CURIOSIDADES

ILUSIÓN ÓPTICA: O BURACO NEGRO QUE PARACE SAÍR DA IMAXE

Unha nova investigación amosa unha ilusión óptica que engana ao ollo simulando un buraco negro que vai aumentando nun espazo de valeiro de luz. Este efecto ten unha razón de ser pois, tal e como indicaron os seus investigadores, o movemento ilusorio cara adiante é unha forma que ten a nosa mente de prepararnos para un cambio de escenario. Segundo recolle Science Alert, ante esta composición visual as nosas pupilas do ollo dilátanse e, deste modo, a pesar de que na realidade a imaxe é estática, ao predecir un cambio do brillo a escuridade, o noso sistema visual axústase con certa rapidez, como defensa adaptativa do corpo a condicións potencialmente perigosas.

O estudo, publicado en Frontiers in Human Neuroscience, analizou, nun primeiro momento, como o buraco e os puntos que o rodean poden chegar a afectar as nosas respostas mentais e fisiolóxicas, a través de varias probas reais cunha mostra de 50 participantes con visión normal. Así, atoparon que a ilusión do movemento cara adiante era máis efectiva cando o buraco era negro, pois facía aumentar as pupilas dos suxeitos, ao contrario que outras cores máis claras como o branco. Os autores tamén comprobaron que o 14% do grupo non percibía esa expansión ilusoria ou que percibía o aumento do buraco con distinto grao de intensidade. Os investigadores indicaron que cando a rexión central é negra, probablemente as nosas pupilas nos estean preparando para un cambio de luminancia nun futuro próximo. Deste modo, aqueles individuos cuxas pupilas tardaron en dilatarse, terían máis difícil poder navegar na escuridade de forma eficiente.

FONTE: gciencia.com/fotonautas

OS "OKUPAS" DO REINO ANIMAL

Un cangrexo ermitán protéxese nunha bucina / Adobe Stock/abc.es

O comensalismo, a diferenza do parasitismo ou do mutualismo, é unha asociación biolóxica entre dous organismos que viven xuntos na que un dos ’comensais’ sae beneficiado sen prexudicar ao outro.

Clasicamente o comensalismo pode ser de tres tipos: foresis, inquilinismo e metabiosis. Na foresis hai unha especie, a de menor tamaño, que se aproveita doutra para ser transportada. O inquilinismo consiste, basicamente, en que unha especie refúxiase dentro ou encima doutra, e a metabiosis radica en que unha especie aprovéitase dalgunha substancia de refugallo doutra especie.

Temos moitos exemplos de comensalismos no reino animal, desde as moscas que colocan os seus ovos nos cadáveres doutros animais para que as súas larvas podan alimentarse ata garzas que se alimentan dos insectos que rodean aos rabaños de ungulados pasando polas anemones que usan as cunchas dos mexillóns sen provocarlles ningún problema para a súa saúde.

De todos os tipos de comensalismo, quizais, o menos coñecido sexa o de foresis, un termo que procede do grego phoresis que significa transporte. Desta forma, podemos distinguir o foronte ou organismo forético, que é o animal transportado, e o hospedador, que é o organismo  transportador, o chofer.

Entre os organismos que realizan a foresis temos ao ácaro Macrocheles muscaedomesticae que se une á mosca Drosophila hydei, á avespa Trichogramma evanescens que se adhire ao ollo da bolboreta da col (Pieris brassicae) ou a algúns ácaros que se unen á mosca Calliphora vicina.

No ano 2011 un grupo de investigadores da Universidade de Manchester descubriu un dos casos máis antigos de foresis dos que se teñen noticia. Foi no ámbar do Báltico, unha resina fosilizada que actúa a modo de cápsula do tempo. Alí descubriuse in fraganti a un fósil de ácaro de menos de duascentas micras de tamaño que viviu hai uns corenta e nove millóns de anos usando a unha araña como taxi biolóxico.

Entre os exemplos máis coñecidos de inquilinismo están os esquíos e as árbores. Estes roedores aliméntanse de sementes, froitos e da cortiza das árbores, ademais de construír neles os seus fogares. As árbores non sofren ningún dano do seu improvisado ’okupa’ pero tampouco reciben ningún beneficio a cambio.

En canto á metabiosis, tamén chamada tanatocresis, hai algunhas especies que utilizan restos de organismos mortos no seu propio beneficio. Un dos exemplos máis curiosos é o cangrexo ermitán ou cangrexo soldado (Eupagurus bernhardus) que se refuxia e protexe nas cunchas baleiras dos carafio.

Dado que estes cangrexos non teñen exoesqueleto teñen que buscar un ’refuxio abandonado’ para resgardar o seu corpo e vencer a súa vulnerabilidade biolóxica fronte ao ataque dos caracois.

A verdade é que un molusco instintivamente hábil xa que a medida que vai medrando vaise adaptando ás cunchas de gasterópodos mortos, busca fogares máis confortables e acordes ao seu novo tamaño. Para evitar pedir o seu fogar o cangrexo ten que enrolar o seu abdome dentro da espiral e coa axuda dun apéndice abdominal (pleópodo) agárrase á columela central da cuncha.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

UNHA POSIBLE MEGATREBOADA DE METEORITOS HOXE POLA NOITE

Os cométas son astros coñecidos pola súa fraxilidade. Formados a grandes distancias ao Sol por unha amálgama de partículas de po, xeos e materia orgánica adoitan perder masa e mesmo desintegrarse progresivamente cando alcanzan órbitas de período curto que dan lugar a pasos próximos ao Sol. Ao  sublimarse os xeos xeran comas e colas ao redor dos núcleos cometarios pero ás veces a propia estrutura do cometa pode debilitarse, desmoronándose e xerando a fragmentación do núcleo en múltiples pezas.

Imaxe infravermella do Telescopio Espacial Spitzer da NASA do cometa fragmentado 73P/Schwassman-Wachmann 3, deixando un rastro de entullos ao seu paso / NASA/ JPL-Caltech/W. Reach (SSC/Caltech)

A Terra atravesará a última noite maio unha nube de entullos creada polo cometa Schwassmann–Wachmann 3 (SW3), tamén coñecido como 73P/Schwassmann- Wachmann (73P), cando comezou a súa fragmentación en 1995, así como outros ronseis previos do mesmo cometa.

Este tránsito, que só ocorre cada 16 anos, disparou o interese de astrónomos e afeccionados, porque segundo as predicións poderíase observar un estraño estalido que superaría os mil meteoros por hora, aínda que tamén é posible que non se poida ver nada.

Este ano, o paso de SW3 pode poñerse máis interesante que en anteriores ocasións, porque este cometa establece unha corrente coñecida como os  meteoros Tau Herculid. No pasado, esta corrente non deixou moitos espectáculos, pero nesta ocasión ocorre algo diferente: o noso planeta cruzará tres correntes de entullos desprendidos de SW3: os deixados polo cometa en 1995, e tamén os deixados en 1892 e 1897.

Este ano, os fragmentos de SW3 pasarán aínda máis preto do noso planeta e, por tanto, poderían producir unha fermosa choiva de estrelas fugaces, aínda que que o espectáculo se produza vai depender da velocidade que alcancen os entullos.

Se finalmente chegan a nós este ano, os entullos de SW3 golpearán a atmosfera da Terra moi lentamente, a só 12 quilómetros por segundo (43.000 km/h), polo que a súa luminosidade será reducida, a non ser que sexan partículas de máis dun centímetro, capaces de producir bólidos. Ademais, como o episodio coincide coa Lúa nova, haberá pouca luz e será máis fácil observar o espectáculo, aínda que sexa tenue.

A choiva Tau Herculid alcanzará o seu punto máximo esta noite, 30 de maio e na próxima mañá, 31 de maio. A Terra podería atravesar a cortina deses entullos ao redor das 5 horas TUC (Tempo Universal Coordinado) do 31 de maio (+2 hora no noso país). Nese momento, o punto radiante, do que veriamos xurdir os meteoros producidos por ese particular fuso de partículas, atoparíase no cenit en Centroamérica, a uns 10º de altura no arquipélago canario e practicamente no horizonte visto desde a península ibérica.

FONTE: farodevigo.es e investigacionyciencia.es

UNHA FERMOSA SERPE VERMELLA ÚNICA NO MUNDO

Serpe Phalotris Shawnella / Jean-Paul Brouard

Unha fermosa serpe non velenosa, ata o de agora descoñecida para a ciencia, foi atopada en Paraguai. O descubrimento publicouse na revista científica Zoosystematics and Evolution.

A nova serpe Phalotris é especialmente atractiva e distínguese doutras especies afíns do seu xénero pola súa cabeza vermella en combinación cun colar amarelo, unha banda lateral negra e escamas ventrais alaranxadas con manchas negras irregulares.

Descrita por investigadores da ONG paraguaia Para A Terra coa colaboración de Guyra Paraguai e o Instituto de Investigación Biolóxica do Paraguai.

Pertence ao xénero Phalotris, que conta con 15 especies semisubterráneas distribuídas no centro de Sudamérica. Este grupo de serpes destaca pola súa rechamante  coloración con debuxos vermellos, negros e amarelos.
 
A nova serpe Phalotris shawnella é especialmente atractiva e distínguese doutras especies afíns do seu xénero pola súa cabeza vermella en combinación cun colar amarelo, unha banda lateral negra e  escamas  ventrales alaranxadas con manchas negras irregulares.

Só coñécense tres individuos, é  endémica dos bosques de sabana do departamento de San Pedro no leste de Paraguai. A súa distribución coñecida consiste en dous puntos con chans  arenosos nese departamento (Colonia Volendam e Lagoa Branca) que están separados por 90 km.

FONTE: Luca Landi/quo.eldiario.es/naturaleza

A LÚA ESTÁ ROUBANDO AUGA Á TERRA

Depósitos de xeo superficiais no polo sur lunar (esquerda) e polo norte segundo os datos da sonda india Chandrayaan 1 / NASA

Unha nova investigación suxire que a Lúa ten auga porque a toma da magnetosfera terrestre a través dos ións de hidróxeno e osíxeno que escapan da atmosfera superior da Terra: forman o permafrost lunar que logo se converte en auga líquida.

En 2020 a NASA confirmou que a Lúa conta con grandes reservas de xeo, non só nos cráteres das rexións polares, onde se descubriu a finais dos anos 90 do século pasado, senón tamén en depresións máis profundas que reterían xeo durante miles ou millóns de anos.

En xeral, crese que a maior parte da auga lunar foi depositada por asteroides e cometas que chocaron coa Lúa. A maioría foi durante un período coñecido como o Bombardeo Pesado Tardío.

Nese período, ocorrido hai uns 3.500 millóns de anos, cando o sistema solar tiña ao redor de 1.000 millóns de anos, os primeiros planetas interiores e a Lúa da Terra sufriron un impacto  inusualmente forte de asteroides.

Unha investigación da Universidade de California nos Ánxeles (UCLA), publicada o ano pasado, sinalou outra posible explicación: o campo magnético que rodea á Terra ou magnetósfera é capaz de “sementar” auga na Lúa mediante ións que viaxan no chamado «vento terrestre».

As observacións realizadas neste estudo detectaron altas concentracións de isótopos de osíxeno, produto de filtracións da capa de ozono da Terra, que se incrustaron no chan lunar.

Segundo unha nova investigación, realizada por científicos do Instituto Xeofísico Fairbanks da Universidade de Alaska, os ións de hidróxeno e osíxeno que escapan da atmosfera superior da Terra combínanse na Lúa e crearían ata 3.500 quilómetros cúbicos de permafrost superficial ou auga líquida subterránea, un volume comparable ao lago Huron de América do Norte, o oitavo lago máis grande do mundo.

Os investigadores basearon ese total no cálculo do modelo de volume máis baixo: considerando que só o 1% do escape atmosférico da Terra chega á Lúa.

Estes autores suxiren que os ións de hidróxeno e osíxeno entran na Lúa, non directamente a través do vento solar, senón cando o noso satélite pasa pola cola da magnetosfera da Terra, o que ocorre durante cinco días da viaxe mensual da Lúa ao redor do planeta.

Debido ao vento solar, que arrastra ao campo magnético terrestre formando unha vasta cola, algunhas das liñas do campo magnético da Terra rompen: só quedan unidas ao planeta por un dos seus extremos.

E cando a Lúa interfere coa cola da magnetosfera, algunhas destas conexións rotas repáranse, o que leva a que os ións de hidróxeno e osíxeno, que previamente escaparan da atmosfera da Terra, regresen repentinamente cara a ela.

“É coma se a Lúa estivese na ducha: unha choiva de ións de auga que regresan á Terra, caen sobre a superficie da lúa”, explica Kletetschka nun comunicado. E como a Lúa non ten magnetosfera propia para repelelos, os ións combínanse para formar o permafrost lunar.

Parte dese permafrost, a través de procesos xeolóxicos e doutro tipo, como os impactos de asteroides, sitúase debaixo da superficie, onde pode converterse en auga líquida.

Medicións recentes de múltiples axencias espaciais confirmaron cantidades significativas de ións formadores de auga presentes durante o tránsito da Lúa a través desta parte da magnetosfera, o que reforza esta hipótese.

De todos os xeitos, os autores consideran que a súa suxerencia de como chegou a auga á Lúa non debe ser a única, senón que seguramente ese proceso débese a varias fontes.

FONTE: farodevigo.es/tendencias21

HOXE, O ASTEROIDE 418135 (2008 AG33) "POTENCIALMENTE PERIGOSO" PASARÁ PRETO DA TERRA

Unha ilustración do asteroide 418135 (20008 AG33) no espacio / NASA/JPL/Caltech

Un gran asteroide rochoso “potencialmente perigoso” hoxe, 28 de abril, preto da Terra. Segundo estima a NASA, posúe entre 780 metros e 350 de diámetro e entrará na órbita da Terra a unha velocidade de 37.400 km/h. Afortunadamente, espérase que o asteroide pase rozando o noso planeta sen risco de impacto.

A gran rocha, denominada 418135 (2008 AG33), no seu punto máis próximo, viaxa a máis de 30 veces á velocidade do son. Achegarase a uns 3,2 millóns de quilómetros da Terra, o que equivale, aproximadamente, a oito veces a distancia media entre a Terra e a Lúa. Isto pode parecer unha gran distancia, pero non é así segundo os estándares cósmicos.

A NASA marca como obxecto próximo á Terra calquera elemento que se achegue a menos de 193 millóns de quilómetros e denomina como potencialmente perigoso calquera obxecto de movemento rápido que se atope a menos de 7,5 millóns de quilómetros. Unha vez marcados os obxectos, os astrónomos vixíanos de preto, buscando calquera desviación da súa traxectoria prevista que poida poñelos en curso de colisión coa Terra.

Este asteroide foi descuberto por primeira vez o 12 de xaneiro de 2008 polos topógrafos do observatorio SkyCenter do Monte Lemmon, en Arizona, e pasou por última vez xunto á Terra o 1 de marzo de 2015, segundo o Centro de Estudos de Obxectos Próximos á Terra (CNEOS) da NASA. O asteroide pasa polo noso planeta aproximadamente cada sete anos, e prevese que o próximo sobrevoo sexa o 25 de maio de 2029.

FONTE: gciencia.com

POR QUE OS MORCEGOS SON OS ÚNICOS MAMÍFEROS QUE PODEN VOAR?

Un dos inventos máis atrevidos de Leonardo da  Vinci foi o Ornitóptero (do grego ornitos, paxaro; e pteron, á), a súa máquina voadora. Para poder deseñala pasouse incontables horas observando o voo dos animais, o resultado final foi un estraño armazón no cal o tripulante se tiña que introducir e accionar unhas enormes ás cos seus brazos, axudado dun complexo sistema de pancas de man, pedais e poleas.

E é que a adaptación dos animais ao medio aéreo cativou a nosa atención desde tempos inmemoriais, as diferentes adaptacións dos animais para poder voar sendo obxecto de estudo por parte dos científicos de todas as épocas.

Ao longo da historia tan só catro grupos de animais foron capaces de conquistar o medio aéreo: os pterosaurios, as aves, os insectos e os morcegos.

Os pterosaurios foron os primeiros vertebrados que conseguiron un voo sostido e foi grazas, entre outras adaptacións, a que as súas ás estaban formadas por unha prolongación do cuarto dedo da man. O deseño das ás, a excelente aerodinámica para planear e unha potente musculatura pectoral, ancorada ao esterno, foron as principais adaptacións morfolóxicas no caso das aves. Pola súa banda, os insectos lograron que as súas ás formen parte do exoesqueleto e que se movan mediante a contracción da musculatura do tórax.

No Levítico, Deus establece unha conversación con Moisés e o seu irmán Aaron en relación aos animais que poden comer e aqueles que se consideran impuros. No versículo 13 recóllese a listaxe máis completa de aves de toda a Biblia. Alí danse cita a aguia, o quebraosos, o azor, o miñato, a avestruz, a curuxa, a gaivota, o bufo, o mergullón, a cegoña, a bubela e o morcego. E é que naqueles momentos todo o que voaba era considerado como un ave.

O ’gazapo bíblico’ non foi a única vez que se incluíu ao morcego como ave. Máis recentemente, no ano 2021, este mamífero foi declarado o Paxaro do ano de Nova Zelandia, un premio que outorga a asociación neozelandesa Forest & Bird (Bosque e paxaro) para concienciar dos perigos de extinción da fauna local e apoiar as políticas de conservación. Era a primeira vez na que un mamífero era galardoado con este prestixioso recoñecemento.

En Nova Zelandia o morcego de cola longa (Pekapeka-tou-roia, en lingua  maorí), que se atopa estreitamente emparentado con outros cinco morcegos barbudos que viven en Australia, é endémico e está en perigo de extinción.

O morcego  neozelandés é de pequeno tamaño e ten unha longa cola unida ás súas patas traseiras por un pataxio, unha singularidade que lle permite distinguirlle doutras especies.

Os morcegos pertencen á orde Chiroptera (do grego cheir, man, e pteron, á) e son os únicos mamíferos capaces de sosterse no voo por si mesmos. Isto conseguírono grazas a que as súas dúas extremidades dianteiras modificáronse e foron o soporte dunha membrana delgada e resistente coñecida como pataxio. Basicamente trátase dunha extensión da pel do abdome que se estende ata a punta dos dedos, unindo as extremidades co corpo.

O pataxio non é exclusivo dos quirópteros, tamén forma parte da anatomía dalgúns roedores como os chamados ’esquíos voadores’, grazas ao cal poden planear.

Ademais do pataxio, os morcegos teñen outras adaptacións morfolóxicas ao voo. As súas estruturas máis longas son os ósos da man (metacarpiais) e dos dedos (falanxes), o cal permítelles controlar o pataxio durante o voo. A todo isto, hai que engadir que dispoñen dunha musculatura propia no pataxio e que utilizan músculos adicionais, a nivel de peito e costas, para poder accionar as súas ás en sentido craneo-caudal.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciecia

SOBRE AS DÚAS CARAS DA LÚA TAN DIFERENTES

O lado próximo da Lúa (esquerda) está dominado por vastos depósitos volcánicos, mentres que o lado afastado (dereita) ten moitos menos. Por que os dous lados son tan diferentes? Un novo estudo parece resolver ese misterio / Universidade de Brown.

A conca do Polo sur-Aitken na lúa formouse a partir dun impacto xigantesco hai uns 4.300 millóns de anos: ese impacto cambiaría radicalmente á Lúa e explicaría por que o lado escuro ou afastado do noso satélite natural vese tan diferente ao lado próximo, ou sexa o que podemos observar desde a Terra.

Unha nova investigación liderada por científicos da Universidade de Brown, en Estados Unidos, mostra como o impacto que creou a conca Aitken do Polo sur da Lúa, concretado hai aproximadamente 4.300 millóns de anos, está directamente relacionado co forte contraste na composición e aparencia entre os dous lados do satélite.

A cara da Lúa que apreciamos desde a Terra vese moi diferente daquela que esconde no seu lado máis afastado, coñecido como o seu lado escuro. Mentres o lado próximo está dominado polos chamados mares lunares, extensas “manchas” de cor escura que pertencen a vellos fluxos de lava, o lado máis afastado está virtualmente desprovisto desas características. Esta gran diferenza entre as dúas metades do noso único satélite natural é un dos misterios máis perdurables relacionados coa Lúa.

Segundo unha nota de prensa, o novo estudo publicado recentemente na revista  Science Advances revelou que a antiga colisión no polo sur da Lúa cambiou por completo os patróns de convección no manto lunar, integrando unha serie de elementos produtores de calor no lado próximo do satélite. Estes compoñentes desempeñaron un papel crucial na creación do enorme mar lunar, que pode observarse desde o noso planeta.

Na Terra, os procesos de convección do manto provocan que o manto quente elévese desde a parte máis profunda, mentres que o manto que se vai arrefriando afúndase, creando unha corrente de convección. Este tipo de correntes son as responsables dos movementos das placas da codia terrestre: na Lúa, con elementos e dinámicas diferentes, tamén se rexistra un proceso similar. O forte impacto que se concretou hai miles de millóns de anos produciría un cambio abrupto e radical neses procesos.

De acordo aos investigadores, liderados polo científico Matt Jones, xa se sabía que os grandes impactos como o que formou a conca do Polo sur-Aitken xeran moita calor. Pero a pregunta é como afectou esa calor á dinámica interior da Lúa. Nas conclusións da súa investigación, os especialistas lograron demostrar que no momento en que se formou a conca practicamente todos os elementos produtores de calor concentráronse no lado próximo. En consecuencia, isto provocou o derretemento do manto e produciu os fluxos de lava, cuxos vestixios vemos hoxe na superficie lunar.

Vale lembrar que a conca do Polo sur-Aitken é unha das maiores estruturas de impacto do Sistema Solar, superada unicamente pola Conca Borealis do planeta Marte. Posúe un diámetro de 2.500 quilómetros e unha profundidade de 12 quilómetros. Un cráter de impacto, tamén coñecido como astroblema, é a depresión no terreo que produce o impacto dun meteorito na superficie dun corpo planetario, a condición de que o mesmo estea dotado dunha superficie sólida.

Se temos en conta que a circunferencia da Lúa é de pouco menos de 11.000 quilómetros, isto significa que a conca esténdese ao longo de case unha cuarta parte do satélite. Segundo un artigo publicado en Universe Today, os investigadores cren que o impacto masivo crearía unha enorme columna de calor, que se propagou a través do interior lunar.

Desta forma, un conxunto de elementos de terras raras e outros compoñentes produtores de calor concentráronse no lado próximo da Lúa. Esa concentración contribuíu ao vulcanismo que creou as chairas volcánicas no lado próximo. Toda esa calor permitiría que esa parte da Lúa seguise sendo volcánica, mesmo moito despois de que o resto do satélite arrefriárase.

A hipótese relaciónase cos achados producidos a partir da década de 1960 polas misións soviéticas e o programa Apolo de Estados Unidos na Lúa, que verificaron unha abundancia de potasio, elementos de terras raras, fósforo e torio ao redor de Oceanus Procellarum, a maior das chairas volcánicas ao lado próximo: ao mesmo tempo, comprobaron que esa concentración de elementos é escasa noutras partes da Lúa.  

FONTE: Pablo Javier Piacente/farodevigo.es/tendencias21