DOCENCIA

BARBARISMOS NO CASTELÁN

barbarismos / Imaxe: yavendras.com

Un barbarismo é unha palabra, expresión ou uso estranxeiros considerados innecesarios ou non incorporados plenamente á lingua.

Existen catro grandes clases de  barbarismos, entre os que se atopan os  prosódicos,  sintácticos,  ortográficos e analóxicos. Os expertos divídenos dependendo se o erro é de dicción, de concordancia ou construción das palabras, de fallos  ortográficos ou, mesmo, se se dá debido á adopción de palabras doutros idiomas.

Estes son, segundo os expertos de Cadernos Rubio (que algunha vez todos empregamos de rapaces), os 25  barbarismos máis populares do castelán e que ademais utilizamos sen darnos conta:

«Idiosincracia». O correcto é idiosincrasia

«Preveer». O correcto é prever.

«Beneficiencia». O correcto é beneficencia.

«Visicitud». O correcto é vicisitud.

«Suscinto». O correcto é sucinto.

«Aférrimo». O correcto é acérrimo.

«Excéptico». O correcto é escéptico

«Convalescencia». O correcto é convalecencia.

«Discrección». O correcto é discreción.

«Esplanada». O correcto é explanada.

«Innundación». O correcto é inundación.

«Fideligno». O correcto é fidedigno.

«Fregaplatos». O correcto é friegaplatos.

«Inexcrutable». O correcto é inescrutable.

«Misógeno». O correcto é misógino.

«Prevadicación». O correcto é prevaricación.

«Subrealista». O correcto é surrealista.

«Sujección». O correcto é sujeción.

«Transtornado». O correcto é trastornado.

«Exalar». O correcto é exhalar.

«Exhuberante». O correcto é exuberante.

«Exumar». O correcto é exhumar.

«Exausto». O correcto é exhausto.

«Exibir». O correcto é exhibir.

«Exortar». O correcto é exhortar.

O próximo día veremos como estes barbarismo no castelán pasan ao noso idioma, o galego.

FONTE: abc.es/educación

GUÍA DOS ELEMENTOS QUÍMICOS. HISTORIA, PROPIEDADES E APLICACIÓNS

Guía dos elementos químicos. Historia, propiedades e aplicacións / Imaxe: todocoleccion.net

A "Guía dos elementos químicos. Historia, propiedades e aplicacións" que acaba de editar a Real Academia Galega (RAG) é unha obra divulgativa que, de xeito ameno e rigoroso, afonda na orixe e nos nomes das pezas que compoñen esta base sobre a que se constrúe a linguaxe da química. O volume ve a luz coincidindo coa celebración do Ano Internacional do Sistema Periódico, declarado pola ONU para conmemorar os 150 anos da presentación por parte do químico ruso Dimitri Mendeleev, o 6 de marzo de 1869, da súa táboa periódica. Naquela primeira versión constaba de 63 elementos; hoxe son 118.

En efecto, último elemento oficial é o 118, o oganesson, o de maior peso atómico sintetizado, que debe o seu nome ao físico nuclear ruso Yuri Oganessian. O libro incorpora a súa denominación xunto ás dos outros últimos descubertos, o nihonio, o moscovio, e o ténnesso, aprobadas recentemente pola Unión Internacional de Química Pura e Aplicada (IUPAC). Pecha a obra o unennio, nome provisional dun elemento ata o momento non sintetizado, aínda que Manuel Rafael Bermejo Patiño, Ana González Noya e Marcelino Maneiro Maneiro, profesores de química inorgánica da Universidade de Santiago e autores da guía, amosáronse convencidos que non será o derradeiro: "Non dubidamos que, como predixo Mendeleev, a táboa periódica rexistre novas incorporacións".

Alén do aspecto lingüístico, a guía é "unha obra fundamental para o profesorado universitario de Química, de Bioloxía e de Farmacia, para o relacionado con estas materias nos outros niveis de ensino, para os profesionais da industria química e farmacéutica, xornalistas especializados e mediadores da comunicación ou tradutores. Pero tamén é atractiva para calquera persoa, porque pode ser lida como un relato, dá información pero que tamén esperta o interese do lector e divirte", valora o académico e coordinador do Servizo de Terminoloxía Galega (Termigal) Manuel González.

A obra visibiliza ademais voces protagonistas da química, entre elas mulleres de grande importancia na historia do coñecemento. É o caso de Ida Eva Tacke, codescubridora do renio; Marguerite Perey, descubridora do francio; ou Lise Meitner, codescubridora do protactinio e lembrada co nome dado a outro elemento, o meitnerio. Todos os elementos químicos coñecidos son descritos neste volume que afonda no seu aspecto, a historia, o comportamento, utilidade e posible perigosidade, ademais da orixe.

FONTE: Elena Docampos/farodevigo.es

PALABRA DO ESPAÑOL DO ANO 2018: MICROPLÁSTICOS

 

A Fundación do Español Urxente (Fundéu), promovida por Axencia Efe e BBVA, deu a coñecer a súa palabra do ano 2018, escollida entre aqueles termos que estiveron presentes en maior ou menor medida na actualidade informativa durante os últimos meses e que teñen, ademais, interese desde o punto de vista lingüístico: microplásticos.

Os microplásticos son pequenos fragmentos de plástico (menores de cinco milímetros) que ou ben se fabricaron xa con ese tamaño para ser empregados en produtos de limpeza e hixiene, ou ben se han  fragmentado dun plástico maior (bolsas da compra, envases de todo tipo…) durante o seu proceso de descomposición.

A súa presenza na area das praias, nos organismos dos animais, no sal mariño que consumimos e ata na auga que bebemos fixo saltar as alarmas e obrigou a poñer en marcha medidas para reducir o consumo dos plásticos dun só uso, responsables en boa parte do problema.

Dende o punto de vista lingüístico, aínda que non aparece aínda na maioría dos dicionarios de español, está ben formado a partir do elemento  compositivo micro- e o substantivo plástico.

FONTE: fundeu.es

PABALABRA DO ANO 2018: DESEUCALIPTIZACIÓN

 

A razón de ser da lingua é atravesar todos os ámbitos da sociedade e representarnos nela, porque onde as palabras existen con máis intensidade é na actualidade, no día a día, tanto no espazo público coma nas relacións privadas. Por iso, escoller unha Palabra do Ano simboliza tomar conciencia do valor da lingua, recoñecérmonos aquí e agora e mesmo asumirmos un mañá.

O Portal das Palabras, iniciativa impulsada pola Real Academia Galega e a Fundación Barrié, fixó público a palabra do ano 2018: deseucaliptización.

Este neoloxismo que reflicte un aspecto destacado da crecente preocupación pola xestión dos nosos montes non está recollido no Dicionario, pero axústase ás regras de formación de palabras da nosa lingua.

A deseucaliptización apela ao desexo de recuperación da masa forestal autóctona cando a plantación e reforestación indiscriminada dos eucaliptos provoca cada vez máis rexeitamento.

A orixe deste termo, segundo explica o Portal das Palabras co gallo da súa elección como Palabra do Ano, subliña que foi o maxistrado e botánico francés Charles-Louis L’Héritier, quen lle deu o nome, no s. XVIII, de Eucalyptus obliqua á arbore que chegou ao British Museum desde a famosa expedición do capitán James Cook. O termo está formado pola unión do prefixo eu-, que significa ‘ben’, e kaliptós, que significa ‘cuberto’. Ambos os elementos son de orixe grega: Eucalyptus significa literalmente ‘ben cuberta’, referido á cápsula das súas flores, e ‘oblicua’ remite á forma da base das follas cando son adultas.

O prefixo eu- aparece noutras palabras da nosa lingua cos significados de ben, agradable, correcto, verdadeiro. Así temos: eufonía (efecto agradable ao oído), eumicetos (fungos verdadeiros) ou eupéptico (que facilita a dixestión). Relacionado con kaliptós, o outro elemento compositivo desta voz, está o nome Calypso, que era como se chamaba a ninfa que se ocultaba nunha illa e que entretivo a Ulises durante sete anos na súa viaxe de retorno a Ítaca. Un nome tamén recordado porque era o do barco do capitán Cousteau, e outros, pola música caribeña.

Ante a preocupación social ante o avance das plantacións desta árbore, os colectivos ecoloxistas de Galicia empezaron a difundir o neoloxismo eucaliptización, que describe a tendencia da nosa masa forestal, e o seu reverso, deseucaliptización, que quere denominar o complexo movemento de quitalos do monte.

A formación de verbos derivados de substantivos é frecuente na nosa lingua, por exemplo árbore>arborizar, aroma>aromatizar etc. Sobre o substantivo “eucalipto” formouse así este neoloxismo que se axusta ás regras de formación de palabras propias do noso idioma. Deste xeito, mediante a sufixación xurdiu o verbo “eucaliptizar” e, engadindo o prefixo des-, co sentido de negación ou privación, compúxose o termo “deseucaliptizar”, e de aí “deseucaliptización”, que sería o substantivo que indica acción e que chegou a ser Palabra do Ano de 2018.

FONTE: portaldaspalabras.gal

CHEGA O INVERNO

 

Frío e xeadas típicas do inverno / Imaxe: Europa Press/antena3.com

Hoxe, 21 de decembro, ás 23 horas e 23 minutos da noite, hora oficial peninsular, comeza o inverno. E xusto hoxe é o día máis curto do ano e tamén a noite máis longa (solsticio de inverno). A partir deste momento os días comezan a medrar pouco a pouco..

Esta estación durará 88 días e 23 horas, e rematará o 20 de marzo co comezo da primavera.

O  inicio  das estacións  vén  dado,  por convenio, por aqueles instantes en que a Terra se atopa nunhas determinadas posicións na súa órbita ao redor do Sol. No caso do inverno, esta posición dáse no punto da eclíptica no que o Sol acada a súa posición máis austral. O día en que isto sucede, o Sol alcanza  a súa  máxima declinación Sur (-23º  27’) e durante varios días a súa altura máxima ao mediodía non cambia. A esta circunstancia chámaselle tamén solsticio (“Sol quieto”) de inverno.  Neste instante, no hemisferio sur iníciase o verán.

FONTE: astronomia.ign.es

A EVOLUCIÓN DA TÁBOA PERIÓDICA, ANO A ANO

 

A táboa periódica vai medrando aos poucos. No que levamos de século  XXI, foron descubertos catro elementos. Son un terzo dos que se coñecían en 1718, ano no que empeza o vídeo supeior. Mostra en que ano foron descubertos os 118 elementos da táboa periódica ao longo do últimos tres séculos.

O vídeo, que dura un minuto e medio, é obra do científico e  divulgador Jamie  Gallagher. Nel vese como van aparecendo elementos segundo pasan os anos. Empeza en 1718 con 13 elementos: ferro, cobre, prata, ouro,  mercurio, chumbo, estaño, carbono, fósforo,  arsénico,  antimonio,  bismuto e xofre. No século  XVIII descubríronse 20 elementos; no  XIX, 51; e no  XX, 30.

No século XIX, exactamente en 1869, foi cando o químico ruso  Dmitri  Mendeléyev publicou Principios da química, base da táboa periódica. Entón foran descubertos 63 elementos, que foron organizados deixando ocos para os que quedaban por coñecer.

Os datos do vídeo proceden da web da Royal Society of Chemistry, a institución que agrupa aos químicos do Reino Unido. Nesa páxina podedes consultar cada descubrimento con máis detalles.

Os elementos da táboa periódica ordénanse polo seu número atómico, a súa configuración de electróns e as súas propiedades químicas.

O próximo elemento no horizonte é o 119. Un equipo de científicos de Xapón está a tentar descubrilo. Bautizouno temporalmente ununennio (un un nove, en latín) e inauguraría por primeira vez unha nova fila na táboa: sería a oitava.

FONTE: Emilio Sánchez Hidalgo/verne/elpais.com

CAMBIAN AS MEDIDAS

O patrón internacional do quilogramo é un cilindro de iridio e platino que se garda na Oficina Internacional de Pesas e Medidas en Sèvres, preto de París / wikipedia

A Conferencia Xeral sobre Pesos e Medidas redefinirá esta semana catro unidades científicas básicas: o  amperio, o quilogramo, o  kelvin e o  mol.

Precisamente, a Oficina Internacional de Pesos e Medidas xa revisou estes plans de modificación nunha reunión en outubro de 2017 preto de París.

As redefinicións destas unidades basearanse en relacións con constantes fundamentais, en lugar de constantes abstractas ou definicións arbitrarias, como sucede na actualidade. Isto permitirá aos científicos que traballan co máis alto nivel de precisión facelo de múltiples maneiras, en calquera lugar ou momento e en calquera escala. Ademais, estes cambios non afectarán as escalas convencionais.
Novas unidades redefinidas por experimentos

Baixo este novo sistema SI, os investigadores poderán usar varios experimentos para relacionar constantes con cada unha das unidades de medida.

O quilogramo (unidade básica de masa) está actualmente definido pola masa que ten un cilindro de platino-iridio cunha altura e dimensión específicas. Isto presenta un problema. Os obxectos poden perder átomos facilmente ou absorber moléculas do aire, polo que, en comparación co prototipo, observouse que algunhas copias oficiais gañaron, polo menos, 50  microgramos nun século.

Así, o quilogramo redefinirase coa constante de  Planck mediante a denominada ’balanza de  Watt’, instrumento que compara a potencia mecánica coa potencia electromagnética utilizando dous experimentos separados.

En primeiro lugar, pásase unha corrente a través dunha bobina nun campo magnético para crear unha forza que  contrapesa unha masa física coñecida. Logo, a bobina móvese a través do campo para crear unha voltaxe. Ao medir a velocidade e os valores experimentais que relacionan a voltaxe e a corrente coa constante de  Planck, os científicos poden determinar con precisión o peso dunha masa en quilogramos.

En canto ao  amperio (unidade de corrente eléctrica), que actualmente se define por un experimento imaxinario que xera unha forza entre dous cables infinitos, poderá redefinirse cunha bomba de electróns. Con esta técnica, ao atrapar electróns individuais cando viaxan rapidamente a través dun condutor, a bomba pode xerar unha corrente  medible contando electróns individuais.

Con  termometría acústica redefinirase o kelvin (unidade de temperatura), que actualmente se relaciona coa temperatura e presión á que coexisten auga, xeo e vapor de auga en equilibrio (proceso coñecido como o ’punto triplo da auga’). A técnica consiste en que a velocidade do son nunha esfera chea de gas (que é proporcional á velocidade media dos átomos nela) pódese determinar a unha temperatura fixa, analizando a frecuencia das ondas sonoras que resoan dentro e medindo o volume da esfera.

Finalmente, o mol, que é a cantidade de substancia que hai nun sistema con tantas entidades elementais como átomos hai en 0.012 quilogramos de carbono-12, redefinirase cun dispositivo que os científicos denominan a ’constante de  Avogadro’, un instrumento que determinaría a cantidade precisa de átomos que hai nunha esfera perfecta de silicio puro-28. Os investigadores fan isto usando láseres para medir a lonxitude dunha unidade da rede cristalina da esfera e o seu diámetro medio.

Os cambios entrarán en vigor a partir do mes de abril do próximo ano. Trátase da maior revisión do Sistema Internacional (SI) desde a instauración deste sistema de referencia internacional en 1960.

FONTE: rtve/noticias

POR QUE SE DESVÍA O EIXO DE ROTACIÓN DA TERRA?

Así se desvía o eixo de rotación da Terra. A dirección observada do movemento polar, que se mostra como unha liña azul clara, compárase no gráfico coa suma (liña rosa) da influencia da perda de xeo de  Groenlandia (azul), o rebote postglacial (amarelo) e a  convección do manto profundo (vermello). A contribución da  convección do manto é altamente incerta / NASA/JPL- Caltech

Cando pensamos na Terra, a imaxe que primeiro nos vén á mente é a dunha esfera xeométrica, como a dun globo  terráqueo que vira suave e regularmente cando o empuxamos. Con todo, a realidade é ben distinta, e resulta que o noso planeta non é, nin moito menos, tan perfecto como as representacións del que temos encima da mesa. Nin nas súas formas, nin na súa rotación.

Para empezar, a Terra non é unha esfera perfecta. E cando vira sobre o seu eixo (unha liña imaxinaria que atravesa o mundo desde o Polo norte ao Polo sur), a súa rotación parécese máis á dunha peonza que á dunha esfera, bamboleándose e desviándose continuamente. É o que se coñece como "movemento polar".

As medicións realizadas durante décadas demostran que, só durante o século  XX, o eixo de xiro desprazouse ao redor de 10 cm por ano. O que, durante todo o século, supón un desprazamento de máis de 10 m. Agora ben, a que se debe exactamente esta deriva?

Un equipo de investigadores da NASA utilizou datos observacionais que abarcan todo o século  XX e conseguiu, por primeira vez, identificar as causas do desprazamento. Son tres: a perda de masa, principalmente en  Groenlandia; o chamado "rebote  glacial" e, por último, a  convección do manto. O estudo acábase de publicar en Earth and Planetary Science Letters.

"A explicación tradicional, afirma o investigador do Jet Propulsion Laboratory da NASA e autor principal do traballo, é que un só proceso, o rebote  glacial, é responsable deste desprazamento do eixo de rotación terrestre. Pero recentemente, moitos investigadores especularon que outros procesos poderían ter tamén grandes efectos sobre el. Elaboramos modelos para un conxunto de causas que se consideran importantes para impulsar o movemento do eixo de rotación. Ao final non identificamos un, senón tres conxuntos de procesos que son cruciais. E a fusión da  criosfera global (especialmente  Groenlandia) ao longo do século 20 é un deles".

En xeral, a redistribución da masas sobre e dentro da Terra, como os cambios continentais, as capas de xeo, os océanos e o fluxo do manto, afectan á rotación do planeta. Pero a medida que as temperaturas aumentaron ao longo do século  XX, a masa de xeo de  Groenlandia diminuíu. De feito, un total de aproximadamente 7.500  gigatoneladas do xeo de  Groenlandia (o peso de máis de 20 millóns de edificios como o Empire State) se  derritió no océano durante ese lapso de tempo. O cal converte a  Groenlandia nun dos principais contribuíntes da masa que se transfire aos océanos, o que provoca un aumento do nivel do mar e, en consecuencia, unha deriva no eixo de rotación da Terra.

E aínda que é certo que o xeo tamén se  derrite noutros lugares, como a Antártida, a especial localización de  Groenlandia fai que o seu desxeo contribúa de forma máis significativa ao movemento polar.

"Existe un efecto xeométrico, asegura o coautor da investigación, segundo o cal, se temos unha masa que está a 45 graos do Polo norte (como é o caso de  Groenlandia) ou do Polo sur (como os glaciares patagónicos), terá un maior impacto no eixo de rotación da Terra que unha masa que estea xusto á beira dos Polos".

Anteriores estudos xa identificaran o "rebote  glacial" como outro dos maiores contribuíntes ao movemento polar a longo prazo. Pero que é exactamente o rebote  glacial? Durante a última idade de xeo, enormes e pesados glaciares afundiron a superficie da Terra de forma similar a como un colchón afúndese cando nos sentamos sobre el. Pero a medida que o xeo se  derrite, ou se elimina, a Terra volve lentamente á súa posición orixinal. No novo estudo, que se baseou en gran medida nunha análise estatística do devandito rebote, os científicos descubriron que é probable que o rebote  glacial sexa responsable de só ao redor dun terzo de derívaa polar ao longo do século  XX.

Por último, os investigadores sosteñen que "o terzo final" da responsabilidade tena a  convección do manto terrestre, que é responsable do movemento das placas  tectónicas sobre a superficie da Terra. Basicamente, trátase da circulación do material no manto, causada pola calor do núcleo da Terra.  Os investigadores descríbeno como algo similar a unha pota de sopa colocada sobre o lume. A medida que a pota (ou o manto) quéntase, os  tropezones da sopa empezan a subir e baixar, formando esencialmente un patrón de circulación vertical. E iso é o que fan as rochas que se moven a través do manto da Terra.

Unha vez identificados estes tres factores principais, os investigadores estiveron en condicións de distinguir entre os cambios a gran escala no movemento do eixo, causados por procesos xeolóxicos a longo prazo sobre os que non temos control algún, e os causados polo cambio climático. E agora saben que se a perda de xeo en  Groenlandia acelérase, o movemento polar tamén o fará.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia