Blogia
vgomez

OUTRAS COUSAS

GALICIA NOMEADA

Todo en Galicia ten un nome. Cada leira, cada fonte, os penedos e as veigas. Tal é a concentración de topónimos por metro cadrado que, nos nove meses que leva funcionando a plataforma Galicia Nomeada, xa se recompilaron 20.000 destas denominacións e na súa recollida participaron arredor de 1.300 persoas. Unhas cifras que dan conta da boa aceptación desta iniciativa que puxo en marcha a Real Academia Galega en colaboración coa de Xunta de Galicia.

Nin os meses de confinamento frearon o crecemento deste mapa de nomes espallados por toda a xeografía galega. Dende o mes de marzo, Galicia Nomeada continuou a medrar con máis de 6.500 topónimos incluidos na súa base de datos. Son na súa maioría microtopónimos do campo, nomes que se perderon co paso das xeracións ou que están en risco de desaparecer e que agora esta plataforma quere recuperar.

Preme AQUÍ para entrar na plataforma, bótalle un vistazo e qe queres participar, adiante!

FONTE: Laura M. Gómez/lavoz.es    Imaxe: galicianomeada.xunta.ga 

COMEZA O OUTONO 2020

Outono, tempo de castañas / Imaxe: agricolazuniga.com

Hoxe, martes, 22 de setembro, ás 15:31 horas (hora peninsular española), comeza o outono. A estación durará 89 días e 20 horas, e rematará o 21 de decembro co comezo do invierno.

Hoxe tamén, produciares o chamado equinoccio de outono, no que a duración do día e a noite practicamente coinciden. Esta situación acontece cando o centro do Sol visto desde a Terra cruza o ecuador celeste no seu movemento aparente cara ao sur. No hemisferio sur iníciase a primavera.

Tal como están as cousas, veremos que nos depara!

O MÁIS ALÓ DE MAESHOWE

 

Maeshowe é un túmulo neolítico construído ao redor do 2800 a. C. nas Illas Orcadas en Escocia. Consiste nun grande montículo de máis de sete metros de altura por 35 de diámetro que encerra un complexo de pasaxes e cámaras.

Forma parte do coñecido Corazón do Neolítico, é Patrimonio da Humanidade e o seu interior fascinou aos arqueólogos. Considerado unha auténtica proeza da enxeñería da época, conta no seu interior cun pasadizo de case once metros que conduce a unha tumba central que se ilumina no solsticio de inverno.

Agora, unha nova investigación publicada en Archaeological Review from Cambridge, revelou un descubrimento nesta excepcional cámara funeraria de 5.000 anos de antigüidade.

A investigación, levada a cabo por Jay van der Reijden, da Universidade das Highlands, estudou a xeometría, a forma e o deseño das cámaras funerarias laterais desta estrutura neolítica. Coñecidas como casas dos mortos debido ao seu deseño, similar ao das casas domésticas.

Esta investigadora revelou que se erixiron «ao revés» que a principal, investindo o deseño arquitectónico coma se estuvieran dentro do inframundo e foron creadas como condutos para que as almas ou espíritos dos mortos viaxasen á outra vida.

De acordo con esta especialista, os habitantes das Orcadas no Neolítico percibían o Máis aló como unha proxección investida do aquí e agora: tal como vían cando miraban os seus propios reflexos na auga. 

FONTE: abc.es/cultura

REFRANEIRO POPULAR GALEGO DO MES DE SETEMBRO

 

"Néboa en setembro, trae o sur no ventre"

"O pan que foi ben sachado, enche o hórreo do seu amo"

"Por San Damián ten o millo da túa man" (26 de setembro)

"Se queres sacar mel, castra polo San Miguel" (29 de setembro)

"San Miguel das uvas maduras, moito tardas e pouco duras"

Despois que pase o San Miguel xa pode ir aos figos quen quixer

Por San Miguel os figos son mel

LENDAS DE OURENSE: O HOME DAS BUBAS*, O TERROR DOS TELLADOS DE VERÍN

 

Uxía dobrou unha esquina e por fin puido respirar. Mentres recuperaba o aire entre respiracións anhelosas atropeladas, mirou as mans, cheas de cortes. Debeunos facer ao rodar polo chan, cando comezou a persecución. Mentres se fregaba as palmas no tecido do manto, asomouse por encima do muro de pedra, mirando o camiño que acababa de percorrer.

Aínda que era noite pechada, non había nubes, e Uxía logrou discernir o perfil da aldea contra a luz das estrelas. Non había animais á vista, e o vento quedara mudo. Nin rastro do chirrido babeante, nin dos golpes contra as tellas desas mans que parecían garras. Nada, só o repique tranquilo da auga contra as pas do muíño.

A pastora armouse de valor e decidiu abandonar o seu parapeto. Mentres avanzaba, buscando a sombra dos castiñeiros, non podía quitar da cabeza o ataque. Sabía que non debía achegarse ao muíño soa, e aínda menos cando o sol xa se escondeu. Lembraba ás vellas do lugar advertíndoa de que un sátiro roldaba os tellados, pero sempre crera que eran historias de medo para asustar ás nenas pequenas.

Nin sequera poñíanse de acordo no seu nome: para algunhas era o Busgoso; para outras, o Rabeno, ou o  Meco. A Uxía dáballe igual, porque agora sabía que existía, e que aquelas mulleres tiñan razón. O trasno sen nome asaltáraa de súpeto, precipitándose do tellado como unha estalactita furiosa, sen máis presentación que un bramido agudo e cheo de dor.

Por sorte, Uxía escoitouno antes de velo, e puido esquivar o primeiro ataque da criatura. Desde o chan, tremendo polo susto, viu como o demo se poñía en pé. Tiña o corpo  deforme, cheo de vultos asquerosos que sofren os enfermos de peste. A súa pel tiña a cor da area e os seus ollos brillaban como moedas relucentes. Cada movemento parecía supoñerlle unha dor infernal, pero aquilo non minguaba a súa velocidade.

Uxía lograra  escabullirse a duras penas, sacando forzas que non sabía que tiña. Tras o breve repouso xunto ao  muro, a rapariga xa estaba moi preto da súa casa. Viu a luz alaranxada que se coaba baixo a súa porta, e xa case podía cheirar o  pucheiro que deixara ao lume. Acelerou o paso, pensando na súa nai e na súa avoa -que parva fora ao non facerlle caso!-, e dispoñíase a agarrar o pomo… cando escoitou un renxido. Unha nota discordante, como dunha uña rabuñando unha tella. Uxía virouse, pero xa era tarde.

Un berro cernou o silencio nocturno durante un instante. O pucheiro seguiu borboteando. A auga golpeaba suavemente as pas do muíño.

*Pústula ou tumor pequeno de  pus.

FONTE: Guillermo Altarriba/laregion.es / Para escribir esta lenda, baseáronse na entrada relativa ao Home dás  Bubas no libro “Dicionario dous seres míticos  galegos”, de Xoán  R. Cuba, Antonio Reigosa e Xosé Miranda   Imaxe: Guillermo Altarriba

LENDAS DE OURENSE: AS MIL E UNHA DOS DEMOS

Está o Demo, e están os diaños, os demos. Está  Lucifer, o  Cornudo, o  Tentador, o Príncipe das Tebras, o Gran Dragón… e logo están os demos da tradición galega, seres que teñen pouco que ver co Maligno e están máis preto dos trasnos ou os espíritos travesos. De feito, a palabra “demo” vén do grego daimon, “xenio” ou “divindade menor”,  o que xa apunta ao feito de que hai máis dun.

De feito, se atendemos ás moitas lendas que se contan sobre os demos na provincia de Ourense, un pode chegar á conclusión de que é imposible ir, poñamos, de Ribadavia a Carballeda sen tropezar con dous ou tres ou catro destes seres. O seu papel nos relatos vai do terrorífico ao anecdótico, como a historia que contan dun demo de Cartelle que volveuse  tolo por meterse baixo un carro e saltar dunha roda a outra, tratando de descubrir onde se producía o ruído.

Os demos habitaban o subconsciente da provincia desde moito antes de que chegase o cristianismo. Con todo, a expansión do novo culto levou a que moitos mitos pagáns identificásense coa prole de Satanás, e talvez veña de aí o odio acérrimo que mostran os demos das lendas a todo o relacionado co sacro. Nin cruces, nin auga bendita, nin a pedra das igrexas: os demos non poden nin velas.

Un exemplo é a lenda dos demos golosos de Castro Caldelas. Contan que unha moza atopouse posuída por varios espíritos malignos, e os seus veciños descubrírono por un detalle nimio: de súpeto, podía falar castelán perfectamente, algo do que era totalmente incapaz no seu día a día. Outro detalle relevante é que a moza, de súpeto, negábase en redondo a cruzar o limiar da capela.

Cando chegou o momento de comezar a novena dos Remedios, os veciños levaron á moza ata a igrexa, pero esta negábase, aferrándose aos postes e cravando as uñas en todo aquilo que a podía manter afastada de sagrado. Vista a insistencia dos veciños, os demos falaron por boca da muller: “Se nos dades un chourizo e unha  onza de chocolate, a moza poderá ir á novena”. Así o fixeron, e os espíritos deixaron o corpo da rapariga, concentrados na súa nova obsesión

Outra historia de final chistoso é a do demo que roldaba por Sandiás. Din que un grupo de mozos tunantes atopárono baixo a forma dunha besta. Non demasiado sobrios, decidiron cabalgar sobre o animal, e déronse conta de que cuantos máis se montaban, máis longo volvíase o lombo do bicho: algo totalmente lóxico, baixo o seu razoamento etílico.

Unha vez estiveron todos subidos, azuzaron ao demo disfrazado de besta para que cruzase o río. O primeiro dos rapaces, zarandeado, exclamou un “Xesús!” ben forte, o que provocou que o demo desaparecese e deixáseos a todos chapoteando borrachos no río. Foi pola invocación ao noso Señor ou unha doce vinganza por ser montado? Neste caso, ben poderían ser ambas.

FONTE: laregion.es/Para escribir esta lenda, baseáronse no relato de Urbano Santana no seu “Resume  xeneral de folclore de Sandiás”, publicado na Revista  Nós en 1931; no texto “Miscelánea folclórica” que Vicente Risco publicou en Cadernos de Estudos Galegos en 1946 e nalgúns relatos recolleitos no blogue Galicia encantada.

REFRANEIRO POPULAR GALEGO DO MES DE AGOSTO

 

"Non é bo mosto o que se molla en agosto"

"Chuvia no agosto, nin bo magosto, nin bo mosto, nin bo entrecosto"

"Agosto ardenteiro, herba no palleiro"

"En agosto, sol posto, noite conosco"

"Agosto ten a culpa e setembro leva a froita" 

"Auga de agosto e polvo de abril, fan tocar as huchas coma un tamboril"

A LENDA DOS XACIOS, OS HOMES-PEIXE DA RIBEIRA SACRA

A LENDA DOS XACIOS, OS HOMES-PEIXE DA RIBEIRA SACRA

 

Se te fixas ben, podes ver un escintileo fugaz por baixo dos remuíños de auga fría que baixan polo caudal do Miño. Un brillo repentino, como o ollo asustadizo dun peixe, que aparece e desaparece nun chisqueo. Talvez, se tes paciencia e ocúltaste entre as raíces dos castiñeiros e as ramas dos breixos, logres ver algo máis. Un guecho de pelo, talvez unha man húmida sobre as rochas… ou talvez unha elegante cola de peixe?

En 1927, o párroco de Vilar de Ortelle escribía sobre a raza dos xacios. Segundo o seu relato, a Ribeira Sacra acolle a unha tribo de seres acuáticos, metade home, metade peixe, que habitan en pozos de Chouzán, Parleira ou Curbacira. Estas criaturas míticas (quen sabe se descubertas ou imaxinadas polos celtas) inspiraron cancións, poemas e ata murais, como este tan bonito que o dúo Cestola na cachola pintou en Ferreira de Pantón:​



Cando un pensa en sirenas e tritóns, veñen á mente o grupiño de cotillas que axudaban a  Wendy en “Peter Pan”, ou a nova  pelirroxa que baixo o mar quería ser parte doutro mundo. Os xacios e xacias do Miño, con todo, son diferentes. Son seres antigos, ligados á comarca desde moito antes de que os primeiros habitantes humanos furasen cos seus valos e torres.

Os relatos que se contan sobre estas criaturas cheiran a sangue e a medo. Como o conto de Isabel, unha nena que se fixo amiga dunha xacia. A sirena regaláballe grans de trigo sarraceno que, ao afastarse da auga, convertíanse en pebidas de ouro. Como única condición, pediulle á pequena que gardase o seu secredo, cousa que non fixo. Ao decatarse, a xacia matouna, dando orixe a unha rima popular na zona: "Sabeliña,  Sabelón,  fretida está en aceitón”.

Outra historia fala de como os xacios de Terra de Miño afacían abandonar as súas pozas baixo unha forma humana para seducir ás raparigas que volvían da festa de San Xoán. Segundo din, con todo, se un acúsalles de ser homes-peixe, perden o seu disfrace (hai quen o describe como un lagarto mudando de pel) e móstranse na súa  escamosa nudez.

Con todo, a lenda máis famosa relacionada cunha xacia sexa a que deixou rexistrada o citado párroco de Vilar de Ortelle. Este cura, de nome Ramón Castro, recolleu a historia dun pescador de Marce que un día, buscando peixes no Miño, atopouse cunha bela xacia, tomando o sol na beira. As pingas escorregaban lentamente sobre a súa pel brillante, o sol quentaba as súas costas, sucada de aletas.

O pescador quedou  prendado dela, e a sirena, insatisfeita coa súa condición, viu unha oportunidade de escapar do río. “Bautízame, pídocho: se o fas, convertereime en humana e casareime contigo”, suplicoulle. Así o fixeron, casaron e tiveron fillos… pero a historia pronto adquire un cariz máis escuro.

Os nenos e nenas nacidos no seo desta familia mostraban unha conduta estraña. Sentían misteriosamente atraídos pola auga, e mergullábanse en todo regato ou poza que atopaban. Farto, o seu pai reprendeulles, nun ataque de ira: “Marchádevos, fillos dunha xacia!”, berrou, pero a súa muller escoitou o exabrupto e, asustada, saíu correndo cara ao río, abandonándoo.

O pescador, consciente do que provocara, apresurouse en ir tras ela. Chegou ao río na saia do castro de Marce, e o que alí viu deixoulle sen respiración. A auga, normalmente transparente, estaba tinguida de vermello. O cheiro a sangue encheu o seu nariz, e pareceulle ver salpicaduras, como de grandes peixes fuxindo do lugar. Entón viu o cadáver da súa muller, asasinada pola súa tribo debido a que cometera a traizón máis grande: unha  xacia que se bautizou e abandonara o Miño.

FONTE: laregion.es / Llenda, baseada no libro “Reseña histórico-descritiva de la parroquia de Vilar de Ortelle y su comarca" de Ramón Castro / Publicación “A  sociedade  campesiña  na  mitoloxía popular galega”, de  Buenaventura Aparicio /  Traballo “A  lenda  melusínica non folclore  galego”, de Marcial Tenreiro.