CURIOSIDADES

A ERA DO WEBB

 

O 11 de xullo de 2022, o Telescopio Espacial James Webb enviounos as súas primeiras imaxes, que xa nos transportaban a recunchos máis profundos no espazo e no tempo do que xamais soñaramos. O James Webb é moito máis que o instrumento científico máis caro da historia, cun orzamento de 10 mil millóns de dólares.

Webb é o sucesor do Hubble e unha das máis apaixonantes mostras de ata onde somos capaces de chegar para comprender o noso lugar no Universo. O telescopio James Webb é a maior obra de enxeñería espacial da NASA e a historia detrás do seu nacemento, deseño, construción e lanzamento está á altura do que vai significar para a Astronomía. Un telescopio que nos demostrou que non hai “imposibles” cando nace en nós a vontade de ir un paso máis aló na nosa evolución tecnolóxica.

SABÍAS QUE... A TERRA EXISTE GRACIAS A SATURNO

O noso sistema solar é un lugar bastante ordenado. As órbitas dos planetas, Mercurio, Venus, a Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano e Neptuno, tenden a ser circulares e atópanse no mesmo plano, a diferenza das órbitas altamente excéntricas de moitos exoplanetas. Co lonxe que están os xigantes gaseosos con respecto á Terra (Saturno atópase a uns 1.300.000.000 quilómetros de distancia da Terra), todo parecería indicar que non afectarían demasiado ao noso planeta.

Estariamos a errar nesta afirmación, xa que mesmo con distancias tan colosais entre eles, todos os planetas do sistema solar están conectados entre si e Saturno é realmente importante para a Terra. É máis, sen Xúpiter e Saturno orbitando máis aló do noso mundo azul, é posible que a vida non puidese afianzarse no noso planeta, segundo suxeriron as simulacións informáticas levadas a cabo no pasado para estudar como o cambio das órbitas destes dous planetas xigantes poderían afectar á Terra.

Non é unha sentenza baladí. Saturno e Xúpiter axudaron moito a dar forma ao sistema solar tal e como o coñecemos e se non existisen, a vida no noso planeta non sería posible nun principio.

Debémoslle a Saturno contar coas temperaturas tan agradables coas que gozamos na Terra. Se a órbita do xigante gaseoso dos aneis fose lixeiramente diferente, a órbita da Terra tamén podería alongarse moito, como a dun cometa de período longo. A órbita da Terra é tan case circular que a súa distancia ao Sol só varía entre 147 e 152 millóns de quilómetros (é apenas un 2%). A diferenza entre o punto máis afastado e o máis próximo é moi pequena.

E é que a gravidade de todos os planetas interactúa entre si e afecta as súas órbitas, especialmente cos máis grandes, como Saturno. Mover a órbita de Saturno un 10% máis, por exemplo, interrompería esta órbita circular ao crear unha resonancia e provocando que a do noso planeta estirásese en decenas de millóns de quilómetros, o que provocaría que a Terra pasase parte do ano fóra da zona habitable, xusto esa rexión onde as temperaturas son adecuadas para que se forme auga líquida (tamén coñecida como zona de Riciños de Ouro). É posible que a vida non fose capaz de soportar as condicións cambiantes de temperatura durante un período tan longo de tempo. E os primeiros organismos non poderían sobrevivir.

E non, a zona de Riciños de Ouro non é unha área moi ampla que digamos. Se movésemos a Terra só un 5% máis lonxe do Sol, xa quedariamos fóra da zona habitable.

“Nalgún momento, a excentricidade dun planeta afecta o seu potencial para albergar vida, pero é difícil dicir onde está ese límite. Un planeta cunha órbita entre a distancia da Terra ao Sol e a de Mercurio sería bastante diferente da Terra, di, pero non creo que impida que se orixine a vida”, explicou Rory Barnes da Universidade de Washington (EE. UU.).

Aínda que a circularidade das órbitas de cada planeta fluctúa co tempo, unha órbita moi alongada nun planeta posibilitarían que mesmo este escapase da gravidade do Sol. Se Saturno sufrise unha inclinación de 20 graos da súa órbita, podería acabar expulsando a Marte do sistema solar. Para a Terra faría falta unha inclinación un pouco maior: 30 graos. Pero o seu destino sería o mesmo.

Estas forzas dominantes que representan Saturno e Xúpiter entregaron parte da auga que agora enche os nosos océanos. De feito, é posible que mesmo Xúpiter xogase un papel crucial na extinción dos dinosauros relacionada co asteroide que hai uns 65 millóns de anos, impactou no noso planeta nun evento que marcou o fin da era dos dinosauros e o comezo do reinado dos nosos devanceiros mamíferos. Sen Xúpiter, os seres humanos poderían non existir.

É incrible pensar que cambios tan pequenos no sistema solar poderían cambiar o noso mundo para sempre, e que nós, a día de hoxe, non estariamos aquí. O noso caso é atípico.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es/ciencia

SABÍAS QUE... A GRAVIDADE DA TERRA É DESIGUAL

O noso globo non é unha esfera perfecta. A Terra é un pouco máis ancha que alta, o que lle dá un lixeiro vulto no ecuador; esta forma coñécese como un elipsoide ou, máis correctamente, un xeoide. Así, o diámetro da Terra no ecuador é de 12.756 Km e a circunferencia da Terra no ecuador: 40.076 Km. Como consecuencia, a súa masa distribúese de maneira desigual. E unha masa desigual significa unha gravidade lixeiramente desigual. Unha misteriosa anomalía gravitacional existe na Baía de Hudson de Canadá. Esta zona ten unha menor gravidade que outras rexións, e un estudo de 2007 atopou que o derretimiento dos glaciares era o culpable.

E é que o xeo que unha vez cubriu a área durante a última glaciación derreteuse hai moito tempo, pero a Terra non se recuperou completamente diso. Dado que a gravidade sobre unha área é proporcional á masa sobre esa rexión, a gravidade é un pouco menos forte na pegada da capa de xeo. A leve deformación da codia explica do 25 ao 45% da gravidade inusualmente baixa. O resto pode explicarse por un arrastre causado polo movemento do magma no manto da Terra (a capa xusto debaixo da codia), segundo expuxeron os investigadores na revista Science.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es

ASÍ SERÍA A TERRA SE A LÚA DESAPARECERA

Aínda que a Lúa afástase cada ano de nós aproximadamente a un ritmo de 3,78 centímetros e, cando se formou, estaba case 16 veces máis preto da Terra do que está hoxe, estamos afeitos vela cada noite no ceo (en todas as súas fases ao longo do mes), como ese astro marabilloso que visitamos algunha que outra vez no pasado e que planeamos volver pisar nun futuro non moi afastado.

Pero, e se desaparecese?

O campo da ciencia ficción ocupouse de probar cales serían as consecuencias de múltiples escenarios relativos ao noso satélite natural: que se trate dunha megaestructura alieníxena (como en Moonfall de 2022), que está habitada (como en Viaxe á Lúa de 1902), mesmo por un estraño ancián (como na Gran Sorpresa de 1964) e moitos outros argumentos máis.

Pero en realidade, pasarían moitas máis cousas. Para empezar, lembra que a lúa chea é, en media, unhas 14.000 veces máis brillante que Venus. Imaxina como serían as noites sen lúa chea. Serían noites tremendamente escuras. Quizá se non tivésemos tanta contaminación lumínica no mundo poderiamos dicir que sería unha formulación idónea para contemplar as estrelas todas as noites grazas aos ceos tan escuros. Sería coma se houbese lúa nova cada día. Máis escuro aínda, porque, aínda que sempre está escuro pola noite, é a luz reflectida da Lúa a que nos proporciona unha aparencia de iluminación: non poderías ver a man xusto en fronte da túa cara.

Probablemente sería un paraíso para os astrónomos. Sen Lúa, poderiamos ver obxectos moito máis tenues e distantes no espazo durante todo o ano, sen ter que esperar a fase correcta para a súa observación.

Con todo... este é o lado máis simplista desa realidade sen Lúa. Lembremos a Lúa ten unha gran influencia nas mareas da Terra. A Lúa tira da Terra e retarda a rotación da Terra. A atracción da lúa crea unha protuberancia preto do ecuador da Terra, o que significa que hai un nivel máis baixo de auga nos polos. Sen o noso satélite, as mareas altas e baixas reduciríanse aproximadamente un 75 %, algo que poñería en perigo a vida de moitos tipos de especies como mexillóns, cangrexos e carafio de mar que viven nas zonas de marea e tamén alteraría as dietas dos animais máis grandes que dependen deles para alimentarse. Moitos ecosistemas estarían en xaque. E as nosas mareas serían diminutas, case inexistentes. O único tirón que sentirían sería debido ao Sol, que é intranscendente.

Se acabase destruída sería unha catástrofe; daría como resultado aproximadamente 7 x 10 ^ 22 quilogramos de entullos, que con sorte non golpearían a Terra en grandes anacos. Cambiaría o noso mundo para sempre. Os entullos esparexeríanse en todas direccións. Se a explosión fóra o suficientemente débil, os entullos volverían formar unha ou máis lúas novas; ou quizá ningunha; mesmo podería xerar un sistema de aneis ao redor da Terra.

Precisamente polo que comentamos antes, sen a Lúa, un día na terra só duraría de seis a doce horas (teriamos anos de máis de 1.000 días). Isto débese a que a rotación da Terra retárdase co tempo grazas á forza gravitacional, ou atracción da Lúa, e sen ela, os días pasarían nun dicir amén. Sen a Lúa, poderiamos ter enormes cambios climáticos na Terra durante miles de millóns de anos, con diferentes áreas que se quentarían extraordinariamente e logo mergullaríanse en longas idades de xeo. Case non veriamos estacións. Tamén faría máis vento. Sen a Lúa, veriamos un aumento na velocidade do vento; poderían volverse moito máis rápidos e fortes sen ela.

Ao non existir a Lúa, xa non teriamos eclipses de ningún tipo. Nin solares nin lunares. As eclipses requiren que tres obxectos estean aliñados: o Sol, un planeta e a lúa dun planeta. Sen unha lúa, nada disto podería ocorrer. Sería o fin das eclipses para o noso planeta.

As mareas posibilitaron o xurdimento da vida? Sen a Lúa, podería ser que non estivésemos aquí. Hai 4.000 millóns de anos aproximadamente, cando comezou a vida, a Lúa estaba probablemente á metade da distancia da Terra que agora, as grandes mareas ían e viñan cada poucas horas e poida que estas mareas proporcionasen a faísca necesaria para converter a sopa primordial, unha colección de precursores químicos simples, en vida complexa. Así, segundo a teoría das mareas da vida de Richard Lathe, estas axitadas mareas crearon as condicións baixo as que as moléculas de ADN de dobre hélice se replicaron con cada ciclo de marea e con iso xurdisen as primeiras formas de vida.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es/ciencia

TERCEIRA ESPECIE DE NENUFAR XIGANTE, A MÁIS GRANDE DO MUNDO

Carlos Magdalena e Lucy Smith medindo a Vitoria boliviana de Kew -/RBG KEW

O horticultor español Carlos Magdalena, traballador de Kew Gardens, a colección botánica máis grande do mundo, está detrás do descubrimento dun nenúfar xigante, cultivado alí, nomeado especie nova para o mundo da ciencia.

Este recente descubrimento botánico no famoso xénero Vitoria de nenúfares xigantes, o primeiro deste tipo nun século, detállase nun artigo divulgado hoxe na revista Frontiers in Plant Science. Nel obsérvase que, ata a data, tan só había dúas especies coñecidas destes impresionantes nenúfares.

Segundo o estudo, exemplares desa especie levaban depositados no Herbario de Kew desde hai 177 anos e no Herbario Nacional de Bolivia desde fai 34, aínda que durante todo ese tempo críase erroneamente que estes pertencían a Vitoria amazonica. "Esta planta (que chamaron Vitoria boliviana) é tan súper icónica... Se houbese que escoller as dez plantas máis marabillas do reino vexetal, esta estaría sempre", subliña Magdalena.

O científico e horticultor botánico asturiano resalta as características extraordinarias da planta: "Un nenúfar de tres metros, no que podes poñer a unha persoa, na que os paxaros fan niños, que ten flores de 70 centímetros (..) ten unha especie de aura, de exotismo, non hai nada co que comparalo", asegura.

A primeira vez que viu o exemplar foi en foto, en 2006, e asegura que xa entón soubo que se trataba dunha nova especie. "Unha vez que coñeces a unha especie, é como coñecer a unha persoa. Con só unha ollada non fai falta pensar. Un día eu atopeime cunha foto dun xardín de Santa Cruz (...) e deime conta automaticamente en canto a vi", di. Pero apunta que esta nova especie, en realidade, xa foi descuberta e debuxada por primeira vez polo naturalista Tadeo Haenke durante as expedicións españolas de Malaspina en 1801. Foi tamén a primeira especie rexistrada do xénero Vitoria aínda que entón non foi descrita como especie científica.

Como horticultor afirma: "tes un sexto sentido que che di que algo non encaixa pero logo, cando o descobres, non cho podes nin crer. É tan impresionante (...) De súpeto descobres unha cousa que realmente xa estaba descuberta pero que tampouco estaba descuberta".

Tras anos de estudo, o equipo liderado polo español, coa artista botánica independente Lucy Smith, de Kew, e a investigadora de xenómica da biodiversidade Natalia Przelomska, xunto con compañeiros do Herbario Nacional de Bolivia, o Xardín Botánico Santa Cruz de la Sierra e os Xardíns La Rinconada, confirmaron que, efectivamente, era unha nova especie grazas á utilización de datos novos.

O seu nome, Vitoria boliviana, fai honra aos compañeiros bolivianos e ao fogar onde crece o nenúfar en América do Sur, os ecosistemas acuáticos de Chairos de Moxos.

O estudo destaca que Vitoria boliviana é agora o nenúfar máis grande do mundo, con flores brancas que logo se volven rosas, con peciolos espiñentos e con follas que crecen ata os 3 metros de ancho en estado natural. O récord actual posúeno os Xardíns La Rinconada en Bolivia, onde as follas chegaron aos 3.2 metros.

FONTE: elmundo.es/ciencia

SABÍAS QUE... O PELO

O pelo, ese escuro obxecto de desexo. Ás mulleres preocúpalles telo bonito e aos homes que non nos caia, algo doutra banda inevitable: como dixo un profesor o único que detén a caída do pelo é o chan e para conservalo, unha caixiña.

O número de pelos que temos na cabeza depende da súa cor: os que o teñen roxo teñen ao redor de 170.000 e os morenos 200.000, mentres que os louros quedan nun punto intermedio. O cabelo componse de células que brotan en forma de tira desde uns diminutos orificios que hai na cabeza (folículos). O seu ciclo vital é curioso. Durante tres anos vai medrando, pasados os cales morre nunhas 3 semanas. Pero non cae enseguida, senón que segue metido no coiro cabeludo polo menos 3 meses máis, ata que o novo pelo empúxalle e cae. Para que se deslicen con elegancia fóra deses orificios, na pel existen unhas bolsiñas que segregan un lípido que serve de lubricante: é o que comunmente chamamos graxa. Se non fóra por estas glándulas sebáceas sentiriamos unha gran comechón.

A medida que vai crecendo, esa graxa líquida solidifica formando escamas que se aferran ao coiro cabeludo e póñeno cada vez máis teso, por iso ao pasar os dedos polo pelo notámolo ríxido e graxento. Ademais, eses paquetiños de graxas son como imáns para diferentes elementos que flotan no aire: po e sucidade, fragmentos de insectos microscópicos, moléculas odoríferas, feluxe, pole… Deste xeito cada cabelo da nosa cabeza compórtase como un deses pegañentos atrapamoscas: no caso de que o cabelo mida 23 cm e teña uns 90.000, significa que hai un pouco máis de 20 quilómetros de atrapaporquería na cabeza, que en dous días levará pegada uns 15 gramos de sucidade. Se non se lavase o pelo en todo un ano o nivel de porcallada alcanzaría os 3 quilos e en dez anos acumularía o peso equivalente a un ser humano.

Por iso é tan importante lavarse a cabeza. Se nos fixamos, os anuncios de champú prométennos limpeza e beleza para o noso cabelo ao mesmo tempo que nos ensinan unha cabeleira envolta en escuma. Con todo, a escuma non limpa. Os fabricantes inclúena porque moi poucos comprariamos un champú que non fixese escuma. En realidade a limpeza corre a cargo do deterxente que contén, que é o 15% do contido do bote de champú. O seu labor é ben simple: arrincar as placas de graxa e sucidade agarradas ao xeito.

Agora ben, a situación non é tan simple como pode parecer. O pelo é eléctricamente neutro pero o champú só actúa sobre as zonas onde hai cargas positivas, co que o pelo perde o seu equilibrio eléctrico. Os cabelos, electrificados pola acción do champú, tenden a repelerse o que lles obriga a realizar un curioso baile, coma se dun twist tratásese. Se encima nos cepillamos o pelo xusto despois de habelo secado o que conseguimos é agravar a situación, porque se nos cepillamos 100 veces a carga eléctrica do cabelo aumenta tamén case 100 veces.

A única solución para evitar este enredo é meter a cabeza nun barreño de manteiga. Así a graxa do porco, ou de pato se somos máis elegantes, imita nosa propia graxa, mantendo illadas as diferentes superficies eléctricas que ocupan lugares contiguos. Como iso non sería moi agradable non nos queda máis remedio que utilizar o suavizante e o fixador. O suavizante proporciona as cargas eléctricas positivas necesarias para equilibrar as negativas sobre as que non actúa o champú, e o fixador non é máis que un plástico líquido cuxa única función é deixar o pelo alí onde se quedou durante o cepillado. Noutras palabras, manter o peiteado que desexamos.

FONTE: Miguel Ángel Sabadell/muyinteresante.es       Imaxe: consalud.es

DESERTIZACIÓN OI DESERTIFICACIÓN: O DESERTO FAISE OU FACÉMOLO?

Coma todos os anos, o pasado 17 de xuño a ONU conmemorou os esforzos que se desenvolven en todo o mundo para frear o avance dos desertos e da seca. Fíxoo a través do World Day to Combat Desertification and Drought, e foi esta denominación a que nos dá o tema para o apuntamento de hoxe: se queremos citala en galego debemos usar desertización, desertificación ou calquera das dúas?

Para atopar unha resposta temos que rastrexar uns cantos dicionarios. O Dicionario da RAG e algún outro só recollen desertizar e/ou desertización , sen facer referencia ningunha a “desertificación”, nin para indicar que significan o mesmo nin para desaconsellar o seu uso. Temos que ir a TERGAL para atopar (tamén co aval da RAG) as dúas formas, cada unha delas cun significado particular. Mentres que a desertización fínese como o proceso de conversión en deserto provocado por un ‘cambio progresivo do clima’, a desertificación débese á ‘destrución da vexetación e do solo producida pola acción do home’.

Parece logo, que a recomendación para o galego é a de diferenciar os dous substantivos, segundo a man humana teña ou non un papel directo na formación do deserto. 

Esta diferenciación recoméndase tamén en fontes portuguesas ou catalás, pero outras linguas veciñas optan por ignorala, de xeito máis ou menos explícito. É explícito o castelán, pois o Diccionario da RAE trata desertizar e desertificar como sinónimos; e non o é tanto o inglés, lingua na que se discute a pertinencia da diferenciación, aínda que na práctica desertificación emprégase maioritariamente para nomear calquera proceso de conversión en deserto, con independencia do axente causante).

En calquera caso, e con independencia do que se faga noutras lingua, en galego é pertinente manter a diferenciación entre desertización e desertificación, así que o que a ONU celebrou o pasado 17 de xuño foi o Día Mundial de Loita contra a Desertificación e a Seca.

Fonte: Xusto Rodríguez/gciencia.com/bitacora     Imaxe: Unsplash

ARTE RUPESTRE: FIGURAS ANTROPOMÓRFICAS CON ENORMES CABEZAS

 As figuras pintadas sobre rocha / Maciej Grzelczyk/Antiquity

En 2018, os arqueólogos fixeron un descubrimento asombroso na Reserva de Caza Swaga Swaga, no centro de Tanzania: 52 refuxios rochosos previamente indocumentados, pintados deliberadamente con arte rupestre. Posteriormente, identificaron e estudaron un friso de arte figurativo nesa zona, que inclúe tres misteriosas figuras antropomórficas con cabezas de enormes dimensións: aínda non puido comprenderse que representan.

Unha investigación iniciada en 2018 e continuada en 2021 permitiu descubrir un verdadeiro “museo” oculto de arte rupestre en Tanzania: entre os exemplos descubertos destaca especialmente un grupo de figuras que representan a criaturas con formas humanas, pero dotadas de enormes cabezas. Aínda que os investigadores non puideron determinar aínda con exactitude o motivo destas representacións, cren que se podería tratar de búfalos pintados cun estilo moi particular.

O sitio onde se identificaron as pinturas rupestres denomínase Amak’hee 4, dentro de Reserva de Caza Swaga Swaga. Nun estudo publicado na revista Antiquity, o investigador Maciej Grzelczyk, da Universidade Jagiellonian, en Polonia, describiu que as figuras están pintadas case na súa totalidade con pigmento vermello, fóra de cinco figuras en branco.

Segundo un artigo publicado en Science Alert, a meteorización deste pigmento e a ausencia de animais domésticos suxire que as pinturas se remontarían á época das sociedades de cazadores-recolectores da rexión, polo que terían como mínimo varios centos de anos. Con todo, o arqueólogo polaco recoñeceu que é difícil datar as creacións con precisión, en función das características nas que se concretou o descubrimento.

Swaga Swaga é unha área que pertence á Lista do Patrimonio Mundial da UNESCO desde 2006, debido á presenza de numerosos abrigos rochosos que conteñen arte rupestre. O seu número exacto non está documentado, pero estímase que existen entre 300 e 400. Entre os novos achados en Amak’hee 4, resulta particularmente interesante unha escena que se centra ao redor de tres imaxes. Neste trío aparecen as figuras con enormes cabezas.

Grzelczyk e outros expertos cren que podería tratarse de cabezas de búfalo estilizadas: as formas lembran a depresión central no perfil da cabeza do búfalo, desde onde se elevan os dous cornos e logo dóbranse cara a fóra, afastándose da cabeza. Aínda que na relixión actual do pobo Sandawe, que habita a rexión e quen sería os descendentes dos creadores das pinturas, non se atopan elementos de antropomorfización dos búfalos ou crenzas na posibilidade de transformación das persoas nestes animais, si existen aspectos rituais que ofrecen un paralelo coas figuras de arte rupestre.

Por exemplo, os Sandawe aínda practican o chamado simbóritual, que se caracteriza por entrar en estados de transo. A transformación en león foi unha posible motivación dos participantes para alcanzar estes estados, segundo documentaron os científicos. Un aspecto deste ritual inclúe a percusión con cornos de búfalo por parte das mulleres, mentres que os participantes masculinos buscan pedras chamadas kisango durante o transo, cuxo achado é un sinal para completar o ritual.

Posteriormente, os kisango colócanse dentro dos cornos porque se consideran unha poderosa medicina contra a bruxería, en tanto que noutro ritual relacionado coa fertilidade as mulleres levantan a man de tal maneira que simbolizan cornos de animais de caza, en referencia tamén á forma da Lúa. Segundo os especialistas, todos estes elementos poderían indicar que os búfalos foron historicamente transcendentes para os pobos da rexión, motivando as figuras descubertas.

FONTE: Pablo Javier Piacente/farodevigo.es/tendencias21