A ORIXE DAS PALABRAS

A ORIXE DAS PALABRAS: POR SE AS MOSCAS

Como ben saberedes, a expresión por se as moscas é utilizada de forma coloquial para advertir que se vai a facer algo (ou deixar de facer) en previsión dalgunha imprevisible consecuencia. Algúns exemplos práctico serían dicir ‘vou coller o paraugas, por se as moscas’ en lugar de ‘vou coller o paraugas por se chove’; ‘eu de ti non iría, por se as moscas’ no canto de ‘eu de ti non iría, por se as moscas’. A locución ‘polo si ou polo non’ é sinónima de ‘por se acaso’ e pódense utilizar tanto unha como a outra.

A orixe da expresión xurdiu do costume de cubrir os alimentos e bebidas con algún tipo de pano ou algo que os tapase (cando non existían as neveiras e gardábanse nas despensas), para impedir que as moscas se pousasen sobre iso e estragásese, ademais de evitar contraer algunha enfermidade, nos tempos nos que se tiña o convencemento de que a maioría de infeccións e enfermidades eran transmitidas polos insectos.

Ese acto de cubrir a comida (por se as moscas) é o que orixinou a expresión, pero, curiosamente, corre polas redes sociais unha segunda explicación que xurdiu dunha antiga lenda de finais do século XIII, pero que ten unha gran cantidade de incongruencias e contradicións históricas, polo que é imposible que a expresión xurdise dese feito.

Dita lenda explica que, no ano 1287, a poboación de Xirona foi atacada por unha tropa de soldados enviados desde Francia polo duque de Borgoña, Felipe II (aquí xa  empeza a fallar a historia, xa que este personaxe naceu máis de medio século despois desta data). Segundo estes relatos, os borgoñones, durante o asedio, profanaron a tumba de San Narciso (patrón da poboación), ante a crenza de que no sepulcro escondíanse valiosos tesouros e ao abrilo saíron de alí centenares de moscas que atacaron aos soldados, facéndoos fuxir e enfermar da peste.

As tropas francesas (que non borgoñonas) si que tentaron cercar a cidade de Xirona, pero isto ocorreu no ano 1285 e baixo as ordes do rei Felipe III de Francia (non Felipe II de Borgoña) dentro da campaña coñecida como ’Cruzada contra a Coroa de Aragón’, promovida polo papa Martin IV contra o rei aragonés Pedro III ’o Grande’). Sábese que numerosos soldados enfermaron de peste (houbo unha pandemia en Europa naquela época), pero nada tivo que ver niso unhas moscas e moito menos polo feito de que saísen da tumba profanada de San Narciso.

Foi moitos séculos despois cando se vinculou (non se sabe quen e por que) a lenda das moscas da tumba de San Narciso coa locución, posiblemente porque no XVIII empezou a representarse ao santo, nalgunhas imaxes, rodeado deste insecto, pero en realidade nada ten que ver esta historia coa expresión.

FONTE: Alfred López/20minutos.es    Imaxe: mentoor.es

A ORIXE DAS PALABRAS: QUE CHE DEAN MORCILLAS

Posiblemente nalgunha ocasión, cando alguén vos amola, resultado molesto ou desesperante, utilizariades a expresión ‘que che dean morcillas’ con ánimo de resolver categórica e bruscamente a conversación e/ou librarvos desa persoa.

Pero, cal é a procedencia desta expresión? Antigamente a rabia ou hidrofobia era unha enfermidade moi contaxiosa (propiciada pola insalubridade de rúas e augas) e amplamente estendida nalgunhas cidades por animais abandonados (sobre todo cans vagabundos, aínda que algunhas fontes indican que tamén se daban casos nos gatos) chegando en ocasións a converterse nunha perigosa epidemia de saúde pública.

Como método para a súa erradicación dábase para comer a eses animais rueiros unhas morcillas, as cales contiñan estricnina no seu interior (un potente e mortal veleno) e desta maneira tentábase eliminalos co fin de controlar a transmisión da enfermidade.

Este procedemento desapiadado cos devanditos animais deu paso a finais do século XIX, tanto en Madrid como noutras cidades, á creación das canceiras e á profesión de laceiro, que era o que se ocupaba de capturar aos cans rueiros e confinalos, acabando así coa mortal práctica da morcilla.

Que che dean morcilla é unha locución que ten múltiples sinónimos como que che dean por saco, que te fodan, que te folda un peixe, vaite fritir morcilla/espárragos, vaite á porra (ou a outro sitio máis escatológico) … está visto que o repertorio do noso idioma ten unha vasta amplitude de formas para que podamos librarnos dos nosos semellantes.

FONTE: Alfred López/20minutos.es    Imacxe: horchataypalomitas.wordpress.com

A ORIXE DAS PALABRAS: DAR CABAZAS A ALGUÉN

Dar cabazas é dicirlle a alguén que por moito que te ame, non debe facerse ilusións contigo, porque ese amor non é correspondido. Na antigüidade asociábase literalmente a un xerro de auga fría para a paixón amorosa.

A interpretación actual xa estaba vixente na antiga Grecia e ten que ver coa química, xa que entón críase que comer cabaza contribuía a eliminar o desexo: é dicir, era un anafrodisíaco, o contrario do froito da paixón. Tamén hai indicios do seu consumo na India e o antigo Exipto, con idénticos fins.

Esta crenza continuou na Idade Media, mesmo dentro dos conventos, onde se empregaban rosarios de pebidas de cabaza para afastar os pensamentos pecaminosos de frades e monxas. De feito, esas pebidas tamén se mascaban, como apoio para o cumprimento do voto de castidade. Co paso dos séculos, a expresión saíuse do terreo exclusivo do pasional e estendeuse a deixar á xente coas ganas en competencias, aventuras e peticións de todo tipo.

Non se coñece a orixe desta hortaliza, aínda que se cre que a cabaza é orixinaria da India. O seu cultivo estaba arraigado en Oriente Medio en tempos de Moisés cara ao século XIV a.C. Do mesmo xeito, tamén se sabe que a consumían os cidadáns no Antigo Exipto.

Volvendo ao terreo amoroso, o de dar cabazas ten exemplos literais. Nas zonas rurais estilábase en séculos pasados que un mozo pretendente dunha moza do pobo era convidado a comer a casa dela. Se a moza ofrecíalle lume para acender o seu puro, era sinal de aceptación deses amores. Pola contra, se lle servía un prato de cabaza, non había máis que falar: o pretendente levantábase e íase.

Outros pobos asociaron a cabaza á xente de pouca intelixencia. De feito, hai un dito popular respecto diso: “Deixa ao necio en baleiro, cal cabaza xunto ao río”.

FONTE: E.R.A./heraldo.es     Imaxe: espanholsim.com

A ORIXE DAS PALABRAS: CACO

Hércules mata a Cacus (1545) de Hans Sebald Beham [Iconotheca Valvasoriana]

Cando falamos coloquialmente de alguén demasiado amigo dos bens alleos, é dicir, dun ladrón, podemos usar a palabra caco, termo que calquera de nós coñece e utilizou máis dunha vez.

Esta palabra agacha unha fermosa historia. Temos que ir buscar a explicación ás narracións clásicas da mitoloxía romana, onde se conta a peripecia do xigante Caco (do latino Cacus), fillo de Vulcano, quen morreu a mans de Hércules, logo de roubarlle parte do seu gando. Segundo o mito, Hércules atopábase coas súas reses preto da cova onde moraba Caco (no monte Aventino, do Lacio), un lugar pouco acolledor, xa que da súa entrada penduraban adoito as cabezas das vítimas devoradas polo xigante. Hércules quedou durmido, e Caco aproveitou daquela para roubarlle varios animais, que levou para a cova arrastrándoos polo rabo, mirando por que as pegadas non o delatasen.

Cando o heroe acordou, decatouse do roubo e, logo de moito buscar por eles, alertado polos brados das bestas, dirixiuse á covacha do xigante, quen xa bloqueara a entrada cun pedrolo. Pero, como é sabido, para un heroe non hai impedimentos, e Hércules (quen segundo a mitoloxía posuía unha forza tal que era quen de levar a cabo as tarefas que ningún ser humano podía facer) lonxe de conformarse, teimou en asaltar o tobo, arrincando a parte superior da montaña, como quen lle tira a rolla a unha botella; polo orificio, comezaron a saír as laparadas e o fume que deitaba Caco pola boca, tentando evitar desesperadamente que Hércules entrase.

O heroe, cada vez máis enfurecido, respondeu arrincando árbores e rochas, grandes coma pedras de muíño e, deste xeito, coa imaxe dun volcán en plena erupción, Hércules conseguiu acceder á gorida e acabou co xigante.

A lenda de Caco quedou recollida en diversas obras e representacións artísticas do Renacemento, tanto que o xigante chegou a identificarse como o patrón dos ladróns mentres que o roubo foi descrito literariamente como “a ciencia de Caco”, de onde o uso coloquial deste substantivo na lingua de hoxe.

FONTE: portaldaspalabras.gal

A ORIXE DAS PALABRAS: FACERSE O SUECO

O dito popular “facerse o sueco” fai referencia a unha persoa que tenta facerse o descoidado para que pareza que algo non ten que ver con el. Desentenderse, finxir que non entende.

Un exemplo diso sería cando un vai camiñando pola rúa e atópase con alguén a quen non quere ver e faise o descoidado, esa persoa estaríase a facer o sueco. Outra opción sería cando nunha conversación alúdese a un feito que fai referencia a algún dos presentes e iste fai coma se a cousa non fóra con el.

Segundo algúns autores, a orixe faría referencia á forma en que actuaban os mariñeiros suecos ao atracar nos nosos portos, onde non podían entender o que se lles dicía xa que descoñecían a nosa lingua. É dicir, que viría por imitación a eses mariñeiros, facendo que non entenden do que se lles fala e tendo así relación coa expresión “facer oídos de mercador”, cuxo significado sería o mesmo que a expresión “facerse o sueco”.

Con todo, a pesar da referencia ao xentilicio do país escandinavo, o certo é que, probablemente, a súa orixe nada ten que ver cos habitantes de Suecia, senón máis ben cos zocos, si, cun tipo de calzado. E preguntarasche, por que? Pois ben, en realidade, a palabra sueco á que fai referencia o dito, proviría do vocábulo latino soccus, que é como se chama o tipo de calzado que utilizaban os cómicos nas representacións de teatro cómicas na antiga Roma, e en contraposición do coturno, o zapato que utilizaban os actores que representaban dramas. Esta é a tese que defende o lexicógrafo José María Iribarren no seu libro O porqué dos ditos. Da palabra soccus deriva a palabra zoquete, que segundo a RAG , e entre outras acepcións, significa “Persoa de pouco entendemento ou disposición”. Isto significaría que o que se fai o sueco faríase  curto  entendedor e por tanto tería sentido como explicación do dito.

FONTE: allianz-assistance.es/blog    Imaxe: escribirbienyclaro.com

A ORIXE DAS PALABRAS: ACABAR COMO O ROSARIO DA AURORA

O Rosario da Aurora de Eugenio lucas Velázquez / Museo Carmen Thyssen Málaga

"Acabar como o rosario da aurora", en realidade, non lembra a ningunha muller (ou podería dicirse que a todas? Agora descubrirás por que), senón que evoca a un pasado no que se levaba a cabo unha práctica devocional que tiña para longo. Estamos concretamente no século XII, e hai que rezar cento cincuenta avemarías en recordo dos cento cincuenta salmos. Así empezou todo isto, que se di pronto.

Divulgada polos cistercienses, a curiosa actividade foise popularizando na península cristiá, alcanzando o seu momento de gloria (nunca mellor dito) no século XIX, cando se converteu na devoción máis característica das familias católicas.

En concreto, inmersa neste escenario de fe colosal, o rosario da aurora converteuse nunha procesión na que se recitaba e cantábase o rosario polas rúas á primeira hora da mañá. Tiña lugar en determinadas datas sinaladas, sendo frecuente sobre todo o primeiro domingo de maio e a primeira semana de outubro.

Pero quen a creou e deu nome? Pois o mismísimo papa Gregorio XIII. A súa idea era conmemorar a vitoria da frota cristiá fronte ao exército turco na batalla de Lepanto en 1571. Sempre se creu que a Virxe María botáralles unha man, xa que ocorreu o día 7 de outubro.

A idea tiña bo potencial, e así, con ela de fondo, non tardaron en proliferar por todas partes as confrarías do Rosario, e foron estas as que, seguindo as ordes do papa repetiron ata a saciedade aquelas letras que, entre unha cousa e outra xa eran un xesto tan típico como para designar algo, servir de nome, permanecer eterna.

A expresión "acabar como o rosario da aurora" fraguouse na época da revolución liberal de 1868 en España, alcumada a Gloriosa. Esta revolución deu paso a un período de sutís liberdades democráticas coñecido hoxe como o Sexenio, que transcorreu entre 1868 e 1874. Naqueles anos, o movemento obreiro e a pequena burguesía irromperon na vida política dando forma a espazo social sen precedentes.

Así, mentres as ideas políticas destes grupos collían cada vez máis forza, a Iglesia continuaba facendo mostras da súa capacidade de influencia, mantendo costumes como rezar o rosario colectivamente e en público, tal e como se fixo sempre. Con todo, o rexeitamento cara á doutrina disciplinaria da devandita institución para entón provocara unha ira anticlerical. Boa parte da poboación desatouse contra esta e outras prácticas, provocando altercados que a miúdo tomaron forma de auténticas batallas campais entre devotos cristiáns e críticos do carácter autoritario da relixión.

FONTE: C. Macías/elconfidencial.com

A ORIXE DAS PALABRAS: CAMARLENGO

O camarlengo, cardenal Kevin Farrell / Zumapres.com/Cordon Press

Estes días, pola porte do papa Francisco, hai moitas palabras vaticanas descoñecidas para a maioría de nos. A máis reperida é CAMERLENO.

O camarlengo é o Cardeal que preside a Cámara Apostólica e se encarga da administración e goberno da Igrexa mentres a sé apostólica de Roma está vacante.

Esta palabra ten a súa orixe nun termo do franco *kamarling que non significa outra cousa que ’camareiro’; certamente, como imos ver, o cargo de camarlengo é en certo sentido semellante ao de camareiro, por ser o axudante máis próximo ao pontífice.

De entre os cardeais posibles, é nomeado polo propio papa cada cinco anos para presidir a Cámara Apostólica, corpo administrativo da Igrexa romana. As súas funcións consisten en asumir o goberno da Igrexa, só administrativo, durante o período de sé vacante; na preparación do conclave e o seu correcto desenvolvemento, así como tamén en comprobar ou verificar a morte do pontífice, se se dá o caso. Ademais, destrúe o selo do pescador para evitar posibles falsificacións de documentos e sela cun lacre as dependencias papais ata que se instale o novo.

FONTE: portaldaspalabras.gal

A ORIXE DAS PALABRAS: O CAN DO HORTELÁN, NIN COME NIN DEIXA COMER

"Como o can do hortelán, nin come nin deixa comer": a historia do proverbio que Lope de Vega converteu nunha obra inmortal / Midjourney / E. F.

O proverbio o can do hortelán, nin come nin deixa comer constitúe unha das expresións máis arraigadas na tradición hispánica. Esta máxima, que transcendeu séculos e fronteiras, evidencia desde logo unha verdade humana extrapolable ao orbe en xeral e encerra unha profunda observación sobre certos comportamentos humanos que resultan tan recoñecibles hoxe como cando a expresión foi acuñada. E é que aqueles que, non aproveitándose das cousas impiden que outro o faga, sinceramente, son o pan o noso de cada día. E unha absoluta lata. Ou non?

A orixe deste refrán remóntase á época medieval, cando as hortas representaban unha fonte esencial de alimentación para as comunidades. A RAE recolle o devandito desta forma: "O can do hortelán, que nin come as verzas nin as deixa comer". A ver, explicamos un pouco: os horteláns adoitaban ter cans gardiáns que, aínda que non consumían as hortalizas que custodiaban, impedían celosamente que outros animais ou persoas alleas achegásense a elas. Esta imaxe do can vixiante que non aproveita o que garda pero tampouco permite que outros o gocen cristalizou na cultura popular desde outrora.

A primeira documentación escrita deste proverbio aparece en compilacións de refráns casteláns do século XV, aínda que o seu uso oral probablemente sexa moi anterior. O Seniloquium, unha das primeiras coleccións de refráns casteláns, xa recolle esta expresión, evidenciando o seu arraigamento no fala cotiá da época.

Esta colección, compilada cara a 1478-1480 e atribuída ao bacharel Diego García de Castro, cóengo de Segovia, inclúe uns 495 refráns glosados en latín, sendo un testemuño invaluable do refraneiro castelán medieval. A entrada correspondente ao noso refrán ilustra xa ese comportamento contraditorio e egoísta que segue sendo relevante cinco séculos despois.

A popularidade e riqueza semántica do devandito alcanzou a súa máxima expresión literaria en 1618, cando Lope de Vega utilizouno como título para unha das súas obras máis soadas: O can do hortelán. Esta comedia, inscrita no Século de Ouro español, narra a historia de Diana, condesa de Belflor, quen non corresponde ao amor do seu secretario Teodoro, pero tampouco soporta que este ame a outra muller. A que vos soa o asunto? O xenial dramaturgo aproveitou maxistralmente a metáfora para retratar os complexos carreiros do amor, os celos e as diferenzas sociais. A obra contribuíu decisivamente á difusión internacional do proverbio e a enriquecer as súas connotacións, ampliando a súa aplicación máis aló do egoísmo básico e máis persoal ou individual para abarcar as contradicións do desexo humano xeneral.

E, desde logo, desde a obra de Lope de Vega, esta expresión utilizouse en varias outras. Entre elas, destaca unha película peruana de 1996 titulada O can do hortelán, dirixida por Francisco Lombardi; a maxistral adaptación cinematográfica española da obra de Lope de Vega en 1996, dirixida por Pilar Miró e protagonizada por Emma Suárez e Carmelo Gómez, que obtivo sete premios Goya e achegou esta comedia clásica a novas xeracións, revitalizando o interese polo teatro do Século de Ouro.

FONTE: Carmen Sabalete/muyinteresante.com