NOTICIAS DAS CIENCIAS

Lanzado o telescopio ‘Nancy Grace Roman’

O telescopio espacial Nancy Grace Roman, a nova gran aposta da NASA para entender o universo, despegou con éxito onte, domingo ás 13.26, hora peninsular española, a bordo dun foguete Falcon Heavy de SpaceX desde o Centro Espacial Kennedy, en Florida. Minutos despois do lanzamento, o observatorio separouse do foguete e comezou a súa viaxe ata o seu destino: o punto de Lagrange L2, a 1,5 millóns de quilómetros da Terra, onde permanecerá en órbita durante polo menos cinco anos, ampliables a dez.

Cun espello principal de 2,4 metros (o mesmo tamaño que o do Hubble), a principal virtude de Roman non é ver máis lonxe que os seus predecesores, senón ver moito máis ancho: o seu campo de visión é polo menos cen veces maior que o do Hubble, o que lle permitirá fotografar nunha soa toma o que a este custaríalle cen imaxes distintas. Unha vez operativo, xerará ao redor de 500 terabytes de datos ao ano, máis do que o Hubble reuniu nos seus 35 anos de servizo.

Roman ten por diante dúas grandes tarefas. A primeira é guindar luz sobre dúas dos maiores enigmas da física: a materia escura, que compón o 85% da materia do universo, pero nunca foi observada directamente, e a enerxía escura, a forza responsable de que o universo se expanda cada vez máis rápido. Para iso, o telescopio cartografará máis de mil millóns de galaxias e miles de supernovas, cunha precisión ata dez veces maior que a lograda ata o de agora.

“Quizá haxa un premio Nobel grazas aos datos de Roman, por demostrar algo que explique a materia e a enerxía escuras dunha forma distinta a como pensamos agora”, dixo a española Begoña Vila, enxeñeira de sistemas no Centro Goddard da NASA e corresponsable das operacións do Sensor de Guiado Fino de Roman.

A segunda gran tarefa do novo telescopio é a caza de novos mundos. Roman utilizará tanto o método clásico de tránsito planetario como a técnica de microlente gravitacional, moito menos explotada ata o de agora, coa que se espera identificar ata 100.000 exoplanetas novos, unha cifra que multiplicaría por máis de quince o número de mundos confirmados ata a data.

Con todo, o descubrimento máis importante de Roman, insisten os seus responsables, é o que ninguén pode prever: os mellores achados dun observatorio novo non adoitan ser os que se buscaban. “Non temos nin a menor idea do que imos atopar”, recoñeceu Vanessa Bailey, científica do Jet Propulsion Laboratory (JPL), durante unha rolda de prensa previa ao lanzamento. “Como nunca vimos as partes do universo que imos observar con Roman, todos queremos atopar cousas que non esperamos, ou que non entendemos”, engade Vila.

O telescopio chega ao espazo despois dun proceso de construción e probas de varios anos no Centro Goddard da NASA, en Maryland, que finalizou con nove meses de adianto sobre o calendario previsto. Agora empeza a fase máis delicada: a viaxe ata L2 e a posta a piques dos seus instrumentos, antes de que a comunidade científica internacional poida empezar a explotar os seus datos. Todos os datos de Roman estarán dispoñibles para investigadores e estudantes, sen período de exclusividade por parte da NASA, como si ocorreu noutras ocasións.

FONTE: Patricia Fernández de Lis/elpais.com/ciencia e

Video: 

A Terra é como 'un cabelo podrido' e alberga no seu interior unha substancia que parece doutro mundo

O ser humano logrou pisar a Lúa, situada a 384.400 quilómetros da Terra. Con todo, apenas chegou a perforar a codia terrestre ata os 12.262 metros de profundidade. Un logro conseguido en 1989 no Pozo Superprofundo de Kola (SG-3), situado na península homónima do Círculo Polar Ártico que, por aquel entón, pertencía á extinta Unión Soviética. Probablemente, este sexa o motivo polo que afondar nas entrañas do noso planeta sexa algo mesmo máis fascinante que explorar o espazo próximo.

Proba diso é un recente estudo publicado na revista Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), que suxire a presenza masiva de hidróxeno superiónico nas profundidades da Terra. Un estado da materia que flúe como un líquido mentres conduce electricidade de xeito altamente eficiente, o que a converte nunha substancia exótica que non se atopa en ningunha outra rexión do globo terráqueo. Á fin e ao cabo, a súa existencia depende de que se produzan presións descomunais.

Mediante modelos teóricos avanzados, os expertos analizaron a termodinámica de dúas estruturas cristalinas de aliaxe de ferro e hidróxeno, identificadas como fase hexagonal compacta (HCP) e fase cúbica centrada no corpo (BCC), para determinar a súa estabilidade baixo condicións de temperatura extremas. As análises revelaron que a fase BCC posúe unha maior enerxía libre, o que a converte nun formato menos estable e altamente reactivo.

Pola contra, a configuración HCP demostrou unha superioridade termodinámica notable, converténdose no candidato idóneo para permear a estrutura do núcleo interno sen fundirse por completo nunha mestura ígnea, un aspecto crucial para comprender a dinámica física da zona. A pesar de que a estrutura BCC podería estabilizarse cando as temperaturas superan os 6.400 K e a presión alcanza os 3,6 millóns de atmosferas, tales valores exceden os límites prácticos do centro do planeta. Como consecuencia, as intensas condicións ambientais terminarían por licuar esta disposición, deixando á estrutura hexagonal compacta como a única capaz de coexistir co material líquido predominante.

Existe un gradiente de concentración radial onde o nivel deste gas doutro mundo decae bruscamente ao cruzar o límite desde a zona externa cara ao centro. Este mecanismo impulsa un fluxo constante de hidróxeno superiónico cara á fronteira do núcleo externo, lugar onde perde as súas propiedades excepcionais para integrarse de novo nunha mestura fluída rica en metais incandescentes.

Devandito intercambio continuo non se restrinxe ao proceso de cristalización tradicional que experimenta a masa central mentres crece a un ritmo constante dun milímetro por ano. Segundo sinalan os propios investigadores, "ambos os procesos poden contribuír á flotabilidade química, que se cre que é unha importante fonte de enerxía que impulsa a xeodinámica", o que explicaría a xeración do campo magnético.

O estudo subliña que a separación entre as distintas variantes do elemento químico está regulada principalmente polos cambios térmicos antes que pola presión. Os científicos conclúen que "os nosos resultados, por tanto, demostran que a distribución non uniforme do hidróxeno superiónico no núcleo interno é unha consecuencia directa do equilibrio termodinámico", abrindo novas vías de análise científica.

Este achado termodinámico non só aclara o comportamento desta enigmática substancia, senón que tamén serve de modelo para estudar outros elementos lixeiros presentes no interior terrestre, como o osíxeno e o carbono. Comprender estas complexas interaccións químicas resulta indispensable para descifrar a evolución futura, a composición exacta e a fascinante actividade xeolóxica que sostén a vida na superficie.

FONTE: Rubén Badillo/nationalgeographic.com.es

BETELGEUSE NON ESTÁ SOA: CAPATAN Á SÚA ESTRELA COMPAÑEIRA

Esta imaxe, tomada co Very Large Telescope (VLT) da ESO, amosa a Betelgeuse B, a estrela pequena acompañante / ESO/M. Montargès et al.

Un equipo de astrónomos presentou, o pasado martes, a primeira imaxe captada dunha esquiva estrela compañeira que orbita ao redor de Betelgeuse, unha das estrelas máis brillantes e famosas do ceo nocturno.

"É a conclusión dunha procura dun século", afirma o francés Miguel Montargès, autor principal do estudo e investigador do Observatorio de París, nun comunicado do Observatorio Europeo Austral (ESO).

"Demostramos que Betelgeuse non está soa; acompáñaa unha tenue compañeira estelar", agrega.

Ao longo da historia, a humanidade contemplou con asombro a Betelgeuse, unha superxigante vermella coñecida por moitos como o ombro dereito do cazador na constelación de Orión.

Rexistros históricos suxiren que, hai miles de anos, os antigos exipcios e os indíxenas australianos xa notaron que o brillo da estrela variaba en ciclos regulares.

"Betelgeuse observouse ao longo da historia. Mesmo aparece representada en pinturas prehistóricas. Con todo, só agora descubrimos unha das súas características fundamentais: ten unha compañeira, e obtivemos unha imaxe directa dela", asegura o experto.

Betelgeuse e a súa estrela pequeña, na constelación de Orión / ESO/M. Montargès et al. Background: N. Rissinger (skysurvey.org)

A razón deste parpadeo seguía sendo un misterio ata que, en 2024, un grupo de astrónomos predixo, en dous estudos diferentes, que era causado por unha estrela compañeira moito máis pequena.

A evidencia máis sólida da existencia desta estrela compañeira publicouse nun estudo na revista Astronomy & Astrophysics, baseado en observacións do Very Large Telescope (VLT) do ESO, situado en Chile.

Os astrónomos non crían que o VLT puidese detectar á compañeira debido a que o cegador brillo de Betelgeuse, que é 1.000 veces máis grande que o Sol, cegaríao.

"Detectar unha pequena estrela compañeira xunto a Betelgeuse é un pouco como intentar fotografar un vagalume situado xusto ao lado dun faro. O brillo de Betelgeuse eclipsa por completo o débil sinal", afirma Emma Bordier, coautora do estudo, nun comunicado da Universidade de Colonia (Alemaña).

Pensábase que a compañeira, bautizada como Betelgeuse B, só tiña 1,5 veces a masa do Sol. Resultou que a estrela é significativamente máis masiva do que se cría (pesa entre dúas e tres veces máis que o Sol), o que permitiu aos astrónomos divisala.

"Saltei da cadeira cando vin as imaxes procesadas", lembrou Montargès.

Aínda que se necesitan máis observacións para probar definitivamente a súa existencia, "queda moi pouco marxe para a dúbida", salientou Montargès.

Betelgeuse xa sorprendera á comunidade científica ao escurecerse drasticamente durante cinco meses entre 2019 e 2020.

Nun principio, os científicos pensaron que ese cambio anunciaba a morte inminente da estrela nunha épica explosión de supernova.

Asía a todo, observacións posteriores revelaron que o oscurecimiento foi provocado por unha enorme cantidade de material expulsado desde a súa superficie, o cal formou unha nube de po que caeu sobre ela e bloqueou temporalmente a súa luz.

"Segundo diversos modelos, as estrelas masivas nunca deberían formarse como estrelas solitarias", explica Montargès.

Como Betelgeuse pensábase que era unha estrela solitaria, "críase que explotaría dentro de entre 10.000 e 100.000 anos. Agora que sabemos que ten unha compañeira coa que podería estar a interactuar, debo dicir que non sei cando explotará", recoñece.

Se as dúas estrelas interactuaron ou van interactuar, "iso podería atrasar ou acelerar a supernova. Xa non podemos estar seguros de nada no que respecta a esta estrela", engade.

Montargès conclúe que "o feito de que aínda poidamos descubrir unha compañeira próxima, máis masiva e brillante que o Sol, ao redor dunha estrela tan estudada, resulta algo destacable. Este é un dos mellores momentos para a ciencia: ver algo novo, inesperado".

FONTE: dw.com/es

A IA dá un novo salto e crea organismos artificiais completos desde cero

Virus bacteriófagos atacando a unha bacteria / (CSIC)

Xa non se trata só de modificar xenes, ou mesmo de deseñalos desde cero, senón de facer o mesmo con organismos completos, é dicir, de crear vida artificial. Organismos pensados e ’fabricados’ polos investigadores nos seus laboratorios para o desempeño de labores concretos. É só o principio, si, pero abre as portas a un futuro que sen dúbida será brillante, aínda que tamén incerto, xa que expón importantes dúbidas en materia de bioseguridade e bioprotección.

Durante as últimas décadas, a ciencia veu celebrando como triunfos a capacidade de cortar e pegar pequenas seccións do noso código xenético. Con todo, ata o de agora o progreso no deseño biolóxico lográrase, fundamentalmente, na escala dos xenes individuais. Tomábase un xenoma existente e modificábase unha pequena parte, como quen cambia un parafuso defectuoso no motor dun coche. Pero iso acaba de cambiar. Un equipo de investigadores logrou ir moitísimo máis aló, e baseándose no uso de modelos de linguaxe xenómica de Intelixencia artificial conseguiu xerar e construír, bloque a bloque e desde cero, un xenoma viral completo e cento por cento funcional que antes non existía na natureza.

O espectacular avance, recentemente publicado en Science, supón unha das maiores proezas da bioloxía sintética desde que o pioneiro Craig Venter anunciase en 2010 a creación da primeira célula artificial.

O fito era dunha dificultade extrema. Hai que ter en conta que mesmo o xenoma máis simple e pequeno é extraordinariamente complexo. E que unha única mutación fortuíta, un pequeno ’erro tipográfico’ no seu código de miles e miles de letras, pode facelo por completo inviable. Para sortear esa enorme dificultade, os investigadores recorreron á mesma lóxica que impulsa aos modernos ’chatbots’ que todos coñecemos e utilizamos xa case a diario.

É coma se unha máquina aprendese a escribir unha novela nun idioma alieníxena que apenas comprendemos e, de súpeto, os personaxes da historia cobrasen vida no laboratorio

Así, e do mesmo xeito en que ChatGPT foi adestrado lendo millóns de libros e artigos para predicir con exactitude que palabra vai detrás doutra, os modelos de IA desenvolvidos para este proxecto, bautizados como Evo 1 e Evo 2, foron alimentados con inmensos bancos de ADN que comprenden millóns de xenomas de todos os dominios da vida. Só o modelo Evo 2, por exemplo, foi adestrado coa astronómica cantidade de 9,3 billóns de nucleótidos (as ’letras’ fundamentais do ADN e o ARN) extraídos de máis de 128.000 xenomas diferentes. Deste xeito, a máquina conseguiu aprender as profundas e intrincadas ’regras gramaticais’ da evolución natural.

A meta dos investigadores, liderados polo científico Samuel King, era poñer a proba esa asombrosa capacidade. Así que lle pediron á IA que deseñase, da nada, xenomas completos de bacteriófagos, virus microscópicos e letais que se dedican, de forma natural, a cazar, infectar e destruír bacterias específicas. Son os grandes ’depredadores’ naturais do mundo microbiano, pero, e isto é de vital importancia, resultan por completo inofensivos para as células humanas, o que fixo deles as cobaias ideais para este primeiro gran experimento.

Tomando como base o vello virus *ΦX174 (un histórico dos laboratorios e o primeiro cuxo xenoma foi secuenciado alá por 1977), a IA computou e xerou centos de candidatos. Despois, os científicos sintetizaron químicamente no laboratorio case 300 deles. O resultado? Dezaseis destes novos fagos artificiais resultaron ser perfectamente viables. Estaban operativamente vivos, eran funcionais e contaban con estruturas xenéticas propias que diverxían substancialmente dos seus parentes silvestres.

A mesma tecnoloxía que hoxe deseña virus curativos podería, sen a debida vixilancia mundial, sintetizar patóxenos letais imposibles de frear coas nosas defensas actuais

As implicacións médicas desta fazaña son inestimables. Nas probas de laboratorio, os xenomas ’creados’ non só funcionaron á perfección, senón que algúns renderon ao mesmo nivel, e mesmo mellor, que os fagos naturais. É máis, unha mestura combinada destes novos virus deseñados por computador foi capaz de facer algo incrible: superou a resistencia bacteriana en letais cepas de Escherichia coli, unha bacteria que vive no intestino das persoas e que, ás veces, pode facelas enfermar gravemente.

Para entender o proceso, podemos pensar nunha porta cunha pechadura que a bacteria muta e cambia constantemente para que o virus non poida entrar. Os fagos naturais terminan por quedarse fóra, inoperantes; con todo, os creados pola IA acharon rapidamente o xeito de forzar a nova pechadura mutante, acabando coa bacteria. Toda unha demostración empírica de que a xenómica xenerativa guiada por Intelixencia artificial podería permitirnos, nun futuro próximo, o deseño de terapias a medida. E ademais ser unha arma de precisión implacable para combater a crise das bacterias resistentes aos antibióticos.

Con todo, o logro científico tamén ten as súas zonas escuras, e xunto á promesa de avances médicos excepcionais, proxecta tamén unha sombra ameazadora e xigantesca. De feito, e como saben moi ben os expertos, a mesma tecnoloxía que hoxe permitiu construír un virus inofensivo que elimina bacterias infecciosas, podería utilizarse mañá, sen cambiar apenas de ferramentas, para sintetizar un patóxeno letal capaz de facer estragos entre os seres humanos, os animais ou nos cultivos agrícolas que nos sustentan.

Thomas Inglesby e Moritz Hanke, expertos en bioseguridade do Centro para a Seguridade da Saúde da Universidade Hopkins, inciden neste terrible risco nun contundente artigo de perspectiva publicado tamén nas páxinas de Science. Nel inclúen unha frase que debería facernos reflexionar a todos: «A capacidade de compoñer xenomas virais utilizando IA xenerativa xa existe; a gobernanza para dirixila de forma segura, non»

Por suposto, os autores do estudo actuaron en todo momento cunha enorme cautela ética, e excluíron deliberadamente dos datos de adestramento do seu IA todo rastro de virus capaz de infectar a humanos ou eucariotas. Pero a comunidade internacional advirte que estas barreiras son excesivamente fráxiles. Modelos recalibrados, o uso cada vez maior de computación na nube e os asistentes de codificación permiten sortear con abraiante facilidade a exclusión inicial deses datos potencialmente perniciosos. E o que é peor: a IA de hoxe xa ten capacidade dabondo para adestrar paso a paso a individuos sen formación en complexas técnicas de viroloxía, multiplicando o número de persoas capaces de ensamblar, nun laboratorio clandestino, o virus da próxima pandemia.

Como rematan Inglesby e Hanke, «a cuestión xa non é se existirá o deseño xenerativo de xenomas virais. É se a sociedade poderá implantar un sistema de supervisión que permita que os seus beneficios se desenvolvan á vez que se evita que causen graves danos».

As normativas actuais, na súa maioría demasiado mornas, baséanse case en exclusiva en listas de patóxenos que xa existen ou en modificacións xenéticas moi específicas que os investigadores teñen que declarar previamente. Pero a xenómica xenerativa mediante IA fai saltar polo aire esa caduca liña de defensa: as secuencias xenéticas que a máquina crea son, por definición, impredicibles e, sobre todo, radicalmente novas.

Por iso, o propio equipo de King, consciente da magnitude do que teñen entre mans, subliña a urxencia de establecer controis draconianos. «Os grupos que leven a cabo futuros traballos de deseño de xenomas completos deberían consultar a profesionais da seguridade ao longo de todo o ciclo de vida do proxecto». Ademais, no seu artigo os investigadores reclaman que as empresas provedoras de ADN sintético (os laboratorios que fabrican a gran escala os ’ladrillos químicos’, que se poden encargar por internet) estean obrigadas por lei a rastrexar exhaustivamente aos clientes e os seus pedidos en busca de secuencias de risco, algo que hoxe é apenas un protocolo voluntario.

Noutras palabras, cruzamos o Rubicón. Xa non somos meros correctores do código da vida; agora, da man da Intelixencia artificial, aprendemos a escribir ese código desde o primeiro ata o último parágrafo. O futuro que prometía a ciencia ficción xa habita entre nós, nas placas de Petri dos laboratorios. Agora só nos queda asegurarnos de que, cando saia de aí, a vida sintética que imaxinamos xamais se volva contra nós.

FONTE: J. Manuel Nieves/abc.es/ciencia

Inferno Triásico: cando Europa quedou arrasada por incendios que duraron decenas de miles de anos

Na ilustración, proliferación de fentos a finais do Triásico / Mark Garlick

Hai máis de 200 millóns de anos, moito antes de que un asteroide puxese fin ao reinado dos dinosauros, o fin do mundo non chegou do ceo, de súpeto e en silencio, senón envolto no ruxido dun lume interminable. Unha boa parte da Terra transformouse, literalmente, nun pavoroso inferno de chamas e cinzas. Falamos da extinción masiva de finais do Triásico, un evento catastrófico que borrou do mapa á inmensa maioría das especies (o 76%) que nese momento habitaban o planeta.

Sabemos que aquela ’apocalipse biolóxica’ estivo directamente vinculado a un vulcanismo desbocado, froito do resquebraxamento do supercontinente Panxea que os xeólogos denominan a ’Provincia Magmática do Atlántico Central’. Aquelas erupcións colosais bombearon enormes cantidades de gases á atmosfera; de feito, investigacións recentes calcularon que se inxectaron ata 100.000 millóns de toneladas de dióxido de carbono durante aquela fase. O resultado foi un efecto invernadoiro extremo e un quecemento global letal que elevou os termómetros entre 5 e 10 graos Celsius de golpe.

O mundo asfixiouse e, como consecuencia, a vexetación dominada polos grandes bosques colapsou por completo. As paisaxes terrestres, profundamente alterados, arrasados pola seca e a erosión, foron rapidamente colonizados por fentos. Estas plantas, auténticas sobreviventes natas, formaron vastas ’sabanas’ ao largo e ancho de gran parte do que hoxe é o noroeste de Europa.

Agora, unha nova investigación liderada por xeólogos da Universidade de Utrecht (Países Baixos) e cuxos resultados se acaban de publicar en Nature Geoscience, descubriu que aquelas praderías prehistóricas eran extremadamente propensas a arder. Peor aínda, os propios fentos actuaron como a isca que alimentou algúns dos peores incendios forestais que tivo que sufrir o noso planeta.

Para chegar a estas conclusións, o equipo científico analizou unha serie de sedimentos procedentes de catro perforacións, incluíndo un núcleo de 640 metros de lonxitude recentemente extraído no Reino Unido.

Tradicionalmente, os investigadores reconstrúen os incendios do pasado remoto buscando carbón fósil ou rastrexando moléculas orgánicas coñecidas como hidrocarburos aromáticos policíclicos (HAP), que se forman no fume e caen á terra. Con todo, estas pistas poden ser enganosas: o carbón adoita fragmentarse, e as moléculas transportadas polo fume a miúdo caen moi lonxe do lume orixinal, ou simplemente non logran conservarse co paso dos eones. Por iso, esta vez os científicos idearon un método totalmente novo.

«A novidade deste estudo -explica Bas van de Schootbrugge, xeólogo da Universidade de Utrecht e autor principal da investigación- provén da análise dos cambios de cor en microfósiles orgánicos. Utilizamos unha técnica sinxela e de moi baixo custo que cuantifica a ’escuridade’ do pole e as esporas fósiles, o chamado Índice de Escuridade de Palinomorfos».

En condicións normais, a cor destes minúsculos fósiles orgánicos vaise escurecendo a medida que quedan enterrados a maior profundidade, simplemente porque a presión e a temperatura da Terra van ’cociñando’ aos poucos. Canto máis profundo, máis escuro.

«Pero aquí atopamos un patrón moi diferente», asegura Van de Schootbrugge. Nas mostras máis profundas e antigas dos núcleos de perforación, en efecto, o pole e as esporas son de cores claras. Pero xusto nas capas que corresponden ao intervalo da extinción masiva, vólvense repentinamente dunha cor marrón extremadamente escuro. Ao finalizar a extinción, as cores retornan ao amarelo claro. «Estabamos bastante desconcertados por este fenómeno, xa que ocorre nos catro núcleos exactamente ao mesmo tempo, de modo que non podía estar relacionado co enterramento dos sedimentos, pois as catro concas experimentaron historias xeolóxicas moi distintas.»

Tras máis de 15.000 medicións, os científicos comprobaron que o efecto afectaba por igual a todas as plantas. «Todas as familias de plantas mostran o mesmo efecto -escriben os autores- o que é un forte indicio de que foi o resultado dunha forza exterior». Esa ’zona escura’ coincidía cronoloxicamente coa explosión demográfica de fentos e cos abundantes picos de carbón no terreo. Non había dúbida: reflectía un período prolongado de lumes intensos e masivos.

Podemos comparar a este ’mar’ de fentos coa maleza altamente inflamable dos nosos bosques modernos durante unha intensa onda de calor, pero estendida a escala continental. Ademais, mentres que unha pradería adoita queimarse a nivel de chan, algunhas especies destes fentos formaban densas esteiras que funcionaban como auténticas ’escaleiras de lume’. O que permitía que as chamas rubisen velozmente pola vexetación, asfixiando de paso a calquera outra planta competidora.

«Os fentos son plantas verdadeiramente notables que resistiron moitas crises ao longo da historia da Terra -indica Van de Schootbrugge-, e hai especies que poden adaptarse a algúns das contornas máis extremas». Cando se secaban, as súas grosas alfombras vexetais convertíanse no combustible ideal. O lume devorábao todo sobre a superficie, pero o fento rebrotada desde as súas extensas redes de raíces subterráneas, estendendo o seu dominio nun intervalo infernal que se prolongou entre 40.000 e 300.000 anos.

«Os fentos responderon e proporcionaron o combustible que avivou as chamas, desencadeando repetidos incendios masivos. Un mundo verdadeiramente infernal», asegura o investigador. A situación de tensión medioambiental foi tan brutal que a vida tardaría ata 8 ou 9 millóns de anos en recuperar ecosistemas plenamente estables e complexos.

O traballo, desde logo, supón un inquietante aviso que ecoa con forza na actualidade. «A lección que podemos extraer de todo isto -conclúe Van de Schootbrugge-, é que a combinación do cambio climático, a deforestación e a propagación de especies oportunistas pode proporcionar todos os ingredientes para unha tormenta perfecta».

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

As imaxes máis nítidas do Sol mostran por primeira vez remuíños de plasma invisibles ata o de agora

Os remuíños confirman a inestabilidade de Kelvin-Helmholtz, predita hai 150 anos, e serían o motor do ciclo magnético soar / NSF/NSO/AURA/MPS

As imaxes máis detalladas xamais obtidas da fotosfera solar fixeron posible o que décadas de observación non lograran: ver, con resolución sen precedentes, pequenos remuíños de plasma que viran nos bordos das zonas magnéticas do Sol.

O Telescopio Solar NSF Daniel K. Inouye, situado na cima do volcán Haleakalā en Maui, Hawai, capturou esas estruturas con tal nitidez que permitiu confirmar experimentalmente un fenómeno que a teoría predicía desde facía máis de 150 anos: a inestabilidade de Kelvin-Helmholtz na superficie do Sol.

O achado foi publicado o 5 de agosto de 2026 na revista Nature e foi anunciado polo Observatorio Solar Nacional da Fundación Nacional de Ciencias dos Estados Unidos (NSF NSO).

O estudo é obra dun equipo internacional de investigadores do NSO, o Observatorio de Gran Altitude HAO do NSF NCAR e o Instituto Max Planck de Investigación do Sistema Solar (MPS) de Alemaña. 

A inestabilidade de Kelvin-Helmholtz ocorre cando dous fluídos deslízanse un xunto ao outro a velocidades distintas. Esa diferenza xera unha fricción na interface entre ambos os, chamada "cizalladura", que fai crecer pequenas perturbacións ata convertelas en vórtices espirais, similares ás ondas que rompen no mar.

O fenómeno leva o nome de Lord Kelvin e Hermann von Helmholtz, quen o formulou ao redor de 1870, e obsérvase en contextos tan diversos como as nubes terrestres, as atmosferas de Xúpiter e Saturno, e a interacción do vento solar coas magnetosferas planetarias.

O que nunca se puidera ver era esa inestabilidade directamente na fotosfera do Sol. As imaxes e o vídeo en timelapse do Inouye revelaron unha paisaxe solar repleta de pequenos remuíños dinámicos nos bordos das rexións magnéticas, algo que ningún telescopio anterior tivera a resolución espacial suficiente para distinguir.

FONTE: clarin.com

Descobren seis galaxias fusionándose no universo primitivo

O telescopio espacial James Webb descubriu no universo primitivo unha colisión entre polo menos seis galaxias / NAOJ / Hubble Legay

O telescopio espacial James Webb identificou un sistema formado por polo menos seis galaxias que interactuaban entre si cando o universo tiña apenas 1.800 millóns de anos. Os astrónomos lograron observar con gran detalle o proceso que dará lugar, co paso do tempo, a unha das estruturas cósmicas máis masivas.

A imaxe tamén revelou a presenza dun buraco negro supermasivo no centro deste complexo galáctico. Os científicos consideran que as sucesivas fusións entre as galaxias achegarán grandes cantidades de gas e materia, o que favorecerá tanto o crecemento destes misteriosos obxectos como a formación dunha xigantesca galaxia elíptica.

A investigación comezou despois de que radioastrónomos detectasen unha emisión que parecía proceder dun buraco negro activo aínda descoñecido. Cando o James Webb dirixiu a súa cámara de infravermello próximo cara a esa rexión do espazo, os investigadores atoparon unha sorpresa.

Imaxe captada polo telescopio espacial James Webb de seis galaxias en proceso de fusión no universo primitivo. Foto: NASA/ESA/CSA

"Non atopamos unha soa galaxia, senón todo un complexo formado por polo menos seis galaxias", explicou Aayush Saxena, da Universidade de Oxford.

O conxunto, denominado TGSSJ1530+1049, presenta un corremento a lume de catro, o que significa que a súa luz viaxou preto de 12.000 millóns de anos ata chegar á Terra. As imaxes mostran un grupo compacto que lembra ao Quinteto de Stephan (outro grupo galáctico), aínda que moito máis distante e antigo. Os especialistas prevén que estas galaxias experimentarán varias fusións ata converterse nunha  Brightest Cluster Galaxy, unha enorme galaxia elíptica que adoita ocupar o centro dos cúmulos de galaxias.

Os datos obtidos polo James Webb indican que as seis galaxias ocupan unha rexión de apenas unhas decenas de miles de anos luz, unha extensión menor que o diámetro da Vía Láctea. A pesar dese reducido espazo, reúnen unha masa equivalente por centos de miles de millóns de soles e producen entre 70 e 163 masas solares en novas estrelas cada ano, unha actividade moi superior á da nosa galaxia.

Alén de favorecer a creación de estrelas, as colisións tamén impulsan o crecemento do buraco negro supermasivo situado no centro do sistema.

"O que fai especial este descubrimento é que podemos seguir tanto a formación dunha galaxia xigante como o crecemento do buraco negro situado no seu núcleo", afirmou nun comunicado Huub Röttgering, astrónomo do Observatorio de Leiden, en Países Baixos.

Segundo os investigadores, TGSSJ1530+1049 constitúe unha das concentracións de galaxias masivas máis densas detectadas ata o de agora no universo primitivo e ofrece novas pistas sobre a orixe das galaxias xigantes e os cúmulos galácticos. 

FONTE: Renzo Loza/larepublica.pe/ciencia

Así foi o 'inferno' que modelou a Terra hai 4.000 millóns de anos

Durante os seus primeiros centos de millóns de anos de existencia, a Terra sufriu un bombardeo masivo de grandes asteroides que impediron a formación de continentes estables / NASA

Un novo estudo publicado en Science e liderado por científicos das Universidades Curtin e Tecnolóxica de Queensland acaban de revelar que a forza dominante que modelou a Terra primitiva foi o bombardeo continuo de asteroides. Nun Sistema Solar aínda en plena formación e durante varios centos de millóns de anos, en efecto, aqueles impactos recorrentes inxectaron colosais cantidades de calor nas entrañas do planeta, atrasando significativamente a formación de continentes estables.

A investigación conclúe que durante o Hadeico, hai máis de 4.000 millóns de anos, o noso mundo foi bombardeado cunha frecuencia extrema, transmitindo unha enorme cantidade de enerxía térmica cara ao máis profundo da súa estrutura. Lonxe da imaxe dun planeta temperán en relativo repouso, os novos achados debuxan unha Terra moito máis quente, fráxil e inestable, confirmando así as condicións extremas que os científicos e xeólogos levan propoñendo desde hai varias décadas.

Un estudo de 2021 xa "adiantara’’ en 500 millóns de anos a aparición dos primeiros continentes (ata hai uns 3.700 millóns de anos). Pero non resolveu o que é un dos maiores enigmas da xeofísica: a práctica ausencia de rochas que dean testemuño dos primeiros 500 millóns de anos de historia terrestre.

De feito, e a pesar de que o noso planeta ten aproximadamente 4.540 millóns de anos, apenas se conservan algúns diminutos cristais de circón das súas etapas iniciais (para algúns, restos de antigísimos continentes perdidos), e non existe ningunha placa de codia rochosa intacta daquel período. E agora, o novo artigo acaba de demostrar que a razón fundamental que explica esa ausencia veu do espazo.

Tim Johnson, investigador principal do Instituto Curtin para Solucións en Geociencias, sinala que é un erro conceptual minimizar o alcance destas colisións cósmicas. «Existe a tentación de pensar nos grandes impactos como eventos de curta duración que deixan unha cicatriz na superficie dun planeta e logo pasan. Pero o Sistema Solar primitivo estaba cheo de colisións, e a Lúa conserva esa historia a primeira ollada. Eses impactos transportaron enormes cantidades de enerxía, e esa enerxía tiña que ir a algunha parte».

A investigación detalla que aquel violento excedente térmico mantivo á incipiente codia terrestre nun estado de debilidade estrutural, parcialmente fundida e altamente elástica, o que facía imposible que as formacións rochosas sólidas sobrevivisen. Podemos comparar aquela codia terrestre primitiva coa escoura endurecida que se forma sobre un crisol de metal fundido. Se se deixa repousar, a superficie arrefríase e asíntase. Con todo, no Hadeico, os inmensos asteroides actuaban como proxectís que rompían repetidamente esta fráxil costra, afundíndoa no interior fervente para ser fundida e reciclada unha e outra vez.

Craig Ou’Neill, da Universidade Tecnolóxica de Queensland e coautor do estudo, explica que as simulacións informáticas do seu equipo demostraron que as secuelas dos impactos penetraron moi profundamente na arquitectura planetaria. «Na Terra primitiva, gran parte desa enerxía transferiríase en forma de calor cara ao manto terrestre, a capa grosa inmediatamente debaixo da codia. O cal provocaría que o manto situado debaixo e ao redor do lugar do impacto elevásese e fundísese, producindo grandes volumes de magma».

O asedio orbital forzou unha reciclaxe masiva que imposibilitou a tectónica de placas tal e como a entendemos hoxe. «No seu lugar, os impactos axudarían a manter a codia quente, débil e móbil, á vez que impulsaban a fusión e a reciclaxe a escala planetaria durante decenas por centos de millóns de anos despois da colisión inicial».

Estes novos datos intégranse e complementan con sólidas investigacións previas. En 2014, por exemplo, o investigador Simone Marchi, do Instituto de Investigación do Suroeste, publicou un informe en Nature que xa cuantificaba a brutalidade deste castigo cósmico. Segundo as modelizacións de Marchi, durante o Hadeico, a Terra foi golpeada por ata 200 obxectos cun diámetro superior aos 100 quilómetros. Basta pensar que cada un daqueles impactos liberou unha enerxía polo menos mil veces superior á do asteroide de ’só’ 10 quilómetros que aniquilou aos dinosauros hai 66 millóns de anos.

Aquel auténtico ’aluvión térmico’ non só facía ferver os océanos en formación, senón que modelou o futuro químico do planeta. Segundo Johnson e Ou’Neill, estas asfixiantes condicións facilitaron, paradoxalmente, un procesamiento xeoquímico esencial: «Ao mesmo tempo, esas condicións axudarían a producir unha codia máis rica en sílice, que máis tarde se converteu na base dos continentes».

A cronoloxía deste auténtico ’inferno xeolóxico’ ten unha fronteira clara. O punto de inflexión ocorreu hai aproximadamente 3.900 millóns de anos, coincidindo co fin da etapa máis violenta do chamado Bombardeo Intenso Tardío. Ao reducirse a frecuencia dos proxectís espaciais masivos, a temperatura do manto comezou a descender, permitindo por fin a estabilización dos primeiros continentes.

«É evidente pola Lúa -argumenta Johnson- que, hai uns 3.900 millóns de anos, o efecto global do quecemento por impactos volveuse moito menos importante. E esa é tamén a época na que a Terra empezou a preservar a súa codia continental. Parece pouco probable que iso sexa unha coincidencia».

En definitiva, a Terra non naceu como o oasis rochoso e estable que coñecemos hoxe, senón dun inferno en forma de continuo e abrasador martilleo espacial que, con todo, serviuse ao planeta para procesar os seus elementos pesados e forxar, sobre un océano de magma, a base tectónica que máis tarde permitiría a vida.

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia