CURIOSIDADES

PRIMEIRA ESPECIE EXTINTA DE 2020

Un peixe remo xigante chino atopado preto do encoro de Gezhouba en 1993 / Science

O ano 2020 abre as súas portas coa confirmación alarmante dunha nova especie extinguida: o peixe remo xigante chinés de ata sete metros de longo. O animal, Psephurus gladius, vivía no río Yangtsé, o terceiro máis longo do mundo con máis de 6.300 quilómetros e o berce de máis de 400 especies distintas. Desde 2009, o  chamado "rei dos peixes de auga doce" non dá signos de vida, pero os científicos esperaron a ter probas máis claras antes de dalo por perdido.

Un estudo publicado recentemente na revista Science of the Total Environment explica que a especie sufriu un claro descenso desde 1970 como resultado dunha  sobrepesca e a fragmentación do seu hábitat. Ademais, en 1981, os seres humanos construíron un encoro (Gezhouba Dam) que bloqueou os hábitos migratorios do animal que necesita nadar río arriba para reproducirse e baixar de novo para alimentarse. E as datas coinciden. Entre 1981 e 2003, observouse tan só 201 veces á especie (e o 95,2% antes de 1995) que desde 1996 está declarada en perigo de extinción, segundo a lista vermella da Unión Internacional para a Conservación da Natureza.

En 2003, outro encoro, o das Tres Gargantas, foi construído e empeorou a situación ata acabar cos últimos exemplares do peixe remo que, en balde, buscaban novos lugares de incubación. Foi o ano no cal se confirmou o último avistamento. O estudo dos investigadores do laboratorio de Conservación da Biodiversidade en Auga doce do Ministerio de Agricultura e Asuntos Rurais da República Popular China confirma que a especie desapareceu por completo e probablemente entre 2005 e 2010. Durante unha análise exhaustiva por toda a rexión, os expertos identificaron a 322 especies de peces distintas e ningunha delas, "nin sequera un só espécime", era un peixe remo.

A zona do río Yangtsé viuse sometida a un intenso desenvolvemento económico desde os anos 50, con máis de 40 cidades ao longo das súas beiras. Produce, neste momento, o 40% do PIB (Produto Interior Bruto) de China e sostén un terzo da súa poboación, segundo datos do estudo. Por culpa deste crecemento en favor do benestar humano, o dos animais foise esquecendo. Máis de 70 animais acuáticos están clasificadas como especies en protección a escala nacional ou internacional. Baixo tanta presión industrial e debido á contaminación das augas, o ecosistema do río Yangtsé podería colapsar, segundo conta o estudo cuxo principal obxectivo é optimizar os esforzos de conservación cara a unha fauna que o necesita con urxencia.

Tras esta desaparición e a da zamborca chinés en 2015, o goberno do país asiático prohibiu a pesca comercial durante 10 anos, pero segue sen ser suficiente.

Non será a única especie en desaparecer, lamentablemente!

FONTE: Agathe Cortes/elpais.com/biodiversidade

ESTA NOITE, ECLIPSE PENUMBRAR DE LÚA

Unha eclipse ocorre cando o Sol, a Terra e a Lúa se aliñan. Se ese fenómeno ten lugar durante a fase da lúa chea, cando a Lúa pasar pola sombra da Terra, denomínase eclipse de Lúa, ou eclipse lunar. O tipo e a duración da eclipse lunar depende da localización da Lúa en relación á súa órbita.

Esta noite producirase unha eclipse penumbral de Lúa, no que a Lúa apenas pasa através da penumbra da Terra, a porción externa da sombra terreste. A penumbra non provoca un escurecimento perceptíbel da superficie da Lúa.

Será visible dede España e na nosa provincia, Pontevedra, comezará as 19:08, acadará o seu máximo ás 21:10 e rematará ás 23:12 horas.

FONTE: vercalendario.inf

O ELEMENTO NATURAL MÁIS BRILLANTE DO PLANETA

Pollia condensata. O seu froito é unha baga de cor azul iridiscente / Imaxe: grist.org

A baga africana Pollia condensata é un pequeno froito prodixioso que se caracteriza por ser un dos máis resplandecentes do planeta. De feito, foi considerada pola Universidade de Cambridge como o elemento natural máis brillante do planeta, segundo un artigo publicado pola revista Proceedings of the National Academy of Sciencie.

Trátase do froito dunha planta perenne da familia das Commelinaceae,  que se atopa nas rexións tropicais de África, concretamente, foi descrita por primeira vez en Angola.

A Pollia condensata conta cun talo de aproximadamente un metro de altura, longas follas planas que se dobran en forma de V e flores de cor branca ou rosa pálido.

A cor azul da baga non provén de ningún pigmento, senón que, do mesmo xeito que ocorre con algunhas especies de escaravellos, a súa estrutura celular conta cunha microestrutura de celulosa helicoidal que reflicte luz nunha lonxitude curta de onda, conseguindo un efecto iridiscente e unha reflectividade do 30%, aproximadamente o que un espello prateado.

Cada célula, que é independente, produce a súa propia cor, polo que se producen os reflexos de diferentes tonalidades.

Non é venenoso pero tampouco comestible, xa que carece de calquera valor nutricional. Só algunhas especies de paxaros recádanas pero, lonxe de comelas, transpórtanas aos seus niños para atraer ás femias. Con iso, a Pollia consegue dispersar as súas sementes, que se atopan no interior.

FONTE: plantasyjardines.e

A CASA MÁIS PEQUENA DO MUNDO

 

En Nadal é común que a decoración se volva excesiva, con grandes xogos de luces, adornos visibles por todos lados e mesmo figuras a tamaño natural no xardín no caso dos máis ousados. Con todo, Travis Casagrande optou pola opción contraria: crear a casa do Nadal máis pequena do mundo. Este investigador asociado do Centro Canadense de Microscopía Electrónica da Universidade McCaster (Canadá) creou a miniatura dun fogar aposentado sobre a cabeza dun boneco de neve que apenas ten o tamaño do grosor dun cabelo.

Casagrande construíu unha casa de pan de xengibre de silicona con todo luxo de detalles: pódense observar os ladrillos e os adornos ben definidos. E mesmo ten un  felpudo no que o enxeñeiro gravou a bandeira de Canadá. Seguramente sexa a construción máis pequena do mundo, xa que ten a metade de tamaño que unha homóloga feita en Francia.

A microscópica marabilla ten os seus cimentos  aposentados sobre un boneco de neve que, ao seu lado, parece monstruoso. Con todo, a foto final revela que, en comparación, o boneco mide aproximadamente o mesmo que o grosor que un cabelo humano, que e aparece case como un tronco de secuoia.

A escalas microscópicas e grazas a un equipo formado por un conxunto de dez microscopios electrónicos,  Casagrande utilizou un feixe de ións de galio cargados, que actuaron como un chorro de area, para construír o edificio. Non era a primeira vez que utilizaba esta técnica: en 2017 saltou aos medios por construír unha pequena bandeira canadense que voaba desde un poste dentro dun pequeno buraco case imperceptible tradeado nunha moeda dun centavo.

FONTE: abc.es/ciencia

TANUKI

O tanuki, can mapache ou mapache xaponés (Nyctereutes procyonoides) é nativo de Asia oriental e representan un ícono cultural importante en Xapón.




A pesar da súa aparencia non están relacionados cos mapaches. Máis ben, pertencen á familia Canidae, a mesma que a dos lobos e raposos. O tanuki é tamén unha especie basal, o que significa que se parece máis á forma ancestral da familia Canidae.

Este mamífero carnívoro non se atopa en perigo de extinción. O seu estado de conservación, segundo a UICN é de preocupación menor, pero a súa existencia podería verse ameazada no futuro debido a actividades ilegais como o comercio de peles.

O compañeirismo e a familia son moi importantes para estas criaturas, polo que xeralmente viven en parellas monógamas ou en grupos pequenos e moi unidos. Os tanukis machos, en particular, teñen unha reputación excepcional por ser tanto compañeiros compasivos como bos pais. Víuselles levar comida ás súas parellas embarazadas, e despois de que a súa parella dá a luz, asumen un papel activo e importante na crianza das crías.

Mentres que os lobos, raposos e outros cánidos non teñen problema algún para enfrontarse aos nevados e áridos meses de inverno, os tanukis prefiren hibernar. Para iso, acumulan graxa, diminúen o seu metabolismo nun 25% e asíntanse dentro dos seus tobos ata que chega un clima máis cálido. O que é especialmente notable dos seus hábitos de hibernación é que non o fan sós. Outro testemuño da importancia das relacións sociais para estas criaturas: son hibernadores comunais que prefiren aniñarse cos seus compañeiros cando dormen.

O tanuki, ademais de ser un animal real, tamén se atopa en todo o folclore xaponés en forma de espíritos místicos que cambian de forma chamados Bake-danuki, que literalmente significa "can mapache monstro", pertence a unha clase de monstros do espírito xaponés chamados yōkai. Aínda que a maioría dos yōkai ten unha tendencia á malevolencia absoluta, o bake-danuki perdeu esta reputación aterradora nos últimos séculos en favor dun estilo de vida xovial e máis inofensivo centrado en outorgarlle aos humanos boa fortuna e prosperidade. Hoxe día, este peludo amigo represéntase cunha barriga bulbosa, un escroto masivo e unha expresión facial divertida. É habitual velo agarrando un frasco de sake e un pagarei de facturas impagadas.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es

SE OS BURACOS NEGROS ABSORBENO TODO, QUE FAN CON TODO ISO?

   
Imaxe dun buraco negro / EUROPEAN SOUTHERN OBSERVATORY (AFP)

Os buracos negros seguen sendo uns obxectos misteriosos e que fascinan tanto ao público xeral como aos científicos. Moitas das preguntas sen resposta da física moderna son sobre eles. Se os buracos negros absórbeno todo, que fan con todo iso? Esta pregunta parte dunha idea equivocada, un buraco negro non é unha aspiradora, non é exactamente que o absorba todo. Imos ir explicándoo aos poucos porque cando chegamos preto dun buraco negro, as leis da física son moi extremas.

Para entender o que ocorre ao redor dun deles necesitades saber o que é o horizonte de sucesos. Trátase dun límite teórico, non é unha zona do espazo á que poidas apuntar cun dedo e dicir é aí. É unha “fronteira” que se define como a última órbita na que unha onda electromagnética viaxando á velocidade da luz pode chegar a nós.

Imos velo cun exemplo, se tiramos unha mazá cara ao ceo, volve caer cara a nós debido á forza de gravidade da Terra. Pero se fósemos superheroes ou superheroínas e puidésemos tirar a mazá con moitísima velocidade, por encima de 11 quilómetros por segundo (a velocidade de escape da Terra), a mazá chegaría ao espazo e escaparía á gravidade do noso planeta. Un buraco negro ten un campo  gravitatorio moitísimo máis forte que o da Terra, entón, preto del, necesitas unha velocidade moito maior para escapar da súa forza de gravidade. Tanta que, cando estamos preto dun deles, a velocidade que se necesita para escapar da súa gravidade é máis alta que a velocidade da luz. Pero aquí aparece un problema porque segundo a teoría da relatividade hai un límite que é o da velocidade da luz. Coas leis da física que coñecemos actualmente non hai nada que vaia máis rápido que a velocidade da luz.

No horizonte de sucesos a velocidade de escape é igual á velocidade da luz, é dicir que unha onda electromagnética que vai á velocidade da luz un pouco por fóra do horizonte de sucesos pode chegar a nós, pero un pouco por dentro do horizonte de sucesos xa non pode chegar a nós porque non pode viaxar máis rápido que a luz. Así que cando pensamos nun obxecto preto dun buraco negro, non é que o absorba, senón que unha vez cruzado o horizonte de sucesos, as partículas seguirían dando voltas ao seu redor porque para escapar terían que ir máis rápido que a luz. Se nós puidésemos seguir a traxectoria dun obxecto que cruzase o horizonte de sucesos e achegásese a un buraco negro chegaríanos a última información que pode viaxar á velocidade da luz (é dicir xusto no horizonte de sucesos), e sería como unha imaxe detida para sempre.

Se lanzásemos unha nave espacial cara a un buraco negro, o que observariamos é que canto máis se achegase ao horizonte de sucesos veriámola moverse a cámara lenta e cando chegase ao horizonte de sucesos veriámola parada. Pero se estivésemos dentro da nave, para nós o tempo seguiría sendo o mesmo, achegariámosnos ao buraco negro, cruzariamos o horizonte de sucesos e seguiriamos dando voltas ao redor do buraco negro. Pero se estivésemos na nave e quixésemos chamar á nosa familia á casa, unha vez cruzado o horizonte de sucesos non poderiamos facelo porque a nosa información non podería viaxar máis rápido que a luz. O que ocorre unha vez cruzado o horizonte dos sucesos, queda dentro do horizonte dos sucesos, desconectado do que hai fóra.

A frase que se escoita sempre que di que nada pode escapar dun buraco negro non quere dicir que o buraco o absorba, o que quere dicir é que dalgunha forma atrápao e fai que vire á súa ao redor en órbitas extremas dentro do horizonte de sucesos. Agora si, a nave non seguiría sendo a mesma. Os efectos da gravidade serían tan fortes que se convertería nunha especie de espagueti debido a un proceso chamado precisamente  espaguetización.

Significa que dado que a gravidade está en función do cadrado da distancia e nos buracos negros é tan enorme, pequenas variacións de distancia cambian a intensidade do campo  gravitatorio. Por exemplo, máis aló do horizonte de sucesos, a gravidade actuaría de forma distinta sobre a miña cabeza que sobre os meus pés porque o metro e pico que hai entre eles é xa unha distancia que fai que sexa distinta neses dous puntos. E esa gravidade é tan forte que faría que calquera obxecto con masa estirásese como un espagueti. Así que cremos que os buracos negros están rodeados de fíos de materia. Pero isto é só unha teoría porque aínda non temos datos reais para confirmar nin a espaguetización nin o que pasa realmente máis aló do horizonte de sucesos.

FONTE: Sara Cazzoli/elpaís.com/ciencia

O "PEIXE PENE"

Urechis caupo / Kate Montana

Non se trata dunha foto pornográfica! Non sexades malpendad@s!. O que vedes é un verme gordo pousadeiro, aínda que na redes sociais coñéceselle como o ‘peixe pene’, dada a súa peculiar estrutura alongada e coa cabeza bombeada.

Este tipo de verme está a espertar un gran interese, especialmente despois de que o pasado 6 de decembro, miles de exemplares deste ‘peixe pene’ aparecesen varados nunha praia de Costa Rica: unha perspectiva que resultou desagradable para moitos.

O verme gordo pousadeiro (Urechis caupo) é un verme insegmentado cilíndrico que pode chegar a medrar ata unha lonxitude de 50 centímetros. Ten un par de saíntes na superficie ventral e na aleta anterior, así como un anel distintivo ao redor do ano na aleta posterior. A  probóscide é curta. Vive en grandes tobos en forma de U na area, barro e outros sedimentos brandos. Os seus fogares subterráneos datan de hai 300 millóns de anos. Ademais de antigos, son bastante lonxevos, debido a que poden chegar a vivir ata os 25 anos.

A forma deste verme mariño, que tanto nos lembra a esa parte da anatomía masculina, ten unha explicación: está perfectamente deseñado para deslizarse baixo terras húmidas.

Ten unha interesante forma de alimentarse: produce unha rede mucosa que captura pequenos anacos de alimento que flotan na auga. Pasado un tempo, reabsorbe de novo esta rede, tragándose tamén o alimento que quedou atrapado nela.

Pero ten moitos inimigos. É unha delicia para raia morcego, os quenllas leopardo, e mesmo para algúns mamíferos mariños de certo tamaño, como as nutrias, que os absorben para sacalos dos seus tobos. Coma se fose un  tentempé!

Un dos problemas que teñen o verme pousadiero é que a comida, o refuxio e a auga corrente bombeada por el atraen a hóspedes ao seu tobo, como o peixe gobio (Pholidichthys leucotaenia), o verme escamoso (Polynoidae), ou algúns tipos de cangrexo, cos que se ve obrigado a compartir espazo.

Ten descendencia mediante reprodución sexual: os machos e as femias depositan respectivamente o esperma e ovo na auga, onde se produce a fertilización. Unha vez fertilizado o ovo, medra para converterse nunha larva que nada libremente ata que comeza a construír o seu propio tobo en forma de U.
 
Este verme é  endémico de América do Norte. Adoita poboar a zona que ocupa desde o sur de Oregón ata Baixa California; e a maior parte dos avistamentos producíronse entre Adega Bay, en  California, e Monterey, en México.

FONTE: laura Marcos/muyinteresante.es

ROSALÍA DE CASTRO XA TEN A SÚA ESTRELA

Posición da estrella HD 149143, que a partir de agora chámase Rosalía de Castro / IAU

"As estrelliñas todas que aló no espazo están, sorrindo nos miraban con soave craridá". Cando Rosalía de Castro escribía estes versos, e miraba aos astros, seguramente non imaxinaba que o seu nome terminaría facéndose un sitio nese firmamento. Pero os máis de 13.000 votos que conseguiu a súa candidatura puxérona na bóveda celeste, onde non estará soa. Rosalía pon nome á estrela HD 149143 e o planeta HD 149143 b que vira ao redor dela chamarase Río Sar, afluente do Ulla que discorre pola provincia coruñesa e que foi cantado pola escritora  galega.

Rosalía de Castro é unha estrela amarela anana, similar ao noso Sol, que se atopa a 240 anos luz da Terra. É un pouco máis grande e masiva que o noso astro. O planeta Sar, descuberto en 2005 polo observatorio francés da Alta Provenza, é un planeta de tipo xigante gasoso e a súa masa é polo menos 1,33 veces a de Xúpiter.

Cartel de apoio á candidatura de Rosalía de Castro

Ata 112 países membros da Unión Astronómica Internacional (IAU) puideron nomear unha estrela, de entre os máis de 4000 sistemas  exoplanetarios que coñecemos, por votación popular en cada nación. En España, por detrás da elixida quedaron Tirant e Carmesina, con máis de 5.600 votos, e os nomes dos amantes de Teruel (Diego e Isabel), con máis de 4.500 apoios, segundo explica nunha nota de prensa a Sociedade Española de Astronomía, que organizou o concurso en España xunto ao Planetario de Pamplona. En total, emitíronse desde España 34.179 votos para a ducia de propostas, onde Rosalía de Castro destacou notablemente co 39% das papeletas virtuais.

Todo forma parte do proxecto NameExoWorlds, co que a IAU pretende achegar a astronomía ao gran público, neste ano como parte das actividades de celebración do seu centenario. A IAU é a organización encargada de poñer nomes aos obxectos celestes, que non están en venda, e que soamente en circunstancias moi especiais ábrense a un proceso participativo, como co actual aniversario deste parlamento astronómico mundial. Nesta ocasión, os votos do longo centenar de campañas nacionais suman en total máis de 780.000 votos en todo o mundo.

FONTE: Javier Salas/elpaís.com/ciencia