OUTRAS COUSAS

O TELESCOPIO DE MARAM KAIRE

 

Cando aínda non sabía ler nin escribir, en lugar de saír a xogar ao fútbol cos seus amigos, o pequeno Malick Ndiaye prefería pasar as horas ollando un vello libro que había na súa casa chamado Todo o Universo, fascinado por aquelas misteriosas imaxes de estrelas e planetas. Logo, pola noite, saía ao patio a mirar eses puntos brillantes ao lonxe. E facíase preguntas. Con só oito anos aprendeu a identificar Sirio, Betelgeuse ou Aldebarán, cada unha no seu lugar. Para velas máis de preto, o pasado verán, á idade de 13, xuntou unhas vellas lentes de miope do seu pai, a lente dunha cámara, arame, papel, latas e cana e fabricouse o seu propio telescopio. “Agora podo contemplar ben Xúpiter e até os aneis de Saturno”, di cun sorriso.

Esta historia comeza no medio de longas conversacións no interior dun coche oficial. O pai de Malick Ndiaye era xendarme e chofer persoal de Abdou Diouf, expresidente de Senegal, pero tamén era un home curioso interesado polas cousas do ceo e da terra, a quen lle encantaba ler e ver documentais. Na súa xubilación, Diouf regaloulle varios libros, un deles Todo o Universo, que o agradecido chofer levou á súa casa como un tesouro. Trinta anos máis tarde, esas sobadas páxinas foron a inspiración dun neno que herdou a ansia de saber do seu ancián pai e que aprendeu del a súa paixón pola bricolaxe, o milagre de crear co que haxa a man.

Cóntao Astou Sow, nai de Malick Ndiaye, no salón da súa humilde casa de Mbacké, unha pequena cidade próxima a Touba do interior de Senegal. Fóra a calor aperta. As clases aínda non comezaron e o pequeno senta con serena educación nun das cadeiras de brazos. De súpeto, impulsado por un resorte, salgue correndo da habitación e trae o famoso libro para mostralo aos visitantes. Xunto a el un puñado de follas garabateadas con puntos e raias. Son os seus propios mapas do ceo, os que foi debuxando a medida que aprendeu a descifrar a identidade daqueles puntos brillantes. Constelacións e nebulosas, estrelas e planetas. Todo cabe na cabeza dun neno.

 

 Malick Ndiaye, con 12 anos, posa cun vello libro do seu pai co que aprende astronomía / José Narajo

“Tardei dúas semanas en construír o telescopio”, explica o pequeno ataviado cun polo da NASA, “cando enfoquei ao ceo nocturno e vin os detalles da superficie da Lúa pareceume que podía tocala coa man. Un día estaba na porta de casa e pasou un home que traballaba na obra da estrada. Preguntoume si era algo de topografía e díxenlle que non, que era un telescopio que me fabricou eu mesmo. Entón fíxome fotos e un vídeo e subiunos a Facebook”. A historia de Malick Ndiaye empezou a circular polas redes sociais e os medios locais fixéronse eco. De súpeto aquel neno tímido e caseiro converteuse nunha celebridade.

“Eu estaba tensa”, asegura a súa nai, “empezaron a chamarnos e viñeron xornalistas. Non quería que Malick despistásese con este asunto, el ten que seguir cos seus estudos e todo este balbordo preocupábame”. Pero a historia chegou ao mellor destinatario posible, o profesor Maram Kaire, presidente da Asociación Senegalesa para a Promoción da Astronomía (ASPA). “Chegáronme mensaxes desde todos lados. Cando puiden ver o vídeo lembroume a min mesmo cando era rapaz e pensei en todos os esforzos que facemos para divulgar esta ciencia. Non dubidei en reaccionar porque se o difícil que é contemplar as estrelas sen un instrumento adecuado, ter unha paixón e non poder desenvolvela”, asegura o científico.

Con 12 anos, Maram Kaire xa escudriñaba o ceo cuns prismáticos. Tras estudar Informática e Enxeñaría de Sistemas en Francia, na actualidade colabora coa NASA e desenvolve numerosas actividades para que os mozos senegaleses interésense pola astronomía. Polo seu enorme traballo un asteroide situado entre Marte e Xúpiter acaba de ser bautizado co seu nome, un recoñecemento polo que recibiu felicitacións desde todos os recunchos do mundo. “Falei coa nai de Malick e ofrecinlle un telescopio co desafío de que el tiña que construír o trípode. Tardou unha semana en fabricalo con madeiras e xa o ten en casa”, asegura o científico.

Agora Malick Ndiaye ten dous instrumentos para observar as estrelas, o que construíu coas súas propias mans e un novo do trinque que lle regalou Maram Kaire. A ambos coida con mimo e limpa de po e sucidade cada mañá. Pero aquel feito de latas e as vellas lentes do seu pai terá sempre un lugar especial na súa modesta habitación porque foi o que lle abriu as portas do ceo e permitiulle ver con nitidez os aneis de Saturno. “Astronauta? Non, eu só quero mirar as estrelas. Sabes a que distancia está o centro da galaxia?”, pregunta Malick á espera dunha resposta que non tardará en pescudar en por si.

FONTE: José Naranjo/elpais.com

DORSAIS OCEÁNICAS

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso Dorsais oceánicas polo xeólogo Nahúm Méndez.

Xerar mapas do fondo mariño é unha tarefa mesmo máis complicada que obter mapas de Marte. Como é posible? Nahúm explica a razón e percorre o relevo do chan mariño coñecido ata a data. O colaborador fala das dorsais oceánicas, descubertas grazas a Alfred Wegener, e da reacción dos materiais do manto terrestre ao entrar en contacto co territorio mariño.

Moi interesante!

ENFERMIDADE MODERNA OU AVARÍA BIOLÓXICA? A HISTORIA DO CANCRO

Hai 76 millóns de anos, un dinosauro herbívoro da especie Centrosaurus apertus (un parente do máis coñecido triceratops) camiñaba con gran dificultade, quizá con intensas dores. Morreu xunto a outros membros da súa manda, probablemente afogado por unha forte riada. Pero a enfermidade que padecía terminouno matando: osteosarcoma, cancro de ósos, en estado avanzado. O achado, publicado recentemente en The Lancet Oncology, vén pór un peso máis nun dos pratos da balanza dunha vella cuestión: é o cancro unha enfermidade moderna, instigada por factores ambientais ligados ao noso —non sempre moi saudable— estilo de vida, como ás veces dise? Ou é algo case tan antigo como a vida por ser só unha consecuencia indesexable de nosa propia bioloxía?

O centrosaurio mencionado é, segundo o estudo, o primeiro caso confirmado dun cancro en dinosauros: “Ata a data, segundo o noso coñecemento, non se reportaron casos de cancro maligno en dinosauros coa suficiente fiabilidade para considerarse confirmados, polo menos polos estándares médicos modernos, que requiren biopsia e exame a nivel celular”, escriben os autores. Con todo, non foi o primeiro caso sospeitoso en animais prehistóricos; anteriormente documentáronse outros en dinosauros, aínda que sen o nivel de precisión do actual, xunto con exemplos máis antigos en peixes do Paleozoico, hai máis de 300 millóns de anos. Tamén en 2020 describiuse un posible tipo raro de cancro chamado histiocitosis de células de Langerhans nun hadrosaurio, un dinosauro con pico que viviu no Cretácico. Segundo os autores do estudo do centrosaurio, “as probas suxiren que os cancros malignos, incluídos os de óso, están profundamente arraigados na historia evolutiva dos organismos”.

O peroné de Centrosaurus apertus, mostrando osteosarcoma / Royal Ontario Museum/McMaster University 

A pesar diso, a miúdo escoitamos unha mensaxe algo diferente: que o cancro é unha enfermidade humana moderna, causada polos factores ambientais nocivos aos que nos expón o noso modo de vida. En 2010, dous investigadores das universidades de Manchester e Villanova esgrimían a escasa detección de cancros nas momias exipcias para concluír que “o cancro era raro na antigüidade, e por tanto expón preguntas sobre o papel dos factores ambientais carcinoxénicos nas sociedades modernas”. Segundo dixo a coautora do estudo, a exiptóloga Rosalie David, “non hai nada na contorna natural que poida causar cancro. Así que ten que ser unha enfermidade feita polo home, debida á contaminación e os cambios na nosa dieta e estilo de vida”.

Con todo, o estudo provocou unha onda de comentarios de resposta. Expertos en cancro rebatían as palabras de David achegando exemplos de factores naturais carcinoxénicos, desde a luz ultravioleta do Sol a compostos químicos achados en mofos e plantas. No seu blog da revista Science, o químico Derek Lowe advertía contra o que chamaba o efecto do Xardín do Edén: a idea de que “había un tempo, hai moito, en que a xente estaba en harmonía coa natureza, comía alimentos naturais puros e saudables (do tipo dos que se supón que debemos comer), e non tiña todos os horribles problemas que temos nestes degenerados tempos modernos”.

O certo é que non só as primeiras descricións do cancro, e mesmo o seu mesmo nome, remóntanse á antigüidade da Grecia clásica, senón que se atoparon signos da enfermidade en fósiles de homininos africanos de ata 1,7 millóns de anos de idade. E en canto aos animais, a idea de que certas especies xamais padecen cancro ten máis de mito que de realidade: mesmo no ratopín ou rata topo espida, o animal que adoita esgrimirse como exemplo deste fenómeno, atopáronse casos. Nestes peculiares animais, un estudo recente suxire que as súas células non son intrinsecamente máis resistentes ao cancro que as doutras especies, senón que posiblemente existan outros factores inmunitarios ou do microentorno celular que as protexen. É dicir, hai unha vulnerabilidade natural das células animais ao cancro, que os propios mecanismos internos loitan por previr.

Por exemplo, nos elefantes, unha especie cunha baixa incidencia de cancro, atopouse que o seu xenoma posúe múltiples copias de p53, un xene supresor de tumores coñecido como o “gardián do xenoma”, por manter baixo control as mutacións daniñas. Estes e outros mecanismos celulares son os que nos mostran que o cancro, máis que unha consecuencia da nosa sociedade, o é da nosa bioloxía; por exemplo, o osteosarcoma achado no centrosaurio adoita darse nos humanos durante a adolescencia, cando os ósos medran rapidamente. Os supresores de tumores encárganse de vixiar, pero non son infalibles.

Nos elefantes, unha especie cunha baixa incidencia de cancro, atopouse un xene supresor de tumores / Diego Delso

“O cancro non é unha enfermidade moderna, senón que estivo presente tanto en humanos como en animais de forma moi temperá desde o comezo da vida”, sentenza o paleopatólogo do hospital académico Bogenhausen de Múnic Andreas Nerlich. Este experto, que estudou a incidencia do cancro en poboacións antigas de Exipto e a Idade Media sen atopar grandes diferenzas coas da era industrial, recoñece que hoxe a enfermidade é moito máis frecuente, pero atribúelle unha causa: “Maior esperanza de vida, e por iso posiblemente unha incubación máis longa de sustancias carcinoxénicas e infeccións virales con posible influencia carcinoxénica”.

“O cancro é unha enfermidade propia de idades avanzadas”, remacha o investigador do Institute for Research in Biomedicine de Barcelona Manuel Serrano, experto en xenes supresores de tumores. Serrano explica que esta é a causa de que na antigüidade estas doenzas fosen menos frecuentes: “Chegar aos 50 tamén era moi raro! Antes chegaban poucos aos 80”. A iso sumar, engade Serrano, que antigamente moitos casos pasaban inadvertidos: “Só diagnosticábase como cancro aquel que se manifestaba externamente porque literalmente saía un vulto”.

Serrano apunta tamén que posiblemente os tipos de cancros máis frecuentes cambien respecto de tempos máis antigos, dado que, abundando no efecto do Xardín do Edén de Lowe, “a vida na antigüidade non era a idealización que algúns teñen en mente”. “Sábese que a xente inhalaba tóxicos en cantidades inimaxinables debido aos lumes que se facían dentro de covas, chozas e cabanas”, expón. “Os nenos, adultos e vellos, todos os días respiraban dentro das súas vivendas o fume do lume”. Outro exemplo que subliña Serrano son os alimentos, que noutros tempos a miúdo consumíanse en mal estado. “Os alimentos podrecidos están cheos de bacterias e fungos que se sabe conteñen axentes carcinoxénicos”.

Resposta inmunitaria antitumoral / NIH

Por último, destaca o investigador, os fármacos actuais libérannos de infeccións crónicas que tamén supoñen un factor de risco de cancro. “Na miña opinión, vivimos bastante mellor que antes, vivimos moitísimos máis anos que antes, e por tanto son máis comúns as enfermidades propias da vellez”, conclúe.

Cronoloxía: a loita contra o cancro [+] Ver en pantalla completa

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ciencia

RADIACIÓN SOLAR

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso Radiación solar polo físico Javier Santaolalla.

Á hora de emprender unha viaxe a Marte, as misións espaciais atópanse cun importante perigo: a radiación. Javier explora posibles materiais para os traxes e as naves espaciais.

Moi interesante!

A COMPOSICIÓN DOS MÓBILES

 

Continúo coa recuperación de partes dos programas de Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2, polo seu interese.

Neste caso A composición dos móbiles pola química Deborah García Bello.

O interior dos móbiles esconde materiais alucinantes. Deborah abre o teu smartphone para descubrir os principais elementos químicos con que se fabrican, poden conter até 70 diferentes!

Moi interesante!

A IMPORTANCIA DE COIDAR DOS ECOSISTEMAS

 

Seguro que moitos de vós coñecedes Órbita Laika, programa divulgativo da ciencia presentado por Eduardo Saénz de Cabezón emitido na cadea española TVE2.

Imos recuperar algunhas partes dos seus programas polo seu interese. Neste caso A importancia de coidar dos ecosistemas polo biólogo Ricardo Moure.

Descoidar a contorna animal ou vexetal non só afecta os animais e as plantas, senón tamén aos humanos. Para explicar esta relación, Ricardo abordou  o concepto de “One Health” (unha saúde), e a súa relación con epidemias como a gran gripe de 1918 ou a gripe aviaria. O biólogo deu resposta a unha pregunta moi habitual, sobre todo cando viaxamos a outra cidade: podemos beber a auga da billa con tranquilidade? 

Moi interesante!

POSIBLE UBICACIÓN DO PLANETA NOVE

Investigadores do Instituto Tecnolóxico de California (Caltech) lograron delimitar a ruta orbital do Planeta Nove: isto permitirá reducir a área de procura do enigmático astro. O Planeta Nove tería aproximadamente 6.2 masas da Terra e situaríase na fronteira do Sistema Solar, máis aló de Neptuno.

O Planeta nove é denominado polos astrónomos como The Goblin (O Trasno) e coa designación provisional de corpo celeste 2015 TG387.

Onde estaría en concreto o Planeta Nove dentro desa ruta orbital? Non se puido determinar aínda especificamente, pero os científicos creen que a zona máis afastada ao Sol é a rexión na cal o astro se movería máis lentamente e, por tanto, pasaría máis tempo. Segundo os expertos, dita área debería concentrar os próximos esforzos dos astrónomos para descubrir finalmente a localización exacta do Planeta Nove.

Segundo un artigo publicado en EarthSky, os investigadores estadounidenses analizaron un conxunto de observacións de todos os obxectos coñecidos do cinto de Kuiper cuxas órbitas se verían afectadas o Planeta Nove. A partir desa información lograron determinar a ruta orbital do astro descoñecido, no marco dun novo estudo que será proximamente publicado en Astronomical Journal e que xa se atopa dispoñible en arXiv.

O cinto de Kuiper é un disco circunestelar localizado no Sistema Solar exterior, que se estende desde a órbita de Neptuno até aproximadamente 50 unidades astronómicas (UA) do Sol. Cada UA equivale aproximadamente á distancia media entre a Terra e o Sol.

Os obxectos situados no Cinto de Kuiper son corpos xeados que quedaron alí desde a etapa de formación do Sistema Solar, nunha extensa órbita máis aló de Neptuno. Plutón, por exemplo, é un obxecto do cinto de Kuiper. Como moitos destes obxectos teñen órbitas excéntricas, os científicos creen que reciben a influencia dun astro afastado e de enormes dimensións, que sería precisamente o Planeta Nove.

Unha atracción gravitacional proveniente dun astro en principio «invisible» é a forma na cal se descubriu Neptuno: en 1846, John Couch Adams e Urbain Lle Verrier apreciaron que Urano era influenciado por un corpo descoñecido e que non podía verse, que finalmente era Neptuno. Será o Planeta Nove outro exemplo deste mecanismo de interacción planetaria sustentado no efecto da gravidade?

O Planeta Nove tórnase máis brillante e visible cando a súa órbita achégase máis á Terra, segundo os científicos que postulan a súa existencia. A pesar disto, os especialistas remarcaron que é máis difícil atopalo que velo. Noutras palabras, comparárono cun gran de area: en forma individual non é tan complexo visualizalo, pero cando se perde nunha praia a súa identificación resulta case imposible. Da mesma forma, o Planeta Nove deixaríase ver por instantes, para logo perderse e ocultarse na inmensidade do cosmos.

Logo de comparar os datos obtidos sobre o Planeta Nove coa localización de cada obxecto presente no Cinto de Kuiper, os investigadores tamén buscaron evitar rumbos de observación, ou sexa áreas que reciban demasiada atención en detrimento de outras. Xustamente devanditos rumbos foran unha das principais críticas realizadas en torno ao estudo orixinal de 2016, no cal sosteñen a existencia do Planeta Nove.

Konstantin Batygin e Mike Brown expuxeron en 2016 a existencia do Planeta Nove a partir de modelos matemáticos e simulacións por computadora. Segundo os investigadores, o astro tardaría entre 10.000 e 20.000 anos en dar unha volta enteira ao redor do Sol e posúe 5.000 veces a masa de Plutón, por tanto non habería discusións sobre a súa clasificación como planeta, en caso de confirmarse a súa existencia.

De agora en diante, a procura do xigantesco astro podería ser máis sinxela, ao contar co marco de referencia que supón a identificación dunha ruta orbital. Chegaría finalmente o momento de descubrir a localización precisa do Planeta NuevePlaneta Nove e confirmar dunha vez a súa existencia?

FONTE: Pablo Javier Piacente/farodevigo.es

24 DE SETEMBRO DE 2.182: PEQUENA POSIBILIDADE DE IMPACTO DO ASTEROIDE BENNU

Imaxe do asteroide Bennu / NASA

O asteroide Bennu, de 500 metros de diámetro e unha das principais ameazas espaciais coñecidas, achegarase moito á Terra a partir do ano 2.135, aínda que cunha probabilidade extremadamente pequena de que chegue a chocar contra ela.

A misión OSIRIS-REx da NASA conseguiu predicir a traxectoria de Bennu durante os próximos séculos, cunha precisión de 2 metros, e estimou que en 2.135 o asteroide pasará máis preto da Terra que a propia Lúa.

A partir dese momento, a rocha espacial podería cruzar un ollo de fechadura gravitacional (gravitational keyhole) que cambiaría a súa traxectoria e levaríao directo cara á Terra.

Un ollo de fechadura gravitacional é unha rexión do espazo onde a gravidade dun planeta altera a órbita dun asteroide. E segundo os modelos da NASA son moi poucos os ollos que deberían preocupar aos humanos.

Debemos ter en conta que a probabilidade de impacto, en xeral, é realmente pequena, explicou durante unha conferencia Davide Farnocchia, autor principal do estudo.

A NASA aumentou as probabilidades do temido impacto, aínda que seguen sendo extremadamente pequenas. Desde agora e ata o ano 2.300, a posibilidade de que Bennu choque coa Terra é de 1 entre 1.750, unha porcentaxe do 0,057%.

O punto de máximo risco nun só día será o 24 de setembro do ano 2.182, cunha probabilidade do 0,037%.

Agora só temos dous ollos de fechadura gravitacional de máis dun quilómetro que debamos considerar, analizou Farnocchia, quen cre que, a pesar de que Bennu ignorará a maioría do resto de ollos, segue existindo esa posibilidade.

A pesar das ínfimas posibilidades de que suceda o impacto, a NASA anunciou a misión DART, coa que pretende deseñar unha nave de media tonelada que poida cambiar a traxectoria dos asteroides ao impactar contra eles ou contra unha das súas lúas.

Debemos lembrar que o risco de Bennu como asteroide individual é menor que os riscos provenientes dos obxectos de tamaño similar non descubertos. Por iso a NASA está a facer un gran esforzo para descubrir máis do 90 % dos obxectos próximos á Terra de máis de 140 metros de tamaño, concluíu Farnocchia.

A protección do planeta parece que marcará unha nova etapa na carreira espacial.

Hai algunhas semanas, China expuxo lanzar 23 foguetes para desviar ao asteroide Bennu, que agora se atopa a máis de 320 millóns de quilómetros da Terra.

Pola súa banda, EEUU lanzou a misión OSIRIS-REx en 2.016 para estudar a Bennu e coñecer mellor o funcionamento dos asteroides.

Nunca modeláramos a traxectoria dun asteroide con tanta precisión, afirmou Farnocchia.

FONTE: elmundo.es/ciencia