ZONA VERDE

Unha nova xoia para Galicia: así apareceu o primeiro exemplar de ‘Lamprodila festiva’

Galicia sumou un novo habitante á súa biodiversidade: o escaravello xoia Lamprodila festiva / Wikimedia Commons

O 7 de setembro de 2023, Galicia sumou un novo habitante á súa biodiversidade: o escaravello xoia Lamprodila festiva. A descuberta foi realizada polo equipo de investigadores da Universidade de Vigo formado por Alejandro Polina, Yasmina Martínez Barciela e Josefina Garrido, que documentaron por primeira vez a presenza desta especie no territorio galego. O achado resultou ser fortuíto: o exemplar apareceu na casa dun particular no barrio vigués de Teis.

Os investigadores traballaban nun proxecto de vixilancia entomolóxica de vectores (insectos capaces de transmitir enfermedades, como o mosquito) cando foron quen de atoparse con este chamativo insecto. “Comentounos que o seu ciprés se estaba comezando a secar”, explica Alejandro Polina, investigador principal do paper. Durante a inspección das ramas danadas, descubriron un pequeno insecto de cor verde metálico con pintas azuladas: a súa tonalidade brillante e o seu tamaño, duns 8 a 10 milímetros, chamaron de inmediato a atención do equipo.

Tras a consulta de fontes especializadas, confirmaron que non existían rexistros previos desta especie en Galicia. “Dar a coñecer o primeiro rexistro dunha especie nun territorio é sempre importante para a biodiversidade e para a comunidade científica” destacou o entomólogo.

A identificación definitiva realizouse coa axuda de Josefina Garrido, experta en coleópteros, que empregou unha chave dicotómica da familia Buprestidae para determinar a especie con precisión. Polo momento, Lamprodila festiva aínda non conta cun nome común en galego recollido na ferramenta  AChave da Xunta de Galicia, mais o seu descubrimento xa enriquece o catálogo de especies presentes na comunidade.

Aínda que a distribución natural deste escaravello se concentra na contorna mediterránea, todo indica que Galicia tamén forma parte do seu rango de presenza natural, segundo explica o investigador da Universidade de Vigo. “Ata o de agora non se localizara porque tampouco existen estudos concretos sobre os buprestidos”, sinala, facendo referencia á familia á que pertence a Lamprodila festiva. 

O aumento das temperaturas nas zonas do norte podería ser unha das causas que favorecen a súa expansión pola península ibérica. Ademais das poboacións xa rexistradas en España, Francia e Italia, nos últimos anos detectouse a súa presenza en países de Europa do Leste, como Romanía, e mesmo en rexións máis setentrionais, como Rusia. 

“Dá a sensación de que está comezando a espallarse”, comenta o entomólogo galego. Isto pode deberse tamén ao transporte de mercadorías, especialmente á exportación de cipreses, unha das árbores nas que este insecto pode instalarse. As larvas, ocultas no interior das ramas, viaxarían así a novas localizacións.  

Aínda que o equipo non realiza un seguimento específico desta especie, xa que non é a súa área de investigación, existen bases de datos abertas ao público onde se rexistran os achados de distintos insectos, como iNaturalist. A raíz da detección do exemplar en Teis, apareceron novos rexistros en Tomiño e na comarca de Pontevedra. “É bastante probable que esta especie estea xa establecida en Galicia”, aclara Alejandro Polina.

O principal risco que presenta a Lamprodila festiva está vinculado á súa relación coa familia das Cupresáceas, como os cipreses. Nos estadios inmaturos dos coleópteros, as femias poñen os ovos nas fendas da cortiza destas árbores. A eclosión prodúcese nun período que pode variar entre unha e tres semanas, ou mesmo un mes, momento no que as larvas xa se atopan no interior da cortiza, sobre todo nas ramas, onde se alimentan. 

Durante este proceso, o escaravello vai creando cavidades no interior das ramas, o que pode interromper o fluxo de zume. Ao dificultar o transporte dos nutrientes, a árbore comeza a perder forza. “Se hai unha elevada cantidade de larvas, pode chegar a súa provocar a morte”, explica Polina. 

Unha vez que as larvas completan o seu desenvolvemento, entran no chamado “estadio de pupa”, que dura entre un e dous meses. Neste tempo prodúcese a metamorfose e xorden o adultos, que abandonan a árbore para reproducirse noutras ramas ou noutros exemplares, reiniciando así o ciclo vital. 

Como acontece con calquera especie que incrementa a súa poboación sen control, a súa presenza pode causar episodios de infestación puntual en determinadas plantacións. “O problema dáse en masas concretas de árbores”, explica o investigador, en referencia ás áreas ornamentais. 

“Toda especie ten algún tipo de función ou implicación na cadea ecosistémica”, lembra o entomólogo da UVigo. Pero cal é o papel da Lamprodila festiva? Este escaravello pode chegar a convertese nunha praga para especies como o ciprés ou a tuia. “En Galicia, moitos cemiterios contan con plantacións masivas de cipreses”, explica Alejandro Polina. A presenza deste insecto nas fronteiras galegas, e co seu comportamento larvario, podería ter consecuencias significativas. 

O problema é que as larvas se instalen nas ramas destas árbores. A tendencia a realizar plantacións densas de cipreses aumenta o perigo: se as árbores están moi próximas entre elas, o escaravello pode pasar dunha a outra, expandindo a infestación e afectando a toda a plantación. 

Sobre se a chegada de Lampedila festiva a Galicia, Polina mantén cautela. “Non sei se este primeiro rexistro se debe ao cambio climático ou a que non se traballou na identificación destes exemplares”, apunta. Este feito podería explicarse pola súa predilección por árbores moi concretas e pola falta de estudos específicos: “Simplemente, ninguén lles estaba prestando atención”. 

En paralelo, investigacións europeas apuntan a que o aumento das temperaturas, a globalización e o comercio masivo poderían estar favorecendo que esta especie se comporte de maneira invasora, como xa se observa en países como Romanía, onde se está estudando de preto. En todo caso, dende Galicia a situación aínda non é alarmante. O máis sensato é manter a vixilancia, sen deixar de admirar a beleza deste chamativo escaravello verde con pintas azuis.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

Mitos e verdades sobre mordeduras e picaduras velenosas: canto ocorren e como actuar

Sucedeu así: a man apoiada sobre o céspede, unha picada case imperceptible e a víbora, enroscada sobre si mesma, lista para defenderse outra vez. Foi nunha tarde de finais de agosto o suficientemente fresca como para que Guzmán López (Burgos, 28 anos) saíse a trotar polo parque de Fuentes Brancas, na súa cidade natal. Fixo o percorrido de sempre e a metade de camiño sentou a descansar debaixo dunha árbore. Foi aí cando a víbora mordeuno. “Ao principio dubidei de se me alcanzaba a dar ou non. Mireime o dedo por un bo intre ata notar as dúas marcas”, reconstrúe o novo dez anos despois do incidente.

Guzmán fixo o que moitos farían nestes casos e que é xusto o que non hai que facer. “No momento pensei en Frank da Xungla e tentei chupar o veleno e cuspilo, pero imos, que non funcionou”. Logo fíxose un torniquete no dedo e correu uns quince minutos ata Urxencias. “Ao chegar quitáronmo e o brazo enteiro púxoseme como unha morcilla”. Os médicos preguntáronlle se sabía que tipo de víbora mordérao. “Tampouco estaba como para poñerme a analizala”, respondeulles. Logo soubo que fora unha fociñuda (Vipera latastei), unha das cinco especies de serpes velenosas que habitan na península Ibérica. Ao final, o susto foi só iso, un susto. Guzmán estivo un par de días en observación e cando o brazo se desinflamou, deixárono volver a casa. Nin sequera foi necesario inxectarlle un soro antiofídico.

O deste mozo de Burgos é un deses raros, pero potencialmente perigosos, encontros entre humanos e serpes. Un relevamiento que agrupou datos do Instituto de Información Sanitaria entre 1997 e 2020 lanzou que durante eses anos houbo 560 mordeduras en España e soa unha foi fatal (a responsable nin sequera foi unha especie autóctona). Aínda que podería haber máis: ata a metade dos ataques de víboras ponzoñosas non inoculan veleno, polo que as persoas non presentan ningún síntoma e terminan por non acudir a un hospital. Chámanas “mordeduras secas” e adoitan quedar por fóra do radar oficial.

Os meses de verán adoitan ser os de maior exposición. “Non porque as serpes estean máis activas, senón porque as persoas estámolo”, explica Fernando Martínez Freiría, herpetólogo e investigador da Asociación Herpetológica Española. Mentres dura o bo tempo, as actividades ao aire libre son máis frecuentes e iso leva a máis encontros casuais con animais de “relevancia médica”, é dicir, velenosos. Eles son, ademais das serpes, os escorpións, as arañas, as abellas ou avespas, as formigas de lume (flamantes invasoras en España) e as medusas, vellas coñecidas polos veraneantes da costa.

A súa ocorrencia é escasa, talvez por iso as mordeduras e picaduras velenosas, sexan do animal que sexan, están tan mitificadas. Todos coñecen a alguén que coñece a alguén ao que supostamente lle pasou. “Pero a prevalencia dos cadros perigosos é moi baixa, só ocorren 1,23 por cada millón de habitantes. A maioría non requiren un tratamento intensivo, nin sequera hospitalización”, explica Fernando Cortés-Fossati, investigador da área de Biodiversidade e Conservación da Universidade Rey Juan Carlos e da Rede Europea de Estudo de Velenos.

En moitos dos casos, tal como advirte o Ministerio de Sanidade, os incidentes provocan dor inmediata, edemas e inflamación localizada, que desaparece cos días. Ademais, dependendo da especie, as toxinas producen vómitos, dor abdominal intensa, diarrea e dificultade na respiración e na deglución. Hai síntomas que poden deberse ao medo máis que ao propio veleno, como náuseas, taquicardia ou inquietude. Os nenos e as persoas maiores son as que deberían estar máis alerta ás reaccións do veleno. “O resto, adoitan ser casos anecdóticos”, afirma Cortés-Fossati.

A maioría das mordeduras ou picaduras son fortuítas. “Ás veces ocorren porque a xente mete a man debaixo dunha pedra, ou porque un neno corre descalzo por unha zona con escorpións”, apunta Cortés-Fossati. No caso das arañas, moitas son tan pequenas que nin sequera teñen a forza mecánica como para perforar a pel humana. E o 99% das especies son inofensivas. Non hai casos de mortes asociados con artrópodos en España nos últimos anos, polo menos segundo os datos máis recentes, que indican 59 mordeduras de arañas rexistradas en 17 anos. Cortés-Fossati explícao asegurando que non son animais agresivos: “Se hai unha mordedura é porque alguén senta sobre unha manta onde hai unha araña escondida, esmágaa e ela reacciona”.

O mesmo sucede coas serpes, agrega Martínez, que só morden cando alguén tenta manipulalas ou as pisa. “Ningunha serpe persegue aos humanos, nin sequera as máis velenosas do mundo. Evitan do contacto porque saben que saen perdendo”, di. En caso de atoparse cunha, o máis sensato é simplemente afastarse e deixala ir. Se morde a alguén, non hai que tentar succionar o veleno coa boca porque pode reingresar ao corpo pola mucosa ou algunha ferida.

Katherine Isoardi, presidenta da Rede de Toxicoloxía e Envelenamento de Australasia, sinala que tampouco axuda facer un torniquete porque as toxinas poden concentrarse na zona e causar un dano maior. A mellor opción é quedar quieto e tranquilo (os movementos acelerados aumentan a circulación do sangue, o que distribúe o veleno máis rápido polo corpo) e chamar a Urxencias. Aplicar antídoto non adoita ser necesario.

Isoardi apunta que “a inmobilización no caso de certas mordeduras de arañas e serpes é o mellor”. E para a dor, alcanza con tomarse un analxésico potente.

A convivencia con escorpións tampouco parece ser complicada. Hai 46 picaduras rexistradas entre 1997 e 2020 e ningún caso fatal. Pero tamén lles orbitan algúns mitos. O máis estendido, detalla Cortés-Fossati, é que, cando pican, hai que facerse un corte sobre a ferida para espremer o veleno. “Todo isto adoita empeorar a situación. O correcto é manter a calma, non xerar reaccións desproporcionadas e ir a un centro médico”, engade.

Quen si poden representar un problema son os himenópteros, como abellas e avespas, porque a súa picadura pode producir un shock anafiláctico, unha reacción alérxica tan forte que podería matar se non se recibe atención médica. Das 373 picaduras de himenópteros rexistradas no país en case dúas décadas, 13 foron fatais.

Matar o animal que causou o dano, ademais de irresponsable coa seguridade persoal, é, no caso dos ofidios, un delito, xa que practicamente todas as especies están incluídas no Catálogo Español de Especies Ameazadas e sometidas ao réxime de protección especial. “Aínda hai persoas que tentan atrapar á serpe despois de ser mordidas, o cal é unha idea terrible. Tratar de capturar unha serpe en xeral é unha moi mala idea”, apunta Isoardi.

Á súa vez, tanto Martínez como Cortés-Fossati insisten en que estes seres vivos “cumpren funcións ecolóxicas esenciais”, como regular pragas. E que, a pesar da súa mala fama, son fundamentais para que os ecosistemas sobrevivan.

As medusas son o pesadelo de calquera veraneante. Aínda que os seus encontros graves cos humanos tamén son anecdóticos. Cortés-Fossati, que neste momento está a escribir un estudo sobre envelenamentos severos en España por animais tóxicos mariños, atopou que só hai 50 casos rexistrados que necesitaron atención hospitalaria entre 1997 e 2022, e ningunha morte. Outro dato: entre 2016 e 2022, só un caso dos fichados necesitou pasar pola Unidade de Coidados Intensivos.

Pero se se dá a mala sorte de que unha medusa pica, o Ministerio de Sanidade recomenda lavar a zona afectada sen fregar e usando sempre auga salgada, do propio mar, ou un soro salino. A auga doce é o peor inimigo nestes casos, xa que pola diferenza de presión osmótica, os restos das células urticantes que quedan sobre a pel poderían explotar e esparexer máis veleno. Tamén recomendan quitar os restos de tentáculos adheridos á ferida cunha pinza ou calquera obxecto parecido (nunca coas mans), aplicar frío indirecto e evitar a exposición á luz solar. Se logo de facer todo isto o cadro empeora, hai que acudir a un centro médico.

FONTE: Facundo Macchi/elpais.com    Imaxes: es.wikipedia.org, agroregion.com e20minutos.es

Así se converte unha formiga obreira en raíña

Resumo gráfico / cell.com

“Os cerebros dos animais son plásticos; é dicir, poden cambiar a súa estrutura e función en resposta ao seu medio ambiente”, explica Roberto Bonasio, experto en bioloxía celular e do desenvolvemento na Facultade de Medicina da Universidade Perelman de Pensilvania.

Bonasio é autor dun artigo que baixo o título Kr-h1 maintains distinct caste-specific neurotranscriptomes in response to socially regulated hormones publicado na revista Cell, e no que se informa do descubrimento dunha proteína chamada Kr-h1 (homólogo 1 de Krüppel) responsable dunha complexa transición social na que as formigas da especie Harpegnathos saltator poden pasar de ser simples obreiras a un estado de raíña coñecido como "gamergate". Unha gamergate é unha formiga obreira que se desenvolverá como femia e que pode reproducirse sexualmente, é dicir, poñer ovos fertilizados. 

“Este proceso é crucial para a supervivencia destas colonias de formigas, pero ata o momento os mecanismos moleculares que o controlaban descoñecíanse completamente", continúa Bonasio. "De feito, este tipo de cambios tamén teñen lugar nos seres humanos; pense nos cambios de comportamento que teñen lugar durante a adolescencia. O que agora determinamos é que nas formigas da especie Harpegnathos saltator unha proteína chamada Kr-h1 é a encargada de frear a plasticidade do cerebro ao previr a activación xenética inapropiada".

Bonasio e os seus colegas querían comprender como a activación ou desactivación de certos xenes afecta á función e o comportamento do cerebro animal, algo para o que os adultos de Harpegnathos mostrábanse como candidatos idóneos de estudo, xa que poden pasar de ser obreiras a formigas reinas. Nunha comunidade de formigas, as obreiras manteñen a colonia atopando comida e loitando contra os invasores, mentres que a tarefa principal da raíña é poñer ovos. Con todo, as instrucións xenéticas que dan lugar a estes roles e comportamentos sociais tan diferentes son as mesmas en ambos os casos.

Para pescudar as alteracións moleculares subxacentes a este cambio de rol, o equipo de investigación, dirixido polos coautores do estudo Janko Gospocic e Karl Glastad, desenvolveu un método para illar as neuronas das formigas e mantelas vivas no laboratorio. Isto permitiu ao equipo explorar como respondían as células aos cambios na súa contorna, incluídos os niveis hormonais.

Entre os resultados dos experimentos, os autores atoparon que concretamente dúas hormonas, a hormona xuvenil e a ecdisona, presentes en diferentes niveis nos corpos tanto das obreiras como das gamergates, produciron patróns distintos de activación xenética nos cerebros das dúas castes. Con todo, a maior sorpresa de todas foi que ambas as hormonas influíron nas células activando unha soa proteína, Kr-h1.

"Esta proteína regula diferentes xenes nas obreiras e as gamergates e evita que as formigas realicen comportamentos ’socialmente inapropiados’", comenta Berger. "É dicir, requírese que Kr-h1 manteña os límites entre as castes sociais e para garantir que as obreiras continúen traballando mentres as gamergates continúan actuando como raíñas".

“Non anticiparamos que a mesma proteína podería silenciar diferentes xenes nos cerebros de diferentes castas e, como consecuencia, suprimir o comportamento antagónico en obreiras e gamergates”, especifica Bonasio pola súa banda. “Pensamos que estes roles asignaríanse en base a dúas ou máis factores diferentes, cada un deles só presente nun ou outro cerebro, con todo, Kr-h1 é o único factor implicado”, engade.

Os achados revelan roles importantes para as hormonas reguladas socialmente nas formigas e a implicación da xenética na capacidade dos cerebros dos animais para cambiar de caste social. “A mensaxe crave é que, polo menos nas formigas, múltiples patróns de comportamento especifícanse simultaneamente no xenoma e que a regulación xenética pode ter un gran impacto en que comportamento leva a cabo ese organismo”, explica Berger. “Noutras palabras, as partes tanto do Doutor Jekyll como do Señor Hyde xa están escritas no xenoma; todos poden desempeñar calquera dos dous roles, dependendo de que interruptores xenéticos estean activados ou desactivados".

Os investigadores cren que as implicacións do seu estudo poden ir moito máis alá da comprensión da plasticidade do comportamento en formigas e outros insectos. "É tentador especular que as proteínas relacionadas poderían ter funcións comparables en cerebros máis complexos, incluído o noso", aventura Bonasio. "O descubrimento destas proteínas podería permitirnos algún día restaurar a plasticidade dos cerebros que a perderon, por exemplo, cerebros envellecidos".

O descubrimento de que un só factor pode suprimir diferentes conxuntos de xenes e comportamentos en diferentes cerebros expón preguntas importantes sobre como se podería regular a función dual desta proteína e outras similares. En estudos futuros, os investigadores planean indagar no papel de Kr-h1 noutros organismos, e expresan que tamén lles gustaría explorar como o medio ambiente impacta na regulación xenética a nivel epigenético, a través da presenza ou ausencia de certas marcas químicas no ADN, e como isto, á súa vez, afecta a plasticidade e o comportamento do cerebro.

FONTE: Héctor Rodríguez/ nationalgeographic.com.es

O custo económico global das especies invasoras podería ser ata 1.600 veces máis do que se estimaba

A avelaíña do tomate (Tuta absoluta) é unha especie de orixe suramericana que provoca cuantiosos danos aos cultivos. É unha das especies invasoras que ocasionan máis danos económicos a nivel global / Patrick Clement (Wikimedia Commons

O impacto económico global das especies invasoras podería superar, nalgúns casos, en máis dun 1.600 % as estimacións previas, con custos que alcanzarían os 35.000 millóns de dólares anuais durante o últimas seis décadas. É o que conclúe un estudo internacional publicado en Nature Ecology & Evolution que conta coa participación da Estación Biolóxica de Doñana–CSIC.  Os resultados, baseados en datos de 162 especies invasoras de distintas partes do mundo, evidencian os danos potenciais e poderían contribuír a que os países planifiquen estratexias de xestión máis rendibles.

“As especies invasoras son un dos principais factores de perda da biodiversidade no mundo. Ademais, custan miles de dólares ás economías mundiais, por exemplo, en danos á agricultura, á saúde, ou á seguridade dos alimentos e da auga”, explica Elena Angulo, investigadora da Estación Biolóxica de Doñana e unha das autoras do estudo.

As invasións biolóxicas supoñen unha ameaza mundial para a biodiversidade, os servizos ecosistémicos e as economías, e estiveron implicadas no 60% das extincións documentadas a nivel mundial. As estimacións previas sobre os custos monetarios asociados ás especies invasoras baseábanse nuns poucos custos documentados nun número limitado de países, principalmente de Europa e América do Norte. Isto deu lugar a unha importante subestimación do impacto económico, especialmente en rexións con menor cobertura de datos, como África e Asia.

Para ofrecer unha representación máis precisa dos custos a escala mundial, o equipo científico combinou os custos estimados (incluídos os danos á agricultura e os gastos de xestión) a escala nacional de 162 especies invasoras, con modelos da súa distribución mundial. Entre elas figuraban especies como o mosquito tigre asiático, a árbore do ceo e a ra touro americana.

A continuación, o equipo científico modelizou os custos destas especies noutros países, incluídos 78 dos que non se dispoñía de datos sobre custos, como Bangladesh, Costa Rica, Chipre e Exipto. Calcúlase que os custos globais totais ascenden a uns 35.000 millóns de dólares anuais nos últimos 60 anos, unha cifra comparable aos custos económicos derivados de fenómenos meteorolóxicos extremos relacionados co cambio climático.

“Os datos dos que partimos son robustos e ademais tivemos en conta e calculado a superficie de hábitat favorable que ocupa cada unha desas especies en cada país, e o características socio-económicas de cada país”, explica Angulo. “Isto último é importante, xa que cada país ten unha diferente capacidade para facer fronte ás especies invasoras, e os danos que sofren van depender das súas propias características sociais e da actividade dos seus sectores económicos.”

Os custos totais máis elevados neste período rexistráronse en Europa (estimados en 1.584 millóns de dólares), seguida de América do Norte (226 millóns) e Asia (182 millóns). As plantas invasoras (como o arbusto bolboreta, o xacinto de auga e a prímula de auga) foron o grupo co custo total estimado máis elevado nos últimos 60 anos (926.380 millóns de dólares). Por exemplo, calcúlase que o impacto ambiental da planta de acacia negra custou a Sudáfrica 2.000 millóns de dólares. Os artrópodos (830.290 millóns de dólares) e os mamíferos (263.350 millóns) foron os seguintes grupos con maiores custos totais estimados.

A nivel global, entre as especies que causan maiores custos atópanse o xacinto de auga (Pontederia crassipes), o visón americano (Mustela vison), a avelaíña do tomate (Tuta absoluta), o gato doméstico (Felis catus) ou o trips das flores (Frankliniella occidentalis).

“O estudo mostra que o custo económico multiplícase cando realizamos estas estimacións”, sinala Angulo. “Na miña opinión, o verdadeiramente relevante non é a cifra exacta, senón o rango tan elevado de perdas económicas, que poderían evitarse mediante un maior investimento en ferramentas eficaces de prevención, detección temperá e erradicación”.

Os resultados desta investigación permiten mellorar a comprensión dos custos financeiros asociados ás especies invasoras a escalas nacionais e poñen de relevo a urxente necesidade de estratexias e políticas de xestión específicas para cada rexión co fin de mitigar os efectos das especies invasoras en todo o mundo.

O estudo estivo liderado por Ismael Soto da Universidade de Bohemia do Sur en República Checa e Brian Leung da Universidade McGill de Canadá e conta coa participación de 21 centros de investigación e universidades de 12 países de Europa, América do Norte, Sudamérica, África e Oceanía.

FONTE: ebd.csic.es

EXISTE REALMENTE A AUGA PURA?

A industria da auga embotellada move miles de millóns grazas á percepción de pureza / iStock (composición)

Parece que a auga pura é algo moi especial, tanto como para ser embotellado e vendido. As compañías purificadoras gañan millóns de euros en todo o mundo coa súa promesa de ofrecer só auga pura. Mesmo, hai unha rama da medicina alternativa que vira ao redor das súas supostas propiedades máxicas. O que pasa é que a auga pura non existe, polo menos, no noso planeta.

May Nyman, profesora de Química na Universidade Estatal de Oregón (EE. UU.), explica que a auga absorbe ións da contorna inevitablemente. “Non existe cunha pureza ao cento por cento, pois tende sempre a disolver outras substancias no seu interior. Iso é porque as súas moléculas posúen unha curiosa forma, con dous núcleos de hidróxeno nun extremo e un núcleo de osíxeno no outro, cada un con diferentes cargas eléctricas. As moléculas de auga empregan esas ligazóns cargadas de hidróxeno para interactuar entre si, pero tamén lles serven para apegarse a outras moléculas que se atopan no seu camiño”, observa Nyman.

Por iso, o máis probable é que a auga disolva un pouco calquera obxecto co que entra en contacto. Ademais, canto máis pura é, máis forza terán as súas ligazóns para apegarse a outras substancias. Iso limita a nosa capacidade de purificarla, porque, nun momento dado, empezaría a disolver as paredes do recipiente contedor.

Por esta razón, “na década de 1990, dicíase que o lago Baikal, en Rusia, tiña auga tan pura que, se se tomaba unha mostra, esta empezaría a disolver o vaso. Formaría unha disolución cos ións do recipiente”, indica Nyman.

A experta asegúranos que esta tendencia do H₂O é demasiado poderosa, tanto que nin sequera os científicos poden evitala en laboratorios completamente esterilizados. Gústenos ou non, calquera cousa que unha mostra de auga pura atópase, como unha mota de po ou o plástico dun envase, deixará as súas trazas no líquido.

Durante anos circulou a curiosa afirmación sobre a auga do lago Baikal, en Siberia: que era tan pura que podía disolver un vaso de cristal. Aínda que isto soe a lenda científica, ten un transfondo real. O lago Baikal non só é o máis profundo do mundo, con máis de 1.600 metros de profundidade, senón tamén un dos máis antigos e con auga dunha calidade excepcional.

O seu illamento xeolóxico, a ausencia de contaminación industrial próxima e a acción constante de microbios purificadores converteron as súas augas nun referente natural de pureza.

A afirmación de que podería disolver un vaso non debe tomarse literalmente. Trátase máis ben dunha metáfora científica para ilustrar o comportamento químico da auga extremadamente pura. Canto máis limpa está unha mostra de H₂O, máis capacidade ten para atraer e disolver ións da contorna. Isto débese á súa estrutura molecular polar, que fai da auga un disolvente moi activo.

En contornas de laboratorio, a auga ultrapura (desprovista de calquera ión ou partícula) vólvese tan reactiva que pode empezar a corroer lentamente certos materiais, incluíndo metais ou compoñentes do vidro se se almacenan por longos períodos.

En química, o concepto de auga pura é moito máis preciso, e máis esixente, que na linguaxe cotiá. A auga pura, en sentido estrito, refírese ao H₂O sen ningún outro compoñente disolto: nin sales minerais, nin microorganismos, nin gases, nin partículas.

Con todo, lograr este nivel de pureza absoluta é practicamente imposible fóra de condicións de laboratorio moi controladas. Por iso, os químicos clasifican a auga segundo o seu nivel de impurezas, especialmente en función do seu contido iónico e a súa condutividade eléctrica.

En contornas científicas manéxanse tres niveles principais de auga ultrapura: tipo I, II e III. A auga tipo I é a máis pura dispoñible e úsase en técnicas analíticas extremadamente sensibles, como a espectrometría de masas ou a bioloxía molecular. O tipo II é adecuado para análises clínicas, preparación de reactivos e algunhas aplicacións microbiológicas. O tipo III, aínda que menos puro, utilízase en enxaugues ou limpeza de materiais de laboratorio.

En cambio, o que consumimos diariamente non se achega a estes estándares. A auga potable contén niveis seguros de minerais como calcio, magnesio ou sodio, e está tratada para eliminar patóxenos, pero non se considera pura no sentido químico.

Pola súa banda, a auga mineral provén de fontes naturais e conserva minerais disoltos de forma natural. A auga purificada (como moitas marcas embotelladas) pasou por procesos como a filtración por carbón activado ou ósmose inversa, pero aínda conserva trazas doutras substancias. En resumo, fóra do laboratorio, a auga que chamamos pura é simplemente apta e segura para beber, non químicamente inmaculada.

Aínda que moitos consumidores asocian a auga embotellada con maior pureza ou seguridade, a realidade é que, en moitos países desenvolvidos, a auga da billa está sometida a regulacións máis estritas e controis de calidade máis frecuentes.

Aínda así, o prexuízo persiste. Segundo un informe da Comisión Europea, cada persoa consome en media 106 litros de auga embotellada ao ano na Unión Europea. Reducir o consumo de auga embotellada podería axudar aos fogares para aforrar en media 600 millóns de euros ao ano.

En moitos casos, a elección responde máis a percepcións de sabor, desconfianza institucional ou márketing que a criterios obxectivos.

A auga da billa tamén contén minerais esenciais e que, en condicións normais, é perfectamente segura. Ademais, representa unha opción máis sostible e económica. Un litro de auga embotellada pode custar entre 100 e 1000 veces máis que un de auga da billa, sen ofrecer vantaxes claras en canto a saúde.

A promesa de auga pura foi un dos maiores éxitos comerciais do último século. O que comezou como unha solución puntual para acceder a auga segura en situacións específicas, hoxe transformouse nunha industria multimillonaria.

Producir unha botella de auga pode requirir máis auga que a que contén / Pixabay

Segundo datos da consultora SkyQuest, o mercado global de auga embotellada superou os 300.000 millóns de dólares en 2024, impulsado por estratexias de márketing que asocian a pureza con saúde, exclusividade ou status. Con todo, moitas destas botellas conteñen auga tratada da billa, sometida a procesos como a ósmose inversa, filtración con carbón activado ou remineralización, sen que iso implique unha maior calidade que a auga potable pública.

Máis aló do contido, o impacto ambiental da auga embotellada é considerable. A produción dunha soa botella de plástico require máis auga que a que contén, ademais de recursos fósiles para fabricar o envase e enerxía para o seu embotellado, refrixeración, transporte e distribución.

O resultado: millóns de toneladas de plástico dun só uso que, en gran parte, non se recicla. Segundo a ONU, estímase que máis dun millón de botellas de plástico cómpranse cada minuto no mundo, e moitas terminan en entulleiras ou ecosistemas mariños, onde tardan séculos en degradarse.

Se consideramos que en moitos países a auga da billa é perfectamente segura e controlada, o custo ecolóxico e económico de consumir auga embotellada resulta difícil de xustificar. Págase máis por un produto cuxo valor engadido é, moitas veces, simbólico.

FONTE: Laura G. de rivera/muyinteresante.com

O material de construción do futuro parece vido doutro planeta: medra, respira e captura dióxido de carbono

Picoplanktonics no Pavillón de Canadá da Bienal de Venecia, por Living Room Collective /  Fotografía de Luca Capuano. Cortesía da Biennale dei Venezia.

As cianobacterias, tamén chamadas algas verdeazuis, son microorganismos fotosintéticos que existen desde hai máis de 3.500 millóns de anos. A diferenza doutras bacterias, son capaces de realizar fotosíntese, é dicir, transformar luz solar, auga e dióxido de carbono (CO₂) en osíxeno e biomasa. Nos últimos anos, estas diminutas criaturas espertaron gran interese pola súa capacidade para absorber CO₂, o principal gas responsable do cambio climático.

Un equipo interdisciplinar do Instituto Federal de Tecnoloxía de Zúric (ETH Zúric), liderado polo profesor Mark Tibbitt, desenvolveu un material vivo que literalmente respira. Trátase dunha substancia moldeable, imprimible en 3D, que alberga cianobacterias capaces de realizar fotosíntese e absorber CO₂ do aire. A innovación foi publicada recentemente na revista Nature Communications e representa un paso prometedor cara a edificios que actúan como sumidoiros de carbono.

A material base é un hidroxel, unha substancia xelatinosa con gran contido de auga que serve como hábitat para as cianobacterias. Este xel está composto por unha rede de polímeros especialmente deseñada para permitir o paso de luz, auga, nutrientes e CO₂, asegurando así que as bacterias poidan vivir, medrar e desempeñar a súa función fotosintética de forma eficiente.

Pero o realmente novo non é só que o material sexa capaz de xerar biomasa, senón que tamén pode formar minerais que almacenan o carbono de maneira máis estable. As cianobacterias, ao realizar a fotosíntese, modifican a contorna química ao seu redor, provocando a formación de minerais como o cal (carbonato de calcio). Estes minerais quedan atrapados dentro do material, reforzando a súa estrutura e proporcionando un almacenamento de carbono máis duradeiro que a biomasa vexetal.

En probas de laboratorio, este material demostrou ser capaz de absorber CO₂ durante máis de 400 días, almacenando a maior parte en forma mineral. En cifras, iso equivale a uns 26 miligramos de CO₂ por gramo de material, unha cantidade notablemente superior á de moitos outros métodos biolóxicos e mesmo comparable con certos procesos químicos como a mineralización do formigón reciclado.

Yifan Cui, un dos autores principais do estudo e estudante de doutoramento no equipo de Tibbitt, destaca que as cianobacterias son auténticas campioas da fotosíntese: «Poden utilizar incluso a luz máis débil para transformar CO₂ e auga en biomasa». Ademais, a forma en que estas bacterias organízanse dentro do material permite unha distribución eficiente da luz e os nutrientes, grazas a técnicas de impresión 3D que maximizan a superficie exposta.

Dalia Dranseike, coautora do estudo, engade que optimizaron a xeometría do material para facilitar a entrada de luz e o movemento pasivo dos nutrientes por capilaridade. Grazas a este deseño, as bacterias permanecen activas durante máis dun ano, o que converte ao material nunha solución potencialmente útil para aplicacións a longo prazo.

O equipo de ETH Zúric ve este avance como unha alternativa ecolóxica e de baixo consumo enerxético aos métodos químicos tradicionais de captura de carbono. Tibbitt suxire que no futuro estes materiais poderían usarse como revestimento de fachadas de edificios, actuando como filtros de CO₂ durante toda a vida útil da construción.

Aínda que queda camiño por percorrer para a súa aplicación a gran escala, o concepto xa deu o salto do laboratorio á arquitectura experimental. Na Bienal de Arquitectura de Venecia, a instalación Picoplanktonics presenta dúas estruturas de gran formato impresas con este material vivo. Grazas ao traballo da doutoranda Andrea Shin Ling, logrouse escalar a produción do material ata construír bloques que imitan troncos de árbores de tres metros de altura. Cada un pode absorber ata 18 quilos de CO₂ ao ano, unha cifra comparable á capacidade dun piñeiro de 20 anos en clima tépedo.

«A instalación é un experimento», di Ling. «Adaptamos o pavillón de Canadá para proporcionar as condicións de luz, humidade e temperatura necesarias para que as cianobacterias prosperen. E agora observamos como se comportan.» Durante a duración da Bienal, o equipo supervisará e manterá a instalación diariamente.

Ademais, na Trienal de Milán, outra instalación chamada Dafne’s Skin explora o potencial estético e funcional destes materiais vivos. Nela, microorganismos forman unha pátina verde sobre unha estrutura de madeira cuberta de tellas, transformando a deterioración natural do material nunha expresión artística da captura de carbono. Este proxecto, creado en colaboración co estudo MAEID e Dalia Dranseike, forma parte da exposición We the Bacteria: Notes Toward Biotic Architecture.

Así, o que antes parecía ciencia ficción (construír con organismos vivos capaces de secuestrar carbono) comeza a tomar forma en escenarios reais, demostrando que o futuro da arquitectura podería ser tan verde como funcional.

FONTE: quo.eldiario.es

Sempre fixo tanta calor en xuño en Galicia? Non, e os datos dos últimos 50 anos non deixan lugar a dúbidas

Distribución por provincias do número de vagas de calor rexistradas no período 1975-1984 (á esquerda) e no 2015-2024 (á dereita). Canto máis clara é a cor, menor número de vagas / AEMET / Meteoclimática

A calor abafante dos últimos días invitou aos baños refrescantes nas praias, piscinas e ríos. A poñer o aire acondicionado e os ventiladores. E a beber máis auga ca nunca. No medio destas actividades que tratan de buscar o maior alivio térmico, hai quen di que tanta calor en Galicia non é normal. Outros defenden que xa estamos en verán e que sempre houbo altas temperaturas por esta época. Pero non, isto último non o certo.

A Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), indica que foi o xuño máis cálido da serie histórica en España. E para xustificalo analizaron os datos de ondas de calor dos últimos 50 anos. E si, non só se están adiantando, senón que cada vez son máis comúns.

Un artigo publicado no blog da AEMET e elaborado pola iniciativa Meteoclimática do Centro de Investigación Ecolóxica e Aplicacións Forestais (CREAF) corrobora que a calor dos últimos días é propia dos meses de xullo e, sobre todo, agosto. Máis non é habitual (ou non o era ata hai unha década) que en xuño se chegase a unhas temperaturas tan asfixiantes. O gráfico elaborado polos autores permite ver con claridade como o número de días rexistrados por onda de calor aumentou significativamente na última década. En xuño, que apenas se notificaban antes desa data, as vagas son cada vez máis frecuentes.

Número de días por mes rexistrados dentro dunha onda de calor entre os anos 1975 e 2024 na península ibérica / AEMET / Meteoclimática

De feito, en tan só unha década, a AEMET declarou en 2015, 2017, 2019 e 2022 ondas de calor en España en xuño. Habería que sumar a que se está vivir nestes últimos días do mes. O ano co maior número de días rexistrados con calor extrema foi o 2017, con nove xornadas abafantes en 30 provincias españolas. Dende o día 13 ao 21 de xuño daquel ano, a poboación de gran parte do Estado viviu unha onda de calor de récord. En canto a provincias, nos últimos 10 anos é Cuenca a que máis número de vagas rexistrou, acadando as 29.

No caso das provincias de Galicia, no período 1975-1984 rexistraba moi poucas ondas de calor —segundo a lenda de cores, o mínimo— e, ademais, de curta duración. Mais co transcurso do tempo, e sobre todo dende 2015, o mapa reflicte claramente que as vagas son cada vez máis extensas en Ourense, que se achega ás zonas máis cálidas de España, e tamén na Coruña. Pontevedra e Lugo mantéñense en valores similares aos de hai 50 anos. 

En canto ao porqué de tanta calor na última década, informes internacionais mencionados no artigo, como o de Climameter, apuntan directamente ao quecemento global. “A calor rexistrada en xuño foi un evento impulsado por condicións meteorolóxicas pouco usuais, cuxas características poden atribuírse ao cambio climático antropoxénico”, sinalan. E máis alá de España, outros países europeos como Francia, Reino Unido e Italia tamén están a vivir o seu embate en forma dunha calor asfixiante e, dende logo, pouco común ata o de agora por estas datas.

FONTE: gciencia.com

A MURALLA CHINESA DE ARAGÓN

Oriente púxose moi de moda ultimamente, e son moitos os españois que viaxan a China ou a Xapón a coñecer a cultura, gastronomía, historia e arquitectura destes países tan exóticos. Con todo, se queremos asombrarnos e gozar, non fai falta ir tan lonxe. En España temos auténticas marabillas da natureza, a cultura e a historia.

Na comarca de Campo da Ribagorza, escóndese un dos segredos naturais máis impresionantes de España: a "Muralla Chinesa" de Aragón. Aínda que o seu nome evoca a famosa estrutura asiática, este monumento natural non ten relación co xigante asiático, senón cunha formación xeolóxica que, pola súa impoñente presenza, gañouse o alcume de "muralla".

Non se trata dunha construción feita polo home, senón dun accidente xeográfico natural ocorrido hai millóns de anos...

Finestres é un pobo completamente abandonado, situado na provincia de Huesca. Entre as súas particularidades destaca por posuír unha muralla denominada como "chinesa", que é un espectáculo da natureza.

Situada dentro da Serra do Montsec, a "Muralla Chinesa" de Aragón é en realidade un conxunto de estratos rochosos sedimentarios, inclinados de forma vertical, que se alzan impoñentes sobre a paisaxe. Estas formacións, que se elevan ata 200 metros de altura nalgúns puntos, son o resultado de millóns de anos de actividade xeolóxica. O proceso de plegamiento da codia terrestre, xunto coa erosión constante, deixou ao descuberto estas maxestosas paredes que, vistas desde a distancia, lembran á muralla chinesa.

FONTE: Marta Miguel/elespañol.com/aragon    Imaxes: es.wikipedia.org, Tana Nieto/larazón. es e traveler.es