NOTICIAS DAS CIENCIAS

'Science' elixe os dez avances científicos de 2025

As enerxías renovables, provenientes principalmente da luz solar ou do vento, superaron este ano por primeira vez ao carbón como fonte de electricidade en todo o mundo. Este crecemento «aparentemente imparable» produciuse, sobre todo, por «o impoñente motor industrial» de China, que domina a produción mundial de células solares, turbinas eólicas e baterías de litio baratas. O logro é tan esperanzador que a revista Science considerouno o principal avance científico de 2025.

A publicación lembra que o auxe das enerxías verdes prodúcese nun contexto pouco alentador. As emisións globais de carbono seguen en aumento mentres os países non cumpren cos recortes prometidos no acordo climático de París. O obxectivo de limitar o quecemento global a 1,5ºC parece imposible. Mentres, Trump prometeu perforar en busca de petróleo e retirou os incentivos aos coches eléctricos en favor da gasolina. Con todo, en setembro, o presidente chinés Xi Jinping declarou na o ONU que o seu país reducirá as súas emisións de carbono ata un 10% nunha década, non consumindo menos enerxía, senón aproveitando máis o vento e o sol.

O xigante asiático apostou por estas tecnoloxías tanto para satisfacer a súa enorme demanda interna como para exportalas a escala global. Máis que un reto ambiental, é un gran negocio: produce o 80% das células solares do mundo (a principios do século XXI, non chegaba ao 4%), o 70% das turbinas eólicas e o 70% das baterías de litio, a uns prezos que ningún competidor pode igualar. A medida que a súa produción foi aumentando, os prezos foron caendo e a industria das enerxías renovables representa xa o 10% da economía de China.

Esta transformación apréciase tamén na súa paisaxe. Durante décadas, China foi o país do smog e as chemineas fumarentas, dependeu do carbón para o seu desenvolvemento e xerou máis emisións de carbono que todas as demais nacións desenvolvidas xuntas. Agora, non é que os ceos grises desapareceran definitivamente, pero o cambio é impresionante: os paneis solares cobren os desertos, lagos e outeiros, ata a meseta do Tíbet, e turbinas eólicas de ata 300 metros de altura impóñense sobre os outeiros. A xeración de enerxía solar creceu máis de 20 veces na última década e os seus parques solares e eólicos poderían abastecer a todo Estados Unidos.

Ao mesmo tempo, Science sinala que as exportacións chinesas de tecnoloxía verde tamén están a cambiar o mundo, especialmente no sur global. Os cidadáns de África e o sur de Asia cómprana «porque se deron conta de que cunhas placas nos teitos poden cargar os seus teléfonos móbiles e acender os ventiladores ou a luz de forma moito máis económica». Hoxe máis que nunca o Sol sae polo Leste.

Ademais das renovables, o decálogo de descubrimentos e innovacións da revista tamén destacou este ano os novos antibióticos contra a gonorrea, o progreso dos xenotransplantes e que por primeira vez puidemos ver o rostro dun denisovano, unha misteriosa especie humana extinta. E entre os logros destacados, probablemente o máis esperanzador de todos: o sorriso dun bebé que superou unha enfermidade letal grazas á edición xenética.

Edición xenética personalizada: KJ, un bebé de Filadelfia (EE.UU.), naceu cunha deficiencia ultrarrara (CPS1) sen cura que impedía ao seu corpo procesar proteínas, acumulando amoníaco letal no seu sangue. Unha terapia de edición xenética ’hiperpersonalizada’ levada a cabo en tempo récord conseguiu salvarlle. A técnica utiliza unha variante de CRISPR para corrixir unha única letra defectuosa entre os 3.000 millóns de pares de bases de ADN do neno. Os resultados, reflectidos no sorriso do pequeno, son un exemplo do que pode conseguir a medicina personalizada con edición xenética.

Novas armas contra unha secuela sexual:A gonorrea, unha enfermidade de transmisión sexual que afecta a máis de 80 millóns de persoas cada ano, pode provocar dor e sangrado, infertilidade en homes e mulleres e mesmo cegar aos recentemente nados se se infectan. A bacteria responsable (Neisseria gonorrhoeae) desenvolveu resistencia contra case todos os antibióticos e os que aínda funcionan están a comezar a fallar. Por fortuna, dous novos medicamentos para combatela, os primeiros en décadas, foron aprobados este mes pola Administración de Alimentos e Medicamentos dos Estados Unidos (FDA): a gepotidacina e a zoliflodacina. Poden tomarse en forma de pastillas en lugar de ser inxectados. 

O papel das neuronas no cancro: Os investigadores descubriron como as neuronas axudan ao cancro para crecer e propagarse, ao proporcionarlles mitocondrias, unha fonte de enerxía adicional. Isto abre unha nova área de investigación para atopar posibles terapias que interrompan este proceso, freen o avance do cancro e mesmo, se é posible, impidan a metástase.

Beira C. Rubin, o ollo que todo o ve: Este ano completouse o Observatorio Beira C. Rubin en Cerro Pachón, Chile. A partir de principios de 2026, o telescopio varrerá sen cesar os ceos cun detalle sen precedentes. Nun ano, este ’Ferrari da astronomía’ reunirá máis datos ópticos que todos os demais telescopios da historia e construirá lentamente o mapa 3D máis detallado do cosmos xamais creado. Co seu sistema óptico innovador e unha cámara do tamaño dun coche, o observatorio buscará o hipotético Planeta 9 máis aló de Neptuno, axudará a revelar como crecen as galaxias e estudará a materia escura.

Cara a cara cun denisovano: Os denisovanos, unha misteriosa especie humana emparentada cos neandertais, foron descubertos en 2010 a partir do ADN achado nunha cova de Siberia. Este ano, por fin, púxoselles cara. Investigadores confirmaron con evidencia xenética que un cranio de 146.000 anos atopado en Harbin (China) e coñecido como o ’Home dragón’ pertencía a un denisovano de grosas cellas e mandíbula poderosa.

Medalla de ouro para un modelo de linguaxe: AlphaFold 2, a IA de Google DeepMind, gañou o Nobel de Química en 2024 para os seus creadores por predicir a estrutura das proteínas. Este ano, os modelos de linguaxe grandes (LLM), adestrados con billóns de palabras para xerar texto, son os que han resolvido problemas científicos. Unha versión avanzada do Gemini de DeepMind gañou unha medalla de ouro na Olimpíada Internacional de Matemáticas (a competencia de matemáticas de secundaria máis difícil do mundo), unha fazaña que os prognósticos de 2021 predixeron que sería inalcanzable ata 2043. O GPT-5 de OpenAI tamén produciu avances que desconcertaran aos matemáticos durante décadas. Outras LLM cultivaron logros en química e bioloxía aforrando aos investigadores centos de ensaios e mesmo anos de traballo.

A medición precisa do muón: Durante anos, os físicos pensaron que o muón, unha partícula subatómica, podería ter un magnetismo máis forte do que predicir o modelo estándar da física, que é a teoría que explica o universo. Con todo, o experimento Muon g-2, levado a cabo no Fermilab (Laboratorio Nacional Acelerador Fermi) preto de Chicago, EE.UU., mostrou que non é así. Pode parecer decepcionante, pero supón un logro importante, xa que os teóricos foron capaces de calcular con precisión o magnetismo do muón usando unha nova técnica de cálculo chamada teoría da rede de gauge.

O avance dos xenotrasplantes: Os xenotrasplantes, o transplante a humanos de órganos de animais, deu pasos impresionantes este ano grazas a porcos xeneticamente modificados para facer que os seus tecidos sexan máis seguros e menos propensos a sufrir rexeitamento. Un ril de porco con 69 xenes alterados funcionou durante case 9 meses nun home de New Hampshire, ata que fallou en outubro. E outro ril de porco con só seis xenes modificados funcionou case tanto tempo nunha muller en China. Estes avances estenden o récord anterior, de só catro meses. En cada caso, os órganos proviñan de porcos criados por empresas que esperan que a xenotrasplantación convértase nun negocio rendible.

Arroz modificado fronte á calor: Investigadores en China descubriron un xene que axuda a protexer o arroz da calor nocturna, que fai que teña menos rendemento e produza un gran de mala calidade. Se se engade a variedades comerciais, este xene podería axudar a protexer as colleitas a medida que o cambio climático quenta as noites.

FONTE: Judith de Jorge/elpais.com/ciencia

O ‘top 10’ da ciencia galega en 2025

Resumir os avances logrados pola ciencia galega nun ano é unha tarefa case imposible. Dende a química ata a medicina, incluíndo a paleontoloxía, as matemáticas, a arqueoloxía e unha longa lista de disciplinas que puxeron o seu gran de area para lograr unha sociedade mellor. Son moitos os grupos que fan unha investigación de calidade en Galicia, e a todos eles é de agradecer o traballo incansable no laboratorio, nos despachos, para avanzar, xerar coñecemento e atopar solucións innovadoras aos problemas correntes.

 

Aquí tes os dez grandes fitos ou estudos que marcaron o 2025 en Galicia, pero tampouco debemos esquecer a onda de lumes que arrasou o noso territorio en agosto nin o apagamento masivo que sufriu toda España en abril. Dos sucesos inesperados, e catastróficos, tamén nacen investigacións que melloran a nosa vida. Por un 2026 con máis e mellor ciencia.

1. O grande atlas xenético de Galicia

O 15% do xenoma galego ten raíces no norte de África e en Oriente Medio. Esa é a principal conclusión dun estudo pioneiro liderado por Antonio Salas Ellacuriaga e Federico Martinón Torres, catedráticos da Universidade de Santiago (USC) e investigadores do Instituto de Investigación Sanitaria de Santiago (IDIS). O artigo recolle a secuenciación completa de 1.100 xenomas para crear o “retrato xenético” máis preciso ata a data da poboación galega. A gran sorpresa da investigación foi a datación: a pegada norteafricana e de Oriente Medio é anterior ao 711, cando comezou a expansión islámica na península.

O estudo non só ofrece as claves para entender mellor a historia xenética dos galegos e das galegas e desmentir a idea dun illamento histórico de Galicia, senón que achega unha base fundamental para entender o diagnóstico de enfermidades e deseñar estratexias de medicina personalizada. Os autores do estudo crearon varios mapas de risco xenético de enfermidades comúns como a diabetes tipo 2, o alzhéimer e o cancro. Descubriron, por exemplo, que as zonas do interior mostran un risco xenético lixeiramente máis alto para doenzas metabólicas.

2. Curar a vertixe persistente

Unha das noticias máis esperanzadoras da ciencia galega neste 2025 foi un ensaio clínico realizado en Pontevedra, Lugo e Santiago. A maior parte dos pacientes que participaron lograron curar a súa vertixe persistente, un trastorno moi incapacitante que impide conducir, traballar e estar só. Para conseguilo, a medicina, as matemáticas e a intelixencia artificial déronse a man. A través de resonancias magnéticas, o equipo logrou crear imaxes en 3D das canles do interior do oído para desenvolver algoritmos que simulasen as dinámicas do líquido endolinfático e a súa interacción coas partículas de calcio que se desprenden, e que son a orixe da vertixe persistente. Así, co coñecemento básico, lograron deseñar tratamentos máis especializados para cada paciente a través dun sillón xiratorio e dunhas lentes especiais.

3. Descubrimento de novas especies… tamén invasoras

Mosquitos, vermes, lesmas, fungos… O 2025 suma unha longa lista de novas especies descubertas en territorio galego. Non obstante, algunhas delas foron invasoras, como o mosquito xaponés (Aedes japonicus), que se detectou por primeira vez en Galicia nos concellos da Fonsagrada e da Pontenova. A esta lista de especies exóticas súmase Pyura herdmani, unha ascidia orixinaria de África que despraza as nativas e altera os ecosistemas mariños. Acontece o mesmo coa planaria (Postenterogonia orbicularis), un verme procedente de Nova Zelandia que devora ameixas e mexillóns. En 2025 detectouse por primeira vez en Ribadeo, malia que a comunidade científica tiña sospeitas da súa chegada dende 2022.

Mais ao longo deste ano atopáronse outras especies non invasoras, pero das que non se tiña constancia ata o momento. Por exemplo, Thecadinium brassicum, unha microalga mariña detectada en sedimentos areosos das costas de Galicia e Cataluña que non supón ningún risco para a saúde humana nin para o marisco. Tamén no mar, esta vez na ría de Arousa, atopouse unha nova especie velenosa de verme acordeón (Pararosa vigarae). Outro dos achados máis destacados foi a identificación de dúas novas especies de mosquito endémicas en Galicia (Coquillettidia richiardii e Culex perexiguus/univittatus) e con potencial transmisor do virus do Nilo. Outro dos descubrimentos máis sorprendentes realizouse na illa de Cortegada, co achado da especie de fungo Ramariopsis coronata exclusiva deste enclave. Finalmente, investigadores da USC describiron dúas novas lesmas do xénero Arion.

4. Detectar o alzhéimer cun videoxogo

Unha das noticias científicas máis rechamantes de 2025 foi o desenvolvemento dun videoxogo para medir o nivel de deterioración cognitiva dos usuarios. É dicir, unha proba baseada en intelixencia artificial que combina o rigor científico co entretemento e que dá un paso máis para a detección precoz do alzhéimer e da demencia. Detrás deste achado están os catedráticos Luis Anido e Manuel Fernández Iglesias, vinculados ao Centro de Investigación en Tecnoloxías da Telecomunicación (atlanTTic) da Universidade de Vigo (UVigo). A aplicación é de uso gratuíto, foi desenvolvida da man de Samsung e ten unha precisión do 97%.

5. Os últimos neandertais

A paleontoloxía galega tamén deixou titulares destacados en 2025. Un dos máis salientables foi un estudo liderado dende a USC que revelou que as Serras Orientais en Galicia foron un “refuxio climático” para os derradeiros neandertais do norte peninsular. A investigación foi realizada no emblemático espazo de Cova Eirós (Triacastela, Lugo) e os restos alí atopados serviron para reconstruír as condicións climáticas de hai máis de 41.000 anos. Unha das principais conclusións da investigación apuntaba a un clima considerablemente máis frío e un réxime de precipitacións similar ao actual.

6. Un depósito mineral único

Cando alguén fala do leite de lúa non está a tirar de metáfora, senón que probablemente estea a empregar un termo científico. Fai alusión ao moonmilk do inglés, do que é a súa tradución literal, e serve para describir unha masa branca de carácter plástico que se forma no interior das covas. O equipo que achou o leite de lúa estivo integrado pola USC, a Universidade de Granada e o Grupo Mineralóxico e Xeolóxico Galego e, aínda que atopou o depósito en 2024, deuse a coñecer este ano. O moonmilk atopado na sima Aradelas, no Courel, está formado por hidromagnesita e huntita. Ao parecer, pode ser a primeira presenza coñecida destes dous minerais en Galicia.

Non obstante, este achado non estivo exento de polémica. Un traballo realizado na Buraca das Choias en 2017 tratou de disputarlle o posto ao leite de lúa de Aradelas. Porén, dende o Xeoparque Montañas do Courel e promotor da última investigación pedíronse análises mineralóxicas e químicas para corroborar o achado de 2017.

7. Fitos da cirurxía galega

A cirurxía galega deixou grandes titulares en 2025. Un dos últimos foi o nacemento dunha nena sa tras unha complexa cirurxía de aorta á súa nai. Tratouse dun caso único en Galicia que logrou salvar a vida a muller xestante e conseguir, tamén, o correcto desenvolvemento do bebé. O avance, realizado dende o hospital Álvaro Cunqueiro de Vigo, súmase a outra cirurxía cardíaca. En xullo de 2025 o centro informou da realización do primeiro implante a nivel mundial mediante unha nova técnica para tratar a estenose aórtica, é dicir, un estreitamento da válvula aórtica que provoca que o ventrículo esquerdo do corazón teña que esforzarse máis para bombear sangue.

Tan só uns meses antes, en marzo, o servizo de Cardioloxía do mesmo hospital lograra outro fito: reparar con éxito a válvula mitral dun paciente de 77 anos a través dunha cirurxía minimamente invasiva e pioneira no mundo. O Cunqueiro pecha o ciclo de grandes avances deste 2025 coa extirpación por primeira vez no mundo dun tumor de próstata cunha soa incisión.

8. Un trilobite de época romana

A arqueoloxía galega tamén deixou neste 2025 achados sorprendentes. Un dos máis rechamantes foi o descubrimento do primeiro trilobite confirmado da época romana, atopado no xacemento ourensán de Armea (Allariz). O fósil foi atopado en 2021 pero o estudo non se publicou ata este ano. O equipo encontrouno nunha estancia utilizada como vertedoiro das vivendas romanas, entre miles de obxectos recuperados, sobre todo cerámicos. Aínda que o trilobite foi atopado nun xacemento romano, o equipo de arqueólogos estima que procede do centro-sur da península ibérica, a uns 430 quilómetros de distancia, e que a súa orixe puido estar no período do Ordovícico Medio.

9. Afondar nos buracos negros

Os grandes avances da astrofísica en 2025 tamén tiveron pegada galega. En concreto, algúns dos estudos nos que participou o Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE). Por exemplo, un equipo do centro da USC e da Xunta liderou unha investigación que logrou a primeira medición completa do retroceso dun buraco negro. A investigación, que se publicou na prestixiosa revista Nature Astronomy, é un paso máis para entender un dos eventos máis extremos do universo. O mesmo que tratou de facer o IGFAE noutro estudo de grande impacto, no que colaborou, e que permitiu a detección da fusión de buracos negros máis grande xamais observada.

10. Terapia xénica contra a hemofilia B

Un dos grandes fitos da sanidade pública en 2025 foi a administración de terapia xénica a un paciente con hemofilia B, unha enfermidade pouco frecuente. Galicia conta con 51 pacientes diagnosticados, dos cales 37 son homes e 14 son mulleres. Este tratamento está restrinxido a aqueles pacientes cunha situación grave e moderadamente grave e para aquelas persoas sen antecedentes do factor IX. Trátase do único tratamento eficaz ata o momento para curar a enfermidade.

FONTE: Victoria Garcia/gciencia.com

A NASA descobre que en Titán non hai un océano, senón un granizado que multiplica a posibilidade de vida

A luz do Sol reflíctese nos mares do polo norte de Titán, nunha imaxe tomada pola sonda Cassini da NASA tomada en 2014 / NASA

Durante case dúas décadas, o lugar predilecto para atopar vida máis aló da Terra era un mundo realmente alieníxena: Titán, a maior lúa de Saturno. Baixo a súa espesa atmosfera laranxa, comparable á da Terra, e os seus lagos e mares de metano parecía esconderse un océano global de auga líquida, enterrado baixo quilómetros de xeo. Agora, un novo estudo liderado por científicos da NASA obriga a repensar esta imaxe: Titán non alberga un océano subterráneo, senón unha inmensa capa de xeo quente, parcialmente derretido. Ao contrario do que se podería pensar, as posibilidades de que haxa vida nesta contorna “multiplícanse”.

“A maior implicación deste achado é a existencia de ambientes moi distintos dentro dos mundos extraterrestres, comparado co que pensabamos hai uns anos”, explica a este diario Flavio Petricca, investigador da NASA e primeiro autor do estudo.

A conclusión nace dunha relectura minuciosa dos datos da sonda Cassini, que orbitou Saturno e sobrevoou Titán en múltiples ocasións entre 2004 e 2017. As medicións gravitatorias desta nave robótica interpretáronse como a pegada inequívoca dun océano baixo a superficie de xeo. O satélite respondía de forma esaxerada á descomunal forza de gravidade de Saturno, deformándose como o faría unha esfera cunha capa líquida no seu interior. Pero todas as medidas captadas pola nave non podían ser verdade ao mesmo tempo. “Esta é a primeira vez que podemos cadrar todos os datos cun modelo exacto do interior de Titán”, resume Petricca.

A clave do novo estudo está en estudar o tempo que tarda Titán en responder á forza de atracción de Saturno. Se existise un océano global, a deformación do satélite sería case instantánea, como as mareas que seguen o paso da Lúa sobre os océanos terrestres. Con todo, ao aplicar novas técnicas de procesado dos datos de radio de Cassini, o equipo detectou un desfasamento.

“Se estiveses de pé sobre a superficie de Titán e Saturno pasase sobre a túa cabeza, o terreo baixo os teus pés só empezaría a elevarse unhas 15 horas máis tarde”, explica Petricca. “Isto é unha forte indicación de que o interior de Titán está feito dunha capa de xeo granizado con bolsas de auga amplamente distribuídas, e non dun océano global profundo e interconectado”, engade. Este xeo granizado disiparía a enerxía transmitida por Saturno xusto na cantidade observada.

O resultado debuxa unha estrutura interior de Titán radicalmente distinta á que se imaxinou. O océano é en realidade unha “hidrosfera” duns 550 quilómetros de profundidade feita no seu maior parte de xeo a alta presión, e que contén innumerables bolsas de auga líquida cuxo interior pode alcanzar os 20 graos. Aínda que estas burbullas non se comunican entre si para formar un océano global, o volume total de auga líquida dentro destas balsas podería ser comparable ao de todo o océano Atlántico, destacan os investigadores da axencia espacial de Estados Unidos.

Na superficie de Titán hai ríos, lagos e mares de metano e etano líquidos. Na súa atmosfera fórmanse nubes, chove, hai estacións e procesos químicos complexos que lembran á Terra primitiva. Cassini revelou dunas de hidrocarburos, mares polares e unha química orgánica rica, capaz de producir moléculas precursoras da vida, e mesmo vesículas que poderían ser o primeiro paso cara á formación de células vivas, segundo estudos recentes da propia NASA.

Durante anos, o suposto océano subterráneo de auga salgada completaba ese retrato: un mundo con enerxía, química e auga líquida, os tres ingredientes clásicos da habitabilidade. O novo estudo non elimina a auga do escenario, pero redistribúea. En lugar dun océano continuo, propón innumerables nichos illados, algo parecido aos ecosistemas que prosperan no xeo mariño das rexións polares terrestres.

Estes ambientes “poden ser especialmente interesantes para a astrobioloxía”, razoa Antonio Genova, investigador da Universidade de Roma Sapienza, e coautor do estudo, publicado en Nature. “As bolsas de auga líquida engastadas no xeo poden concentrar sales e moléculas orgánicas, creando solucións líquidas de gran riqueza química. A forte convección podería transportar estas burbullas cara arriba e cara abaixo, conectando o fondo rochoso do océano” e o material orgánico que abunda nos lagos e ríos da superficie. É algo nunca visto nunha lúa do sistema solar.

A hipótese poderá poñerse a proba grazas á misión Dragonfly, un dron da NASA que explorará a superficie de Titán na década de 2030. Ademais de estudar a química orgánica, esta nave levará un sismómetro que verá o interior da lúa. Grazas a misións como esta, ou a sonda Clipper, que chegará a Europa, a lúa de Xúpiter, en 2030, “a próxima década supoñerá un punto de inflexión na nosa procura de contornas potencialmente habitables no sistema solar”, aventura Petricca.

Rosaly Lopes, investigadora da NASA e unha das principais defensoras da teoría oceánica, destaca a valía do novo estudo, no que non participou. “Fixeron un gran traballo”, opina. Pero engade unha puntualización importante: “Esta análise céntrase no presente de Titán, pero é moi probable que en tempos pasados si houbese un océano de auga líquida que se foi conxelando co tempo debido ás baixas temperaturas”. A especialista cre que o xeo quente “aumenta as posibilidades de que haxa bacterias capaces de sobrevivir nestes ambientes”. “A explicación é que nun océano aberto, o material orgánico estaría moi diluído, mentres que nestas bolsas estaría moito máis concentrado”, propón.

A astrónoma Noemí Pinilla-Alonso, experta en lúas xeadas, comenta o impacto que este estudo pode ter na comprensión destes corpos. “Titán é suficientemente diferente de Encélado [outra lúa saturniana], e Europa para que isto non poña en cuestión que sexan mundos oceánicos”, opina a investigadora do Instituto de Ciencias e Tecnoloxías Espaciais de Asturias, na Universidade de Oviedo. “Máis ben móstranos que hai un limiar entre satélite xeado grande e mundo oceánico, e que se Titán, como Ganímedes [lúa de Xúpiter], tivo no seu momento un océano, a disipación da enerxía depositada por Saturno é insuficiente para evitar a súa progresiva conxelación resultando nesa sucesión actual de capas de xeo próximo ao momento de fusión”, engade.

Juan Luis Rizos, investigador do Instituto de Astrofísica de Andalucía, destaca outra das implicacións do traballo. A órbita de Titán é lixeiramente excéntrica, con forma de elipse, pero está a facerse cada vez máis circular a medida que o satélite se afasta do seu planeta a un ritmo de 11 centímetros ao ano. A existencia do xeo quente e a súa capacidade de disipar a forza de gravidade de Saturno supón que terá unha traxectoria perfectamente circular en “uns 30 millóns de anos”, un suspiro en comparación coas escalas de tempo habituais no sistema solar.

FONTE: Nuño Domínguez/elpais.com/ciencia

Un 'calentón' ancestral: descobren que unhas plantas milenarias usan a calor para seducir aos escaravellos

 

Aínda que agora esteamos afeitos ao espectáculo das flores, o certo é que estes vistosos (e olorosos) órganos son un ’invento’ recente do mundo vexetal. Aínda que se pensa que as plantas xurdiron hai uns 470 millóns de anos, non foi ata 330 millóns de anos despois (hai uns 140 millóns de anos) cando algunhas especies empezaron a florecer. Pero, se non tiñan nin cor nin cheiro, como eran capaces de atraer aos insectos para reproducirse? Un estudo da Universidade de Harvard publicado en Science ten a resposta: a través da calor.

Para dar coa solución, o equipo liderado por Wendy Valencia-Montoya fixouse nas cícadas, unha sorte de ’fósiles viventes’, xa que é un das liñaxes vivas máis antigos de plantas con sementes. Así, os investigadores decatáronse de que estas especies, que teñen troncos robustos e coroas de follas similares a plumas (de feito, parécense ás palmeiras e os fentos, pero non están estreitamente relacionadas con eles), quentan os seus órganos reprodutivos para atraer aos escaravellos polinizadores. Pero a ’relación’ non é unidireccional: estes insectos tamén posúen sensores infravermellos para detectar os sinais.

"Isto basicamente engade unha nova dimensión á información que as plantas e os animais utilizan para comunicarse, unha información que descoñeciamos", afirma Valencia-Montoya. "Coñeciamos o cheiro e a cor, pero descoñeciamos que a luz infravermella puidese actuar como sinal de polinización".

De feito, a calor podería ser un dos modos de comunicación máis antigos entre animais e plantas, e mesmo anterior aos dinosauros, animais que xa se alimentaban das cícadas. "Moito antes dos pétalos e o perfume -sinala Valencia-Montoya-, as plantas e os escaravellos relacionábanse entre si ao sentir a calor".

As cícadas apareceron hai uns 275 millóns de anos e alcanzaron a súa máxima diversidade hai uns 150 millóns de anos, durante o Xurásico. Foron desprazadas en gran medida polo auxe das plantas con flores, que se converteron no grupo dominante nos últimos 70 millóns de anos. Hoxe en día quedan ao redor de 300 especies de cícadas, a maioría delas catalogadas en perigo de extinción.

As cícadas posúen individuos masculinos e femininos que se distinguen polos seus conos reprodutivos: os conos masculinos producen pole e os femininos conteñen óvulos que, ao ser fecundados, convértense en sementes.

No novo estudo, Valencia-Montoya e os seus colegas centráronse na Zamia furfuracea, unha cícada de 1,2 metros de altura orixinaria de México, comunmente chamada ’palma de cartón’. Como todas as cícadas, mantén unha relación simbiótica exclusiva coa súa propia especie de escaravello polinizador: Rhopalotria furfuracea, un pequeno gurgullo pardo de fuciño longo.

Nunha relación de polinización de empuxe e atracción, as cícadas utilizan unha combinación de sinais, como calor, cheiro e humidade, para atraer aos escaravellos e alimentarse do pole dos conos masculinos. Chegado a certo punto, estes sinais vólvense tan abafadoras que os escaravellos son expulsados das plantas masculinas cara aos conos femininos ovulatorios. "É como cando un home aplícase colonia para unha cita", explicou Naomi Pierce, profesora de Bioloxía en Harvard e coautora do estudo: "Un pouco é agradable, pero demasiado é repulsivo". Ao moverse entre plantas, os escaravellos transmiten o pole masculino e fertilizan as sementes das plantas femininas.

Valencia-Montoya e os seus colegas tomaron imaxes térmicas e descubriron que a produción de calor das cícadas concentrábase nos conos. As partes que albergan os órganos reprodutivos, as esporofilas, contiñan altas concentracións de mitocondrias produtoras de enerxía. A Zamia furfuracea podía quentar os seus conos ata 7 °C por encima da temperatura ambiente, pero outras cícadas podían alcanzar temperaturas aínda maiores.

Os investigadores examinaron 17 especies de cícadas e descubriron que todas seguían un patrón circadiano ao final do día: primeiro os conos masculinos quentábanse e logo arrefriábanse e aproximadamente tres horas máis tarde, os conos femininos comezaban a quentarse.

A continuación, Valencia-Montoya e os seus colegas rastrexaron os movementos dos escaravellos polinizadores marcándoos con tinguiduras fluorescentes ultravioleta e observándoos de noite mentres se desprazaban entre as plantas nun campo aberto. Os escaravellos sentiron atraídos polas partes máis cálidas dos conos: primeiro os machos, daquela as femias.

"Esta foi unha das primeiras probas contundentes de que isto probablemente está relacionado coa polinización", di Nicholas Bellono, porfesor de Bioloxía Molecular e Celular de Harvard e outro dos autores do estudo. "As plantas macho e femia quentábanse de forma controlada circadiana, e puidemos observar que isto se sincroniza co movemento do escaravello".

Nos insectos, os principais órganos sensoriais son as sensilas, as estruturas similares a pelos na antena. Usando técnicas como a microscopía electrónica, a electrofisioloxía e a transcrición de xenes expresados nas células, os investigadores descubriron que as puntas das antenas dos escaravellos posúen órganos termosensibles especializados, repletos de neuronas termosensibles. Un sensor molecular clave foi a proteína TRPA1, que tamén utilizan as serpes e os mosquitos para detectar presas de sangue quente.

Estes órganos calibráronse segundo a temperatura de quecemento específica da cícada. Os investigadores examinaron outra especie de escaravello e descubriron que tamén tiña un rango sensorial axustado á temperatura de quecemento específica da súa propia cícada hóspede.

Ata o de agora, críase que a polinización mediante insectos debíase principalmente ao cheiro. O novo estudo suxire que a calor foi probablemente tamén outro tipo de mecanismo moi estendido entre as plantas, e que evolucionou preto das orixes das cícadas hai uns 275 millóns de anos, sendo o sinal de polinización máis antiga coñecida.

FONTE: P. Biosca/abc.es/ciencia

Científicos da Universidade de Arizona piden cautela, pero atoparon ingredientes para a vida nun planeta remoto

Científicos da Universidade de Arizona piden cautela, pero atoparon ingredientes para a vida nun planeta remoto / NASA, ESA, CSA, STScI, Joseph Olmsted (STScI)NASA

O telescopio espacial James Webb detectou posibles pegadas de metano en TRAPPIST-1e, un planeta de tamaño similar á Terra situado a uns 39 anos luz. O achado podería apuntar á presenza dos ingredientes necesarios para a vida, aínda que os investigadores insisten en que aínda non hai probas concluíntes de que o planeta teña atmosfera.

Dos sete planetas que orbitan a anana rojaTRAPPIST-1, TRAPPIST-1e é o máis interesante: atópase na chamada zona habitable, onde a auga líquida podería existir se hai unha atmosfera estable.

Os científicos da Universidade de Arizona, liderados por Sukrit Ranjan do Lunar and Planetary Laboratory, analizaron os datos de catro tránsitos observados polo Webb co seu instrumento NIRSpec. Neles apreciáronse sinais débiles que poderían corresponder a metano, pero o equipo advirte que tamén poderían deberse á contaminación lumínica da estrela anfitrioa.

“Se TRAPPIST-1e ten atmosfera, é potencialmente habitable”, explicou Ranjan. “Pero a primeira pregunta é se esa atmosfera existe realmente”. Nos seus modelos, o escenario máis probable aseméllase ao de Titán, a lúa de Saturno rica en metano, aínda que mesmo esa hipótese segue sendo pouco sólida cos datos actuais.

Os resultados, publicados en The Astrophysical Journal Letters, forman parte de dous estudos que describen as primeiras observacións detalladas do sistema TRAPPIST-1 realizadas co telescopio Webb. Un terceiro traballo do mesmo equipo, encabezado tamén por Ranjan, aconsella prudencia: o máis probable é que o sinal observado sexa “ruído estelar”, non evidencia dunha atmosfera. “Isto non significa que TRAPPIST-1e non teña atmosfera”, aclara Ranjan, “senón que necesitamos máis datos”.

O investigador lembra que o Webb non foi deseñado orixinalmente para estudar mundos tan pequenos. “Concibiuse antes de saber sequera que existían planetas deste tipo, e é case un milagre que podamos analizalos”, afirma.

O equipo espera obter mellores resultados con observacións adicionais e novas técnicas. Unha delas, o “tránsito dual”, observará simultaneamente dous planetas do sistema, TRAPPIST-1e e TRAPPIST-1b, para distinguir os efectos da estrela dos posibles trazos das súas atmosferas.

Ademais, a misión Pandora, liderada polo tamén profesor de Arizona Daniel Apai e prevista para o seu lanzamento en 2026, permitirá estudar con maior precisión a composición atmosférica de exoplanetas do tamaño da Terra.

O sistema TRAPPIST-1, descuberto polo programa Transiting Planets and Planetesimals Small Telescope (TRAPPIST), é un modelo reducido do noso sistema solar: os sete planetas e a súa estrela caberían dentro da órbita de Mercurio, e cada un completa un “ano” en poucos días terrestres.

Por agora, o enigma segue aberto. “O que cremos ver podería ser só ruído estelar”, admite Ranjan. “Poida que o que vemos sexa só ruído estelar, pero se existe unha atmosfera, mesmo delgada, estariamos ante un mundo con condicións potencialmente habitables.”

FONTE: lara Tarrío/larazon.es

A península Ibérica está a virar no sentido das agullas do reloxo

Dentro de centos de miles de anos, quizá millóns, o estreito de Xibraltar non existirá e a costa andaluza mirase ao oeste ou se fusionou coa norteafricana. Na imaxe, visión nocturna do estreito / Alamy Stock Photo

Que a Península e o norte de África están a xuntarse é algo que vén sucedendo desde hai centos de miles de anos. Pero como o están facendo, o modo en que se está movendo a parte superior da codia terrestre, segue un roteiro que aínda está a se debuxar. Novos datos mostran que o terreo que hoxe forman España e Portugal está a virar de leste a oeste, no sentido das agullas dun vello reloxo. As placas sobre as que descansan ambos os lados do Estreito están a achegarse e comprimindo un pouco máis cada ano. As consecuencias, dentro de millóns de anos, serán enormes: o Mediterráneo volverá ser un mar pechado, África e Europa serán unha polo oeste e o que hoxe é o sur ibérico fusionouse coa zona de Ceuta ou mirará cara a América.

A codia terrestre está cuarteada en porcións que flotan e móvense sobre un manto inferior case líquido e dúctil. Ese movemento das placas tectónicas é o que está detrás de que os continentes se acheguen ou afasten, de que os mares se pechen ou abran. Pero tamén de tensións que acaban por liberarse en forma de terremotos e erupcións volcánicas. Nese baile xeolóxico, “as placas euroasiática e africana achéganse entre catro e 6 milímetros cada ano”, lembra Asier Madarieta, investigador da Universidade do País Vasco (UPV). “O límite entre as placas que rodean o océano Atlántico e Alxeria é moi claro, mentres que no sur da península Ibérica é moito máis difuso e complexo”, engade Madarieta, primeiro autor dun novo traballo que mostra os últimos datos da dinámica baixo os nosos pés.

O estudo, publicado na revista científica Gondwana, detalla importantes procesos dinámicos que están a ter lugar nesa fronteira difusa. No Mediterráneo occidental, o límite entre as placas euroasiática e africana está determinado polo movemento da zona baixo a illa de Alborán, fronte ás costas de Almería. Este campo está a desprazarse cara ao oeste, reforzando o chamado Arco de Xibraltar, a conexión entre a Cordilleira Bética (desde a serra de Grazalema ata Sierra Nevada) coa Cordilleira do Rif, en Marrocos. Ese achegamento é oblicuo, co sur de España e Portugal virándose no sentido das agullas.

“Ata o de agora descoñeciamos con exactitude como era ese límite nesa contorna, e os procesos xeodinámicos que se están producindo son obxecto de debate”, conta o investigador vasco, membro do Grupo de Procesos Ambientais Hídricos da UPV. Grazas ao despregamento de sensores de xeoposicionamento, e usando datos de deformación medidos desde satélite ou obtidos dos últimos terremotos, observaron “como a deformación cortical e a deformación superficial no Mediterráneo occidental relaciónanse na fronteira entre as dúas placas, situada na brecha entre a Península Ibérica e o noroeste de África”, detalla Madarieta.

O xeólogo destaca a relevancia a conexión submarina montañosa entre ambos os lados, o Arco de Xibraltar. “Ao leste do Estreito de Xibraltar, a codia do Arco de Xibraltar absorbe a deformación causada pola colisión entre Eurasia e África, impedindo así que as tensións transmítanse a Iberia”, di o investigador. Pero no outro lado, ao oeste do estreito, “prodúcese a colisión directa entre as placas e cremos que isto podería afectar as tensións que se transmiten ao suroeste de Iberia, ao empuxar a Iberia desde o suroeste e facela virar en sentido horario”.

Os cambios xeodinámicos, o resultado da dinámica de placas, tómanse o seu tempo. A última vez que o Mediterráneo foi un mar pechado foi hai varios millóns de anos, por exemplo. E os datos creados polos satélites ou as redes xeodésicas humanas son unha pinga nese mar de tempo, remontándose os máis antigos aos anos 80 do século pasado. “Estes datos só ofrecen unha pequena xanela á evolución xeolóxica”, recoñece Madarieta. Así que medir con precisión modificacións xeolóxicas que se toman millóns de anos é unha ciencia con certo grao de incerteza. “O feito certo é que Iberia chocará con Marrocos, pero tomará varios millóns de anos”, termina o investigador da UPV. 

FONTE: Mihuel Ángel Criado/elpais.com/ciencia

Tamén azucre: o asteroide Bennu ten todos os ingredientes para a vida

Imaxe de Bennu tomada por OSIRIS-REx / es.wikipedia.org

Os asteroides tipo carbonáceo fascinan á ciencia desde hai décadas, porque non son só pedras. Conservan materia primitiva do Sistema Solar e rexistran a súa «meteoroloxía» acuosa. A misión OSIRIS-REx, da NASA, despegou en 2016, visitou Bennu en 2018 e trouxo á casa en 2023 máis de cen gramos de rochas e po. As análises previas xa sinalaban auga atrapada en minerais e abundante carbono, e mesmo compostos como o aminoácido triptófano, un dos ingredientes básicos da vida. Faltaba unha peza para o cóctel prebiótico completo: azucres. Agora aparecen en laboratorio e péchase o círculo.

As novas medidas, difundidas por equipos internacionais, revelan glicosa, un dos combustibles básicos da vida tal e como a coñecemos. A presenza de azucres nun obxecto tan antigo implica que a química orgánica complexa xa existía no Sistema Solar exterior, en ambientes fríos onde o xeo e o po actúan como reactores químicos. O achado encaixa co mapa mineral de Bennu, rico en sales e carbonatos que delatan auga salgada no seu corpo proxenitor, é dicir, o planeta ou asteroide de onde saíu. Ese «caldo» puido facilitar reaccións entre moléculas sinxelas e formar bloques cada vez máis grandes.

Xunto aos azucres aparecen aminoácidos, as pezas das proteínas. As análises informan de mesturas racémicas, con aminoácidos zurdos e destros a partes iguais. Na Terra a vida elixiu case exclusivamente a versión zurda, un misterio aberto que estas mostras axudan a desvelar. Tamén asoman as cinco nucleobases, os ladrillos do ADN e ARN, e compostos nitroxenados como amoníaco, que sinalan contornas frías onde o nitróxeno puido incorporarse a moléculas cada vez máis complexas. En suma, Bennu empaqueta case todo o necesario para a bioquímica terrestre, aínda que en si mesmo non teña vida.

Os resultados apóianse en varias técnicas. A espectrometría de masas e a cromatografía separan e pesan moléculas orgánicas con precisión. A microscopía e a difracción determinan a presenza de minerais como halita e calcita, e as pegadas de auga líquida antiga.

A misión OSIRIS-REx recolleu máis de 120 gramos de roca e po de Bennu / NASA/Erika Blumenfeld e Joseph Aebersold

A clave, con todo, é a mostraxe limpa. A misión OSIRIS-REx recolleu o material sen que tocase a atmosfera ou o chan terrestres e selouno para a súa viaxe de volta, o que minimiza a contaminación que afecta a moitos meteoritos. Por iso, cando no laboratorio aparece glicosa ou ribosa, a interpretación gaña forza: o azucre non provén da Terra, senón que é azucre espacial.

O descubrimento de azucres súmase a unha imaxe cada vez máis coherente da orixe da vida no Sistema Solar. As reaccións sobre grans de po xeados, activadas por radiación solar e chispazos químicos, poderían producir alcois, aldehídos e azucres simples.

Logo, durante o quecemento en auga salobre dentro do corpo orixinal de Bennu, esas moléculas circularían, chocarían e se ensamblarían con aminoácidos e nucleobases. Se asteroides así impactaron a Terra primitiva, puideron entregar un cargamento mixto de enerxía química, bloques de información e catalizadores minerais listos para reaccionar en charcas, poros rochosos ou costas volcánicas.

Significa isto que a vida comezou no espazo? Non exactamente. Significa que o espazo puido ser o provedor por xunto dos ingredientes. A cociña, coa súa receita caseira e o seu fogón, seguiu estando na Terra. Bennu, pola súa banda, confírmase como un provedor daquela despensa.

FONTE: quo.eldiario.es/ciencia

O achado astronómico do século: descobren unha nova lúa que orbita á Terra e reescribe o entendemento do Sistema Solar

A Terra terá unha segunda "lúa" ata 2083. Que significa para a comunidade astronómica e por que non representa perigo para a humanidade / DALL E

Un descubrimento recente deixou perplexa á comunidade científica: unha misteriosa “nova lúa” da Terra parece manterse oculta da observación humana por máis de medio século.

A súa presenza, inadvertida durante décadas, reabre preguntas sobre a dinámica orbital e os segredos aínda escondidos no noso propio Sistema Solar.

Os astrónomos confirmaron que se trata dunha cuasi-lúa descoñecida ata o de agora, denominada PN7. Este obxecto silencioso segue á Terra desde mediados dos anos 60.

O seu achado xera asombro e desconcerto, mentres que alimenta a idea de que aínda quedan compañeiros celestes invisibles orbitando a Terra sen que a ciencia detécteos con facilidade.

O obxecto é unha rocha do tamaño dun edificio que acompaña á Terra na súa viaxe ao redor do Sol, nunha configuración orbital tan peculiar que o converte nunha cuasi-lúa errante. Aínda que se observou recentemente esta tempada, atópase xunto ao planeta hai décadas.

PN7 foi detectada polo observatorio Pan-STARRS en Hawai a finais de agosto. Segundo os especialistas, sincronizouse coa Terra ao redor de 1965, mesmo antes de que o ser humano chegase á Lúa, e proxéctase que abandone esta configuración e adopte outra órbita preto de 2083.

Este novo achado volve poñer sobre a mesa a riqueza e complexidade das órbitas compartidas, un fenómeno en proceso de estudo para a ciencia.

A Terra xa conta con outras cuasi-lúas, corpos que orbitan o Sol pero que, debido ás súas traxectorias en bucle (ás veces adiantándose ao planeta, outras quedando atrás) dan a impresión de ser pequenas lúas.

Estas diferéncianse das mini-lúas, satélites naturais capturados temporalmente pola gravidade terrestre.

Cabe sinalar que ningunha destas acompañantes compárase coa Lúa verdadeira, o único satélite natural do planeta. Estoutros obxectos só poden observarse mediante telescopios extremadamente potentes, capaces de captar a tenue luz solar reflectida en pequenas rochas que se desprazan rapidamente na escuridade.

As cuasi-lúas non son exclusivas da Terra: a primeira foi descuberta ao redor de Venus en 2002. Co achado de PN7, xa se coñecen polo menos sete destes acompañantes orbitando xunto ao noso planeta, aínda que se sospeita que hai máis pendentes de detección.

Estes corpos entran e saen da súa traxectoria compartida por pura casualidade gravitacional dado que reciben mínimas forzas de atracción por parte da Terra. Ata o de agora, as cuasi-lúas observadas miden entre 9 e 300 metros, e estímase que PN7 é unha das máis pequenas.

Para a científica Kat Volk, do Instituto de Ciencias Planetarias de Arizona, estas cuasi-lúas ofrecen unha experiencia única: poden verse evolucionar en tempo real, a diferenza dos obxectos transneptunianos que ela estuda, cuxos períodos orbitais son tan longos que non completarán unha volta durante toda a súa vida.

O asteroide 2025 PN7 non é unha lúa tradicional, pero comparte a órbita terrestre durante décadas / ESO

Outro exemplo é Kamoʻoalewa, descuberta en 2016, que leva un século sendo cuasi-lúa e seguirao sendo durante polo menos 300 anos máis.

As mini-lúas, en cambio, si son atrapadas pola gravidade terrestre. Adoitan permanecer menos dun ano e as súas órbitas son moi inestables. Só rexistráronse catro, a última do tamaño dun autobús escolar, que se liberou o ano pasado.

A maioría son tan pequenas como rochas, o que as volve case imposibles de detectar. Aínda que agora non hai ningunha mini-lúa activa, estímase que a Terra ten polo menos una de varios metros orbitándoa en calquera momento.

A orixe destes pequenos acompañantes segue sendo un misterio. Unha das teorías é que poderían ser asteroides próximos á Terra, fragmentos desprazados desde o cinto de asteroides entre Marte e Xúpiter, empuxados pola poderosa gravidade de Xúpiter.

Outra teoría suxire que poderían ser fragmentos arrincados da Lúa tras antigas colisións. Estudos sobre Kamoʻoalewa indican que a súa composición é máis similar á superficie lunar que calquera asteroide observado ata o de agora.

China xa lanzou unha misión que chegará a Kamoʻoalewa o próximo verán para colleitar mostras rochosas e traelas de regreso á Terra, o que podería revelar pistas cruciais sobre a súa orixe.

Tamén existe a hipótese de que estes corpos sexan os últimos vestixios dunha antiga poboación de asteroides fusionados que se formaron preto da Terra durante os primeiros días do Sistema Solar.

O avance dos telescopios, especialmente o novo Observatorio Beira C. Rubin, permitirá detectar máis obxectos pequenos como PN7. Cada achado relaciónase co antigo estudo da mecánica celeste, disciplina que expulsou á Terra do centro do universo coñecido.