#DígochoEu: Non digas *averiguar nin *amortiguar
En galego hai moi poucas palabras rematadas en –guar. Se non queres meter a zoca atende ben á explicación de Esther Estévez Casado.
#DígochoEu
AS MARABILLAS NATURAIS MÁIS ESTRAÑAS DO MUNDO XIV
Continúo coa serie as marabillas naturais máis estrañas da Terra, onde viaxaremos polo mundo natural, que nos amosa formas caprichosas, ecosistemas ancorados en milenios pasados, formas misteriosas,...
Hoxé imos a...
14. O volcán Kawah Ijen (Indonesia)
Ríos de lava azuis? Pero existe algo semellante sobre a face da Terra? A resposta é terminante: si, existe, e atópase en Indonesia. Co seu 20 km de anchura, a caldeira de Ijen, no leste da illa de Xava, constitúe un curioso colector de estratovolcáns. Un deles é o Kawah Ijen, que alberga o lago de cráter acedo máis grande do mundo (1 km de diámetro), de brunido cor turquesa, por onde se foxen constantemente gases altamente sulfurosos a gran presión e temperaturas que alcanzan, ás veces, os 600º C. Ao entrar en contacto co aire inflámase e xeran chamas de ata 5 metros de altura. Algúns condénsanse en regueros de ardente xofre líquido. Estes, nas horas nocturnas, a medida que flúen ladeira abaixo, emiten uns resplandores opalinos que só aparecen no Kawah Ijen, mimetizándose así en imaxinarios e subxugantes torrentes de lava azul.
Os mineiros levan extraendo xofre do Kawah Ijen desde hai máis de 40 anos. Cada día uns 150 homes descenden ao fondo do cráter, onde o líquido sulfuroso xorde dunha das brechas a unha temperatura de 115º C. Alí canalízano a través dunha rede de tubaxes de cerámica a cisternas onde se arrefría e cristaliza nun sólido amarelo. Logo, utilizando barras de ferro, rompen este en pedazos para cargalos en pingas de dúas canastras (ata 50 quilos en cada unha) e retroceden costa arriba ao bordo da caldeira por pendentes de 40º-60º, perigosa e extenuante operación que repiten 2 ó 3 veces ao día. Algúns, para dobrar o seu escaso salario, traballan durante a noite alumados pola luz dun azul eléctrico que emite o acedo sulfúrico do volcán. A pesar dos vapores altamente tóxicos, de cando en cando usan a protección dunha máscara de gas, polo cal a maioría sofre de problemas respiratorios.
FONTE: Javier Jayme/abc.es
#DígochoEu: Non digas *recén
En galego normativo non se permite acurtar a palabra ’recente’, así que terás que darlle unha reviravolta ás frases seguindo os consellos que nos dá Esther Estévez Casado.
#DígochoEu
O IMPACTO DO ASTEROIDE QUE FORMOU O CRÁTER CHICXULUB
Momento no que o asteroide golpeou no México actual / Chase Stone
O impacto do asteroide que hai 66 millóns de anos formou o famoso cráter de Chicxulub, na actual península do Iucatán (México), tivo un efecto catastrófico na Terra. Segundo as teorías máis aceptadas, liberou miles de millóns de toneladas de xofre e dióxido de carbono, bloqueou o Sol e provocou un inverno nuclear que levou por diante ao 75% das especies existentes, incluídos case todos os dinosauros. Unha das causas do seu poder mortífero foi, segundo unha nova investigación publicada en Nature Geosciences, a inclinación coa que golpeou o planeta. "Foi a máis letal posible", conclúen os autores.
Científicos do Imperial College de Londres, a Universidade de Friburgo e a de Texas en Austin, examinaron a forma e a estrutura do subsolo do cráter de 200 km de ancho con datos xeofísicos. Tamén tiveron en conta os resultados obtidos da recente perforación realizada in situ, que sacou á superficie rochas nas que se evidenciaban as forzas extremas xeradas polo impacto. Con estes datos, por primeira vez, reproduciron en simulacións 3D todo o evento, desde o impacto inicial ata o momento no que o cráter final foi formado.
O resultados das simulacións mostran que o asteroide achegouse ao seu obxectivo desde o nordés e golpeou a Terra nun ángulo pronunciado de aproximadamente 60 graos sobre o horizonte, o que maximizou a cantidade de gases capaces de cambiar o clima que foron expulsados violentamente á atmosfera superior. Os entullos máis perigosos foron dispersados por todas partes, o que levou a un inverno nuclear.
A clave entre o diagnóstico do ángulo e a dirección do impacto foi a relación entre o centro do cráter, o centro do chamado anel de pico, un anel de montañas feitas de rocha moi fracturada dentro do bordo do cráter, e o centro das densas rochas do manto elevadas, algunhas a 30 km debaixo do cráter. En Chicxulub, estes centros están aliñados nunha dirección suroeste-nordés. As simulacións do cráter en 3D nun ángulo de 60 graos reproduciron estas observacións case exactamente.
As simulacións, con detalles sen precedentes, poden darnos máis pistas sobre como se forman os cráteres máis grandes da Terra. Simulacións previas en 3D do impacto de Chicxulub cubriran só as primeiras etapas do impacto, que inclúen a produción dun buraco profundo en forma de cunco na cortiza coñecido como cráter transitorio e a expulsión de rochas, auga e sedimentos á atmosfera. O novo traballo, contan os autores, é o primeiro en continuar máis aló e reproducir a etapa final da formación do cráter, na cal o cráter transitorio colápsase para formar a estrutura final.
Os investigadores aseguran que o estudo non só ofreceu información importante sobre o impacto que exterminou aos dinosauros, senón que tamén nos axuda a comprender como se forman os grandes cráteres noutros planetas.
FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia
AS MARABILLAS NATURAIS MÁIS ESTRAÑAS DA TERRA XIII
Continúo coa serie as marabillas naturais máis estrañas da Terra, onde viaxaremos polo mundo natural, que nos amosa formas caprichosas, ecosistemas ancorados en milenios pasados, formas misteriosas,...
Hoxé imos a...
13. Cristais de xeso da cova de Naica (México)
Espectáculo extraterrestre? Quizá o dalgún fragmento dos conxelados aneis de Saturno? Pois vai ser que non, que non é necesario opositar a astronauta para poder acceder a este portentoso universo de seres inorgánicos elementais, os cristais de xeso máis xigantescos xamais achados en parte algunha. Tan só temos que viaxar á serra de Naica, ao sur da cidade de Chihuahua, en México. Unha vez alí, introducirnos 300 metros baixo terra e, apelando á nosa boa estrela, manternos vivos uns minutos mentres admiramos as selenitas, nome científico de tales cristais, xa que a temperatura da gruta, superior aos 50º C, e a súa humidade inhumana, case do 100%, non fan dela un lugar precisamente apto para ir de picnic.
Descuberta por casualidade en 2000 por dous obreiros da mina de Naica, considérase un dos achados xeolóxicos máis importantes do noso tempo. As selenitas, que se entrecruzan desde o chan ata o teito nunha madeixa inextricable con aparencia de brillantes témpanos de xeo, miden, na súa maioría, uns 6 metros de lonxitude (aínda que as maiores chegan aos 11), alcanzando espesores dun metro e un peso de 50 toneladas. Diante tamañas dimensións, as da cova non deixan de ser exiguas: 50 metros de longo por 20 de ancho.
Descender á caverna de Naica é como facelo ás caldeiras de Pedro Botero. As súas condicións ambientais extremas impiden permanencias superiores aos 10 minutos, baixo risco de sufrir un shock térmico ou un colapso por deshidratación. Recentemente, o equipo de investigadores demostrou que as selenitas medraron de modo milimétrico, ao redor do grosor dun cabelo humano por século. É a velocidade máis lenta xamais medida na formación de cristais. Coñecendo os seus tamaños actuais, un simple cálculo aritmético dinos que se orixinaron… fai un millón de anos! A máis refinada e repousada ourivaría da radiante matriz da Terra.
FONTE: Javier Jayme/abc.es
#DígochoEu: É correcto 'estadística'?
É correcto dicir ’estadística’ en galego? E de selo, temos máis formas de dicilo? Esther Estévez Casado danos a solución.
#DígochoEu
REFRANEIRO POPULAR GALEGO DO MES DE XUÑO
O refraneiro foi considerado durante séculos posuidor da sabedoría popular; nel podíase atopar solución moral a case todos os problemas que afectaban o home: matrimonio, morte, diñeiro,... Nos acudiremos a el, por meses, neste caso o de xuño ou san Xoán, para atopar as ensinanzas que nos aporta aos traballos do campo e ao tempo.
Imos aló!
A sardiña polo abril déixaa ir,
polo maio ásaa no borrallo,
pero polo San Xoán
deixa que pingue no pan.
Entre San Xoán e San Pedro, (24 e 29 de xuño)
recolleita do centeo.
Entre San Xoán e San Pedro,
xofra sen medo.
Polo San Pedro rega con medo,
polo San Bieito rega a feito. (24 de xuño e 11 agosto)
Do San Antonio ao San Xoán
once días van. (13 e 24 de xuño)
A auga de San Xoán,
leva o viño e non dá pan
FONTE: Almanaque Agrícola ZZ syngenta
AS MARABILLAS NATURAIS MÁIS ESTRAÑAS DA TERRA (XII)
Continúo coa serie as marabillas naturais máis estrañas da Terra, onde viaxaremos polo mundo natural, que nos amosa formas caprichosas, ecosistemas ancorados en milenios pasados, formas misteriosas,...
Hoxé imos a...
12. Catarata de sangue do glaciar Taylor (Antártida)
Na antártica terra de Vitoria, os vales secos de McMurdo, cos seu 4.800 km² de extensión, un dos climas máis extremos do mundo e estériles chans de grava esparexida, considéranse o lugar do noso planeta máis similar a Marte. Constitúen a maior zona desprovista de xeo do Continente Blanco. E, aínda que non recibiron precipitación algunha nos últimos dous millóns de anos, algúns teñen lagos permanentemente conxelados con capas de xeo de varios metros de espesor e auga extremadamente salgada baixo as mesmas; lagos que, segundo sospeitan os científicos, conterían datos sobre como xurdiu a vida na Terra e en que circunstancias podería desenvolverse esta en os universos do espazo exterior.
A clave de tal sospeita constitúea un sensacional achado realizado en 1960 na cara frontal do glaciar Taylor, situado nun dos vales secos: a catarata de Sangue, alta como un edificio de cinco pisos, así bautizada polo matiz vermello intenso das súas augas salobres. Este aspecto sanguento, tan magnífico como horrible, atribuíuse, en principio, á presenza de algas ferruginosas, pero a súa verdadeira natureza revelouse moito máis misteriosa. E é que os óxidos de ferro, responsables, si, da coloración da catarata, proceden da actividade metabólica dunha estraña forma de vida microbiana que o glaciar Taylor, ao selar unha cubeta de auga salgada baixo os xeos neozoicos, encarcerou nela. Trátase dunha colonia de bacterias anaerobias que evolucionou emancipada do resto das formas viventes, illada nunha cápsula de tempo, en ausencia de osíxeno, luz e calor.
En resumo: esta fría salmoira primixenia do lago subglaciar, escapando por unha greta da lingua sen que o ecosistema interno sufra alteración, é a responsable de algo tan fermoso e visceral como a catarata de Sangue destes vales secos, en cuxas abatidas extensións a NASA estivo probando os seus instrumentos desde as misións Viking a Marte. Porque, como asegura Jill Mikucki, microbióloga da universidade de Tennessee, "se atopamos vida alí, é máis que probable que se pareza a esta que descubrimos na Antártida".
FONTE: Javier Jayme/abc.es