A miúdo esquecemos que o noso mundo vive dentro dunha ’burbulla de seguridade’, un oasis de calma no medio dunha veciñanza cósmica que, en realidade, é un violento (e invisible) campo de batalla. En maio de 2024, os habitantes da Terra fomos testemuñas dun espectáculo inusual: auroras boreais en ceos tan ao sur como México ou as Illas Canarias. Foi a maior treboada solar en dúas décadas, un recordatorio de que a nosa estrela, que nos deu a vida, ten tamén un lado escuro e violento.
Para nós aquilo non foi máis que un bonito e inusual espectáculo de luces. Con todo, e ao mesmo tempo que gozabamos del, o noso veciño máis próximo, Marte, recibía un castigo moito máis severo. Sen un escudo magnético que o protexa, o Planeta Vermello viuse literalmente asaltado por unha ’supertreboada’ cuxo poder deixou pampos aos científicos.
Foi un exemplo do que pode facer o chamado ’clima espacial’. E non falamos de nubes de vapor de auga ou de frontes frías, senón dun fluxo incesante de partículas cargadas (electróns, protóns e núcleos de helio) e de radiación electromagnética que o Sol expulsa ao espazo sen descanso. En condicións normais, o vento solar é unha brisa constante. Con todo, cando o Sol entra nun período de máxima actividade, unha vez cada once anos, lanza auténticos ’furacáns’ de plasma magnetizado coñecidos como Execciones de Masa Coronal (CME).
A Terra ten un escudo, un campo magnético global, unha especie de ’armadura’ invisible que desvía a maior parte deste bombardeo cara aos polos. Pero Marte non dispón de nada parecido. Hai miles de millóns de anos, o seu núcleo arrefriouse e o seu escudo apagouse, deixando a súa atmosfera espida fronte á furia solar. Por iso, o impacto de maio de 2024 foi o escenario perfecto para que a Axencia Espacial Europea (ESA) observe, cun detalle sen precedentes, o que ocorre cando un planeta ’desarmado’ recibe un impacto directo desa magnitude.
Un novo estudo recentemente publicado en Nature Communications detalla a magnitude daquel evento. Grazas aos instrumentos das sondas Mars Express e ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO), os investigadores puideron cuantificar o golpe. E os datos resultan abafadores. Durante o pico da treboada, en efecto, o monitor de radiación da TGO rexistrou en apenas 64 horas unha dose de radiación equivalente á que un astronauta recibiría en 200 días de condicións normais.
«O impacto -explica Jacob Parrott, investigador da ESA e autor principal do estudo- foi extraordinario: a atmosfera superior de Marte viuse asolagada por electróns. Foi a resposta máis potente a unha treboada solar que xamais vísemos en Marte». As cifras falan por si soas: a densidade de electróns en dúas capas críticas da atmosfera marciana (a 110 e 130 quilómetros de altura) disparouse un 45% e un 278%, respectivamente. Un exceso de carga eléctrica que non é, nin moito menos, inocuo, xa que altera as comunicacións, quenta os gases e, o que é máis preocupante, acelera a erosión do pouco que queda da atmosfera marciana.
Para observar o fenómeno, os científicos da ESA perfeccionaron unha técnica chamada ’ocultación de radio’. E en lugar de mirar directamente ao planeta, utilizaron os sinais de radio que Mars Express enviaba á TGO xusto no momento en que unha das naves desaparecía tras o horizonte marciano.
Ao atravesar as distintas capas da atmosfera, os sinais de radio cúrvanse e sofren un pequeno atraso debido á densidade de partículas. É un proceso similar a como unha palliña parece dobrarse dentro dun vaso de auga pola refracción da luz. Pois ben, ao analizar eses cambios, os investigadores puideron ’radiografar’ a atmosfera centímetro a centímetro. «Esta técnica -comenta Colin Wilson, científico do proxecto- usouse durante décadas, aínda que sempre enviando sinais da nave á Terra. Pero no últimos cinco anos empezamos a usala entre dúas naves en órbita marciana. É incrible vela en acción durante un evento tan crítico».
Por que é importante o que lle ocorra á atmosfera dun planeta xeado a millóns de quilómetros de distancia? A resposta está no noso propio futuro como especie exploradora. Porque se algún día pretendemos enviar seres humanos a Marte, debemos saber a que se enfrontan. E durante treboada de maio de 2024, as dúas naves da ESA sufriron erros informáticos graves debido ao impacto de partículas de alta enerxía nos seus procesadores. «Afortunadamente -engade Parrott- as naves están deseñadas para isto, con compoñentes resistentes á radiación e sistemas de corrección automática». Pero un computador pódese reiniciar, e un tecido biolóxico humano, non.
Ademais, ese evento solar axúdanos tamén a resolver un dos grandes misterios de Marte: onde se foi a súa auga? Sabemos que, no pasado, Marte tivo ríos caudalosos e mares profundos, masas de auga que xa non están aí. Temos algunhas pistas: por exemplo, os datos de misións anteriores, como MAVEN da NASA, suxiren que o Sol estivo ’roubando’ a atmosfera marciana a un ritmo duns 100 gramos por segundo durante eóns E agora sabemos tamén que durante as supertreboadas, ese roubo convértese nun saqueo masivo. A enerxía depositada pola radiación e o plasma solar arrinca os electróns dos átomos neutros, converténdoos en ións que o vento solar varre facilmente cara ao espazo exterior.
En definitiva, Marte móstranos con toda crueza que sucede cando un planeta perde a súa protección e queda a mercé dos caprichos da súa estrela. A supertreboada de maio de 2024 non só foi un fito científico polos datos recolleitos, senón toda unha lección para os afortunados habitantes da Terra. Mentres as nosas naves en órbita loitaban por manter os seus sistemas acesos baixo un diluvio de partículas, nós, aquí abaixo, protexidos polo noso escudo invisible, puidemos permitirnos o luxo de mirar ao ceo e, simplemente, admirar a beleza das auroras sobre as nosas cabezas.
FONTE: J. Manuel Nieves/abc.es/ciencia
