Trionda, o balón de Adidas do Mundial 2026, máis estable e predicible que outros de campionatos anteriores / FIFA
Que teñen que ver fútbol e ciencia? No vórtice dun Mundial como o que se disputa este 2026, ambos poderían parecer tan mutuamente excluíntes como a paixón e a razón: para moitos afeccionados, o deporte máis popular do globo é a primeira fronte á segunda, a clásica ‘furia española’.
España é hoxe a segunda selección do mundo segundo a FIFA. Pero cae ata o posto 25 en premios Nobel de ciencia, unha posición discreta para o seu nivel de desenvolvemento. Esta diferenza parece reflectir a distancia entre ambos ámbitos.
Con todo, o fútbol é o deporte sobre o que máis ciencia se publica: uns 14 000 estudos científicos ata 2020, aproximadamente a quinta parte de todos os traballos sobre deportes e un 60% máis artigos que o seguinte deporte máis estudado.
É evidente que o fútbol manexa un enorme volume de material científico en disciplinas como a medicina deportiva, a fisioterapia, a fisioloxía do exercicio, a nutrición, a biomecánica, a psicoloxía ou a análise de datos. Todo iso axuda a mellorar os programas de adestramento, polo que concentra un gran caudal de recursos por parte dos clubs supermillonarios.
O fútbol bebe continuamente de novos achados en múltiples áreas, incluso as menos obvias como a neurociencia. En 2014 un pequeno estudo xaponés mostrou que a estrela brasileira Neymar, antigo xogador do Fútbol Club Barcelona, utilizaba un 90% menos de actividade neuronal no control motor do pé que outros futbolistas de menor nivel.
En palabras do investigador en adestramento deportivo Michael John Ou’Keeffe, da Universidade de Queensland, o cerebro dun deportista excepcional funciona en modo ‘piloto automático’; non necesita procesar cada pequeno detalle porque o habitual xa o desconta o seu modelo mental.
O exemplo de Neymar sería un caso de procesamento preditivo ou codificación preditiva, unha teoría neurocientífica segundo a cal, explica Ou’Keeffe, o cerebro non é “unha computadora que examina toda a información sensorial que recibe constantemente, prioriza o importante e despois decide que acción tomar”, senón que “continuamente predí as súas inputs baseándose nas estimacións máis probables por medio do seu modelo preditivo”.
Só cando aparece algo novo o cerebro reacciona, incorpórao para refinar o seu modelo. Así, o adestramento baséase en sorprender con variacións inesperadas; diríxese ao cerebro, non ás pernas.
Unha innovación que distingue ao fútbol actual do de outrora é a ciencia de datos, apoiada no uso de sensores, cámaras de alta velocidade, GPS e tecnoloxías wearable ou vestibles. Incluso os propios balóns están conectados mediante chips que envían información sobre a súa posición, movemento e contactos.
Estes sistemas alimentan a videoarbitraxe ou VAR, axudado pola detección semiautomática do fóra de xogo e a tecnoloxía de gol que determina se o balón pasou a liña de meta.
Así, mentres os futbolistas xogan, eles e o propio balón están a xerar millóns de datos que alimentan os sistemas de análises. Para o procesamiento deste Big Data necesítanse potentes plataformas tecnolóxicas; en España, a Liga Nacional de Fútbol Profesional é unha das organizacións que dende hai anos explotan este tipo de recursos de xeito intensivo, a través do seu departamento de Football Intelligence & Performance.
Os resultados trasládanse á optimización dos programas de adestramento ou o deseño de tácticas de xogo, o que mellora o rendemento físico e mental dos xogadores e o desempeño do equipo.
Un exemplo de como o coñecemento converte en ciencia o que antes era sorte ou intuición é un lance futbolístico sempre rodeado de supersticións: popularmente fálase del como a ‘lotería dos penaltis’. Dende a Facultade de Ciencias do Deporte da Universidade Pablo de Olavide de Sevilla, Javier Gálvez González e José Manuel Cenizo Benjumea sosteñen que na chamada pena máxima do fútbol hai máis de ciencia que de lotería.
“Hai estudos científicos e leis do movemento humano que poden axudar a que a probabilidade de acerto sexa maior, tanto para o lanzador como para o porteiro”, conta Gálvez a SINC. “Por tanto, débese adestrar no fútbol aplicando a evidencia científica”. Esta evidencia, explican Gálvez e Cenizo, nace da análise de datos de lanzamentos: taxas de acertos e fallos, velocidade do balón, tempo que tarda o porteiro en estirarse…
Os datos indican que compensa ignorar o que vaia facer o porteiro e apuntar a unha esquina equilibrando forza e precisión, pero na maioría dos casos o xogador intenta prever a anticipación do gardameta para enganalo.
Estas análises poden enriquecerse coa achega da Intelixencia artificial (IA). Aínda que segundo Gálvez non terá aplicación para asegurar que un lanzador acerte ese penalti que vale un campionato, “pode servir de apoio para analizar as evidencias existentes e integralas nos adestramentos”.
Posiblemente un dos aspectos máis descoñecidos sexa a ciencia que hai detrás do obxecto máis imprescindible do fútbol. Antigamente primaba o balón de coiro natural cosido a man como estándar de excelencia, pero hai décadas que o fútbol de alta competición abandonou esta idea.
En cada Mundial utilízase un novo modelo que dende 1970 estivo a cargo da compañía alemá Adidas. O Tango España de 1982 foi o último balón de coiro; este material eliminouse porque absorbía moita auga, o que alteraba o seu peso e comportamento segundo a humidade. En México 86 introduciuse o primeiro balón sintético, o Azteca.
Tamén as costuras se substituíron por un termoselado para unir os paneis. O primeiro balón oficial fabricado deste xeito foi o Roteiro da Eurocopa 2004 de Portugal, seguido do +Teamgeist do Mundial de Alemaña 2006. Este último prescindía ademais do deseño tradicional de 32 paneis hexagonais e pentagonais, substituíndoos por 14 pezas curvas.
Nos balóns de edicións sucesivas da Copa do Mundo o número de paneis reduciuse co fin de obter unha forma máis esférica, ademais de probarse distintas texturas e materiais como a chamada espuma sintáctica, que contén microesferas ocas.
Estes cambios na construción dos balóns en cada Mundial resultan en diferenzas sobre como se comportan, debido a fenómenos da dinámica de fluídos como o efecto Magnus: cando a pelota vira ao voar, arrastra aire coa súa rotación, en direccións contrarias nas súas caras opostas; nunha delas, a favor do seu desprazamento, e na outra en contra.
Isto crea unha diferenza de presión do aire entre ambos os lados que desvía a traxectoria. É o que se coñece como un tiro con efecto ou con rosca e que se usa, por exemplo, para esquivar a barreira no lanzamento dunha falta ou para conseguir un gol directo de saque de esquina.
Os resultados non sempre satisfán aos xogadores. Foi especialmente criticado o balón Jabulani de Sudáfrica 2010, o Mundial que gañou España. Era unha esfera perfecta de oito paneis e unións case planas, cunha textura superficial para aumentar a súa resistencia ao aire. Pero resultou demasiado liso, tanto que o seu comportamento no aire era errático e impredicible: tendía a frearse con pouca rotación, con súbitas caídas e viraxes.
En campionatos sucesivos, Adidas corrixiu os defectos do Jabulani. E este ano 2026, no Mundial con sedes en Canadá, México e EE UU, é a quenda dun novo balón: o Trionda.
O nome significa exactamente o que parece, tripla onda, e refírese ao trío de países que acollen o torneo. Esteticamente, o Trionda segue a liña habitual da FIFA, aludindo aos países anfritrións coas cores branco, vermello, azul e verde, e os motivos dos seus debuxos e relevos: unha folla de arce, unha estrela e unha aguia. Pero como se comportará no xogo?
Dende hai 20 anos, John Eric Goff labrouse unha reputación como probador de balóns. Pero non é futbolista, senón físico do deporte na Universidade de Puget Sound en EE UU, proximamente na Universidade Purdue. En colaboración con investigadores xaponeses, Goff somete os balóns a probas nun túnel de vento para testar a súa aerodinámica e predicir o seu comportamento no campo. Os resultados publícanse nun estudo científico.
O veredicto? “Non diría que o Trionda é mellor ou peor; é un toma e daca”, resume Goff a SINC. O físico apunta que os seus catro paneis son o mínimo ata o de agora nun balón mundialista, “pero Adidas non fixo unha pelota de praia lisa: as unións, surcos e texturas da superficie fano máis rugoso que os balóns de Mundiais recentes”.
Esa rugosidade rebaixa o limiar da crise de arrastre, un fenómeno que reduce de golpe a resistencia por encima da devandita velocidade, ao contrario do esperado. “Isto debería facelo menos propenso ao tipo de voo estraño e impredicible que vimos co Jabulani en 2010”.
A cambio, prosegue Goff, a altas velocidades a resistencia é lixeiramente maior debido a un aumento de forza polo efecto Magnus, o que podería acurtar os disparos longos por baixo do esperado. Os xogadores poderían compensalo cun maior agarre do balón á bota grazas aos surcos profundos.
En suma, “un balón estable e competente, máis predicible, quizá un pouco peor para o alcance máximo”. Esa predicibilidade compracerá aos porteiros, pero tamén o Trionda podería gustar aos equipos que practican o control e a posesión do balón con pases curtos e medidos, en oposición ao xogo longo e en altura con tiros a distancia.
O físico móstrase cauto respecto a que equipos concretos poderían verse favorecidos polo Trionda, pero atrévese a arriscar un prognóstico: “Eu diría que equipos como España, Arxentina, Portugal ou Xapón, equipos que se senten cómodos cun fútbol técnico e conectado, están mellor posicionados”, valora. “Pero o efecto do balón será pequeno comparado co talento, as tácticas, a preparación, a forma física e as condicións dos encontros; dende a miña visión privado, España pinta ben!”
Das condicións externas que poden afectar o xogo dos equipos, Goff destaca unha como “the big one”: a densidade do aire, menor a maior altura. O Mundial 2026 é inusual por disputarse en tres países con altitudes e climas moi dispares. A temperatura e a humidade tamén modifican a densidade: o aire quente e húmido é máis lixeiro.
Cun aire menos denso a fricción diminúe, pero tamén se reduce o efecto Magnus. “O mesmo chute en Vancouver ou Toronto non voará igual que en Ciudad de México ou Guadalaxara”, di Goff.
Pero a temperatura e a humidade afectan ademais a outro protagonista fundamental de cada partido: o campo de xogo. A herba húmida ou seca, esponxosa ou dura, esvaradía ou áspera, condiciona de forma drástica como a pelota roda, se desliza e rebota, e como as botas dos xogadores corren e se agarran. Debido a iso, o céspede dos estadios onde se celebran os encontros é tamén toda unha ciencia, que implica a expertos en chans e plantas.
“A FIFA ten unha serie de requisitos”, conta a SINC o investigador especializado en céspede de campos de xogo John Trey Rogers III, da Universidade Estatal de Michigan. “Un deles é que os partidos deben xogarse en herba natural”.
Isto pode parecernos obvio en Europa, pero algunhas das sedes deste Mundial son estadios de fútbol americano con herba artificial, ás veces baixo teito e con pouca luz solar; recintos onde colocar céspede vivo por primeira vez e que crecese era todo un reto, que a FIFA encargou ao equipo de Rogers en colaboración co grupo dirixido por John Sorochan na Universidade de Tennessee.
“O noso traballo é asegurar que todos os campos dean a mesma sensación aos xogadores”, afirma Rogers. O cal non é precisamente tarefa sinxela cando entre Vancouver e Cidade de México hai un total de 16 sedes en tres zonas climáticas distintas.
Esta grande escala foi para Rogers un dos máis grandes desafíos deste torneo, que necesitou cinco anos de investigación. “Fixémolo controlando a mestura de tipos de herba, como se reforza, e as especificacións do céspede e o chan”.
É dicir, para que a experiencia fose a mesma no estadio cuberto AT&T dos Dallas Cowboys que no Akron de Guadalaxara a ceo descuberto, a herba tiña que ser distinta: para o primeiro usouse unha mestura de pasto azul de Kentucky e céspede inglés, mentres que no segundo se plantou grama común.
A herba cultivouse en diferentes viveiros, en chan de area para unha boa drenaxe, con fibras plásticas mesturadas como reforzo, e sobre base plástica para non cortar as raíces ao enrolala en tepes e trasladalos aos estadios.
Toda esta ciencia, completada, lista e no seu lugar, talvez quede nun discreto segundo plano cando o asubío do árbitro inicie o campionato. Pero seguirá aí para deixar ao azar o menos posible, para comprender a evidencia científica que hai detrás do xogo e que, como lembra Gálvez, non se recorra á “frase que todo o salva: é que o fútbol é así”.
FONTE: Axencia SINC/gciencia.com
