente á que chegou do Sol, o po é un “transformador de radiación”, aínda que os fotóns que emite o po dependen de como eran os que o quentaron. Os fotóns que crea o po non son perceptibles polos nosos ollos, son fotóns infravermellos que todo o que se atopa ao noso ao redor está a emitir en maior ou menor medida. Así que menos mal que non “vemos” os fotóns infravermellos, porque nos cegarían, demasiada radiación como para distinguir algo concreto.

Ata aquí a física de andar por casa, nunca mellor dito. Agora, que ten que ver todo isto coa formación de planetas e coa astrofísica? Pois exactamente cos mesmos procesos físicos é como estudamos os sistemas planetarios en formación, os chamados discos protoplanetarios (coñecidos como proplyds, pola súa abreviatura en inglés), e tamén a formación da propia estrela ou estrelas que reinan neses sistemas. Primeiro as estrelas e acto seguido os planetas (ou simultaneamente) fórmanse en nubes de gas que tamén conteñen po interestelar. Iste consiste principalmente no que se coñece como silicatos e moléculas con carbono como os chamados hidrocarburos policíclicos aromáticos (PAHs polas súas siglas en inglés) ou o grafito. Parecen compostos moi raros, pero só polo nome, porque os silicatos dan conta de máis do 90% da codia terrestre; os PAHs rodéannos cando algo se queima, por exemplo, madeira nunha grellada ou a propia carne nunha cociña, ou atópanse tamén no fume dos tubos de escape dos coches; e o grafito, ese si o temos máis controlado, sabemos que se usa para lapis pero tamén para rodamentos, lubricantes industriais ou en reactores nucleares.

Volvendo aos discos protoplanetarios, as motas de po interestelar dan lugar aos planetas, aínda que a cousa non é sinxela, polo camiño adoitan perderse os PAHs e moitas das moléculas carbónicas, a nube transfórmase nun disco,... E tense que xuntar moito po para formar un planeta, como as peluxes nas esquinas de casa! O po nos discos ten nun principio tamaños parecidos, unhas poucas micras (tan grandes como unha bacteria ou un glóbulo vermello), e dispersan a luz igual que as motas de po da nosa casa (a composición é normalmente moi diferente, na nosa casa dominan os anaquiños de pel, pelo, roupa,...). Quéntanse tamén, aínda que a súa temperatura típica está moi por baixo da das nosas casas, duns -200 a -250 graos centígrados.

Ás veces os discos protoplanetarios son tan densos que non deixan ver a luz da propia estrela nonata ou xa formada que está no centro do disco e cuxa gravidade e radiación dominan o comportamento do disco. Pero o estudo da luz dispersada polo po permítenos saber como é esa estrela ou proxecto de estrela. É como no noso sofá, non viamos o Sol pero parte da súa luz chegábanos reflectida polas motas de po.

Toda esta física que estou a contar é o que utilizamos xa durante un par de décadas para estudar como se forman os planetas. Empezamos con observacións desde Terra, moi limitadas porque a radiación infravermella proveniente de obxectos astronómicos é inmensamente máis débil que a luz infravermella emitida por todo o que nos rodea no noso planeta, e porque a nosa atmosfera é opaca para parte do espectro infravermello. Así que tivemos que mandar observatorios ao espazo, como Spitzer, un pequeno telescopio de só 80 centímetros de diámetro que, con todo, estando a unha temperatura de menos de 240 graos centígrados baixo cero, era extremadamente sensible á emisión térmica do po interestelar. Co telescopio espacial Hubble descubrimos os chamados proplyds na famosa nebulosa de Orión, onde miles de estrelas están a formarse nestes momentos, cos seus discos protoplanetarios ao redor. Con Spitzer, por medio da emisión infravermella do po, logramos estudar a súa composición, detectando os mencionados silicatos, e tamén xeos de auga, de dióxido de carbono ou de metanol, que paradoxalmente se usaba para evitar a conxelación da auga nos nosos coches.

Spitzer era un telescopio pequeno, mesmo máis pequeno que o que moitos astrónomos afeccionados usan cada noite. Hoxe o telescopio espacial James Webb, que normalmente se identifica co herdeiro de Hubble (que non o seu substituto) e non tanto de Spitzer aínda séndoo, vai permitir estudar a luz infravermella proveniente de sistemas planetarios en formación dunha maneira moito máis detallada. Iso será grazas ao seu tamaño 8 veces maior que Spitzer e á súa temperatura, que aínda que é algo maior que a de Spitzer, aínda fará posible observar unha  miríada de sistemas planetarios en distintos estadios da súa evolución que nos permitirán reconstruír unha historia do noso propio Sistema Solar. Todo iso con física que podemos aprender desde o noso sofá mentres imaxinamos viaxes de coñecemento polo universo, manténdonos quentiños, iso si.

QUE É O pH NEUTRO?

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso Que é o pH neutro? pola química Deborah García. Ela falou do pH, unha variable creada para medir o nivel de acidez dunha sustancia sobre a que viran numerosos mitos relacionados coa cosmética, a limpeza e mesmo a alimentación.

A primeira definición que se deu dunha sustancia aceda facía referencia ao seu sabor ou á súa reacción co mármore ou algúns metais. Outra característica descuberta foi a súa capacidade de tinguir de vermello determinados pigmentos, como o tornasol, unha sustancia que se extrae dalgúns líquenes e actúa como indicador colorimétrico. En contacto con sustancias acedas, como o zume de limón, Deborah mostrou cunha demostración como a súa cor varía, nunha escala comprendida de 0 a 14.

Tras descubrir como obter indicadores de pH a través do tornasol ou as antocianinas da col lombarda, Deborah desmontou unha dieta sustentada no pH: a dieta alcalina, sen base científica algunha, xa que ningunha dieta pode modificar o pH do noso corpo. Ela aclarou tamén o concepto de “pH neutro”, tan utilizado ao falar de cosméticos: Cando se di que un cosmético ten pH neutro, o cientificamente correcto sería dicir que ten un pH neutro para a pel, é dicir, de valores similares: entre 4 e 6.

SISTEMA NERVIOSO

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso O sistema nervioso polo biólogo especializado en neurociencia Xurxo Mariño. El explícanos explica o funcionamento do sistema nervioso, encargado de regular o comportamento a partir da información que obtén tanto do mundo exterior como do noso propio corpo. Xurxo fálanos do sistema nervioso central (SNC); o sistema nervioso autónomo, que controla as accións involuntarias do noso corpo, como a respiración, a frecuencia cardíaca ou a secreción das glándulas; e os sistemas simpático e parasimpático. A través dunha demostración cun electromiograma, o colaborador calcula a velocidade de condución nerviosa de Edu.

SISTEMA CIRCULATORIO

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso O sistema circulatorio polo físico Javier Santaolalla. El explícanos como funciona desde o punto de vista da física o noso sistema circulatorio humano, onde xoga un papel crave a mecánica de fluídos. O colaborador fala do circuíto pulmonar, que conecta o corazón cos pulmóns, e o circuíto sistémico, que conecta o corazón co resto do corpo. A través de varias demostracións, Javier mostra a relación entre o corazón, o circuíto pulmonar e o periférico, e explica o efecto Windkessel, responsable de que o noso fluxo sanguíneo sexa continuo.

CANCRO

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso Cancro pola Biología, Bioquímica e doutora en Biomedicina, especializada mecanismos moleculares de repa­ración do ADN, epixenética do cancro Helena González Burón.

As nosas células levan programadas instrucións para “quitarse do medio” se acumulan mutacións, polo ben do resto das células: este “suicidio celular” coñécese como apoptose. Cando a célula que acumula mutacións inhibe a súa capacidade de “suicidarse”, empeza a dividirse con fallos no seu ADN: isto é o comezo dun tumor. Helena explica o proceso de crecemento e división incontrolada das células tumorales, a anxioxénese e a metástase.

Actualmente, están a desenvolverse tratamentos que acaban coa capacidade do tumor de replicarse, reactivando a apoptose. Para coñecer máis sobre estes tratamentos, Helena recibe ao Doutor Mariano Barbacid, bioquímico, oncólogo e descubridor do oncoxén KRAS xunto ao seu grupo de investigación de CNIO.

O PARTO HUMANO

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso O parto humano polo biólogo Ricardo Moure. Como funciona o corpo humano durante o embarazo e por que é un proceso tan complexo? Ricardo dá resposta a estas preguntas abordando conceptos como as contraccións de Braxton Hicks ou o “borrado do colo do útero”.

A complexidade do parto humano débese a dúas presións evolutivas opostas: por unha banda, unha pelvis estreita vén mellor para camiñar ergueito; polo outro, unha cabeza grande permite un aumento do tamaño encefálico. Isto coñécese como “dilema obstrético”, e permite tamén comprender por que os bebes humanos son crías altriciais, é dicir, por que nacen cun baixo nivel de madurez conductual e morfolóxica e un ritmo lento de crecemento. Na súa reportaxe semanal, o biólogo viaxa á facultade de Ciencias da Actividade Física e do Deporte da Universidade Politécnica de Madrid a descubrir cales son os límites do corpo humano.