NOTICIAS DAS CIENCIAS

SATURNO ESTÁ PERDENDO OS SEUS ANEIS

 

Saturno e os aneis, fotografados pola nave espacial Cassini o 25 de abril de 2016 / NASA/JPL-Caltech/Space Science Institute

Saturno está a perder os seus icónicos aneis. E estao facendo moi rápido, á taxa máxima estimada a partir das observacións que as naves Voyager 1 e 2, os dous únicos artefactos humanos que saíron do Sistema Solar, levaron a cabo hai décadas. Desta forma, confirma unha nova investigación da NASA, os aneis desaparecerán dentro de 100.000 anos arrastrados pola gravidade do planeta como unha choiva  polvorienta de partículas de xeo.

"Esta ’choiva de aneis’ leva unha cantidade de auga que podería encher unha piscina de tamaño olímpico en media hora", aseguran dende o Centro de Voos Espaciais  Goddard da NASA en  Greenbelt,  Maryland (EE. UU.). Só con isto, todo o sistema de aneis desaparecería en 300 millóns de anos, pero resulta que o material que cae no  ecuador do planeta é aínda maior, segundo datos da sonda Cassini, polo que os científicos cren, en efecto, que aos aneis quedan menos de 100 millóns de anos. Aínda que pareza moito tempo, en realidade é un prazo relativamente breve se se ten en conta que Saturno ten máis de 4.000 millóns de anos.

Os investigadores preguntáronse durante moito tempo se Saturno formouse cos aneis «postos» ou se o planeta adquiriunos máis tarde. O novo estudo, que publicará a revista Icarus, favorece este último escenario, o que indica que é pouco probable que teñan máis de 100 millóns de anos, xa que o anel C tardaría ese tempo en converterse no que é hoxe, supoñendo que algunha vez foi tan denso como o anel  B.

Propuxéronse diversas teorías sobre a orixe dos aneis. Se o planeta alcanzounos máis tarde na vida, poderían formarse cando chocaron pequenas lúas xeadas ao redor de Saturno, talvez porque as súas órbitas foron perturbadas polo tirón  gravitacional dun asteroide ou un cometa que pasaba.

Os aneis de Saturno son na súa maioría anacos de xeo de auga que varían en tamaño desde grans de po  microscópicos ata cantos rodados de varios metros de ancho. As partículas do anel quedan atrapadas nun acto de equilibrio entre a atracción da gravidade do planeta e a súa velocidade orbital, que quere lanzalas cara ao espazo. Os investigadores cren que a cantidade de choiva dos aneis coincide bastante ben cos valores sorprendentemente altos obtidos fai máis de tres décadas, cunha rexión no sur que recibe a maior parte.

O equipo tamén descubriu unha banda brillante nunha latitude máis alta no hemisferio sur. Aquí é onde o campo magnético de Saturno crúzase coa órbita de  Encélado, unha lúa  xeológicamente activa que está a disparar  géiseres de xeo de auga ao espazo, o que indica que algunhas desas partículas tamén están a chover sobre Saturno. Crese que os  géiseres, observados por primeira vez polos instrumentos de Cassini en 2005, proceden dun océano de auga líquida debaixo da superficie conxelada da pequena lúa. A súa actividade xeolóxica e o océano acuático fan de  Encélado un dos lugares máis prometedores para buscar vida extraterrestre.

O equipo traballa para ver como cambia a choiva de aneis coas estacións en Saturno. A medida que o planeta avanza na súa órbita de 29,4 anos, os aneis expóñense ao Sol en diversos graos. Dado que a luz  ultravioleta do Sol carga os grans de xeo e faios responder o campo magnético de Saturno, a exposición variable á luz solar debería cambiar a cantidade de choiva de anel.

FONTE: abc.es/ciencia

OS PTEROSAUROS ESTABAN CUBERTOS DE PLUMAS

 

O pterosauro de Daohugou con catro tipos de plumas sobre a súa cabeza, colo, corpo e ás, dunha cor marrón xenxibre / YUAN ZHANG/abc.es

Un novo achado científico fará que, a partir de agora, imaxinemos de forma moi diferente aos pterosauros, os impresionantes réptiles voadores que conviviron cos dinosauros hai entre 230 millóns de anos e 66 millóns de anos. Un equipo internacional de  paleontólogos descubriu que estas criaturas estaban cubertas por un particularísimo abrigo que mesturaba pelame e varios tipos de plumas. O descubrimento cobre de plumas por primeira vez a estes animais, como as aves e algúns dinosauros, e fai retroceder a aparición das mesmas en 70 millóns de anos.

Os científicos saben desde hai tempo que os pterosauros voadores tiñan un tipo de cuberta  peluda, as picnofibras, uns  filamentos similares ao xeito pero que difiren na súa estrutura ao dos mamíferos. A presenza destes filamentos fixo pensar aos científicos que o aspecto destes réptiles era fundamentalmente diferente ao das aves e dinosauros emplumados.

Con todo, nun novo traballo publicado este luns na revista Nature Ecology & Evolution, o equipo mostra que os pterosauros tiñan polo menos catro tipos de plumas, presentes en dous grupos principais de dinosauros: os ornitisquios, que comían plantas, e os terópodos, que inclúen aos antepasados das aves.

Para chegar a esta conclusión, os científicos traballaron con fósiles da formación  Daohugou, na Mongolia Interior. Utilizando microscopios de alta potencia, os  investigadoraes atoparon moitos exemplos de catro plumas distintas. Non só iso, puideron botar unha ollada a áreas onde as plumas non se superpoñían e podían ver claramente a súa estrutura. Algunhas mostraban detalles finos de  melanosomas, o que puido dar ás plumas abrandadas unha cor marrón similar ao do xenxibre.  

As aves teñen dous tipos de plumas avanzadas utilizadas no voo e para suavizar o corpo, as plumas de contorno cunha canilla oca e barbas en ambos os lados. Estes atópanse só nas aves e nos dinosauros terópodos próximos ás orixes das aves. Pero os outros tipos de plumas das aves modernas inclúen monofilamentos e plumas de  plumón, e ven moito máis amplamente a través dos dinosauros e os pterosauros.

Os dinosauros blindados e os saurópodos xigantes probablemente non tiñan plumas, pero é fácil que estas fosen suprimidas, o que significa que se lles impediu medrar, polo menos nos adultos, do mesmo xeito que o pelo suprímese en baleas, elefantes e  hipopótamos. Os porcos son un exemplo clásico, onde os bacoriños están cubertos de pelos, e logo, a medida que crecen, suprímese o crecemento da lanuxe.

Segundo os investigadores, este descubrimento ten implicacións sorprendentes para a nosa comprensión da orixe das plumas, pero tamén para un momento importante da evolución da vida na Terra. Cando xurdiron as plumas, hai uns 250 millóns de anos, a vida estaba a recuperarse da devastadora extinción masiva do final do Pérmico.

Os vertebrados terrestres, incluídos os devanceiros dos mamíferos e os dinosauros, cambiaron o modo de andar en posición vertical, adquiriron diferentes graos de sangue quente e, en xeral, viviron a vida a un ritmo máis rápido. Os antepasados dos mamíferos xa tiñan pelo para entón, mentres que os pterosauros, os dinosauros e os seus parentes tamén adquiriran plumas para axudar a illarse.

Segundo os autores, a procura de plumas nos fósiles pode reescribir a nosa comprensión dunha revolución importante na vida na Terra durante o Triásico, e tamén a nosa comprensión da regulación xenómica das plumas,  escamas e pelos na pel.

FONTE: abc.es/ciencia

FAROUT, O OBXECTO MÁIS AFASTADO DENTRO DO SISTEMA SOLAR

Imaxe do planeta anano tomada polo telescopio xaponés Subaru, en Hawai / CARNEGIE

Un equipo de astrónomos descubriu o obxecto máis afastado dentro do sistema solar. Trátase dun planeta anano que é o primeiro que se observou a máis de 100 veces a distancia entre o Sol e a Terra. Se a media de separación entre estes dous corpos é de 150 millóns de quilómetros (unidade astronómica), o novo obxecto está 120 veces máis lonxe, a uns 18.000.000.000 quilómetros. Ata agora, o obxecto máis afastado coñecido era Eris, a 96 unidades astronómicas, moito máis distante que  Plutón, a 39,5.

O Centro de Planetas Menores da Unión Astronómica Internacional anunciou o pasado luns a existencia deste corpo. O seu nome oficial é difícil de lembrar 2018  VG18 pero os seus descubridores alcúmano Farout, que en inglés significa tanto distante como excéntrico, dous acenos de identidade deste obxecto nos confíns do sistema solar. 

Os astrónomos (Scott  Sheppard, David  Tholen e Chad Trujillo) descubriron o novo planeta por casualidade. O que realmente buscaban é un planeta varias veces maior que a Terra que sería o noveno coñecido tras Mercurio, Venus, Terra, Marte, Xúpiter, Saturno,  Urano e  Neptuno. Aínda que por agora non se puido observar este planeta X, o equipo de astrónomos cre que existe pola suposta influencia que exerce a súa gravidade noutros corpos de menor tamaño, como O Trasgo, un planeta anano a 80 unidades astronómicas descuberto o pasado outubro.

O 10 de novembro o telescopio xaponés  Subaru na cima do volcán  hawaiano Mauna  Kea captou a primeira imaxe do planeta anano. A observación foi confirmada por outro telescopio no Observatorio das Campás, en Chile, leste mesmo mes. 

O novo planeta tarda máis de 1.000 anos en dar unha volta ao Sol. Polo seu brillo calculan que ten uns 500 quilómetros de diámetro e unha cor rosada que xeralmente delata a presenza de gran cantidade de xeo.

FONTE: Nuño Domínguez/elpais.com/ciencia

A ARAÑA QUE AMAMANTA ÁS SÚAS CRÍAS

Científicos chineses descubriron unha especie de arañas que poden producir leite e coidar ás súas crías, unha nova visión sobre a comprensión do coidado materno dos animais invertebrados.

O estudo, publicado en Science, céntrase na Toxeus magnus, unha especie de araña saltarina nativa do sueste de Asia, que vive en niños e parécese ás formigas. Segundo o mesmo, atopouse que as nais rabuña nos seus niños de laboratorio alimentan ás súas crías cunha sustancia similar ao leite e continúan coidándoas a medida que maduran. Durante os primeiros 20 días, atopouse que os bebés rabuñan primeiro, bebían gotiñas de leite de araña que quedaban na superficie do niño e logo chupaban directamente da área do abdome da súa nai. En comparación co leite de vaca, o leite de araña ten case catro veces máis proteína pero menos graxa e azucre.

Desde o día 20 ata o día 40, as arañas novas puideron abandonar o niño para cazar alimentos, pero aínda se lles permitiu beber leite das súas nais.

A parte máis intrigante comeza despois de 40 días cando as arañas acadan a madurez sexual. Só se permitiu que as fillas quedasen coa súa nai no niño, mentres que as femias atacaron aos fillos e non se lles permitiu regresar á casa. No estudo, o coidado materno e a subministración de leite parecían traballar xuntos para asegurar a supervivencia a longo prazo das arañas novas.

Das 187 arañas observadas en 19 niños diferentes, a taxa de supervivencia foi do 76 % para as arañas que recibiron ambos. Separada da nai o día 20, a taxa de supervivencia das arañas reduciuse a 50 %.

Estudos anteriores mostran que a atención materna, que continúa despois de que a descendencia alcanza a súa madurez, só existe entre algúns vertebrados sociais avanzados de longa vida, como os humanos e os elefantes. A autora principal do estudo do Xardín Botánico Tropical Xishuangbanna, dixo que os achados demostran que o aprovisionamento e o coidado parental dos mamíferos para as crías sexualmente maduras tamén evolucionaron en invertebrados. Sinalou que os novos achados alentan aos investigadores a reevaluar este estilo "de crianza" entre os animais, especialmente en invertebrados. Os invertebrados constitúen máis do 95 % das especies da Terra.

FONTE: elprogreso.es

A SUPERFICIE DE CERES REPLETA DE MATERIA ORGÁNICA

Imaxe da superficie de Ceres obtida pola sonda Dawn, de la NASA. A crista central, de 1891 metros de altura, está feita de materiais ricos en carbono, xurdidos do subsolo debido á interacción entre as rochas e a auga - NASA/JPL-Caltech/UCLA/MPS/DLR/IDA

Un equipo internacional de investigadores chegou á conclusión de que a superficie do planeta anano Ceres, o obxecto máis grande do cinto de asteroides, entre as órbitas de Marte e Xúpiter, está repleto de materia orgánica. Os datos da sonda Dawn da NASA, en efecto, indican que Ceres podería conter varias veces a cantidade de carbono que está presente nos meteoritos máis ricos neste material achados na Terra. A investigación acábase de publicar en Nature Astronomy.

"Ceres é como unha grande fábrica química -asegura a autora principal da investigación-. Entre os corpos internos do sistema solar, en efecto,  Ceres posúe unha mineraloxía única, e ata un 20 por cento da masa da súa superficie parece conter altas concentracións de carbono. A nosa análise mostra tamén que os compostos ricos en carbono están intimamente mesturados con produtos de interaccións auga-rocha, tales como como as arxilas".

Crese que  Ceres formouse hai uns 4.600 millóns de anos, nos albores do noso Sistema Solar. Anteriormente, os datos da sonda Dawn xa revelaron a presenza de auga e outros elementos volátiles no planeta, como amonio, un derivado do amoníaco. E agora únese tamén o achado dunha alta concentración de carbono.

Esta clase de química suxire que  Ceres debeu formarse nun ambiente frío, quizá máis aló da órbita de Xúpiter. A reorganización posterior das órbitas dos grandes planetas empuxaría despois a Ceres ata a súa localización actual no cinto de asteroides, na rexión interna do Sistema Solar.

Os modelos xeofísicos de composición e de colisión baseados nos datos da sonda  Dawn revelan tamén que o interior parcialmente diferenciado de  Ceres viuse afectado por unha serie de procesos, algúns deles impulsados por fluídos. O  espectrómetro de cartografía visible e infravermella de  Dawn, por exemplo, revela que o baixo albedo da superficie de  Ceres débese a unha combinación de produtos de interacción entre a auga e as rocas, como filosilicatos e carbonatos, e unha cantidade significativa de axentes de  oscurecimiento  espectralmente neutros, como un tipo de óxido de ferro chamado  magnetita.

Con todo, e debido a que o detector de raios gamma e neutróns de Dawn limita a cantidade de  magnetita a só unha pequena porcentaxe, os datos apuntan á presenza dalgún outro axente de  oscurecimiento adicional, probablemente carbono amorfo, un material orgánico moi rico en carbono.

Curiosamente, tamén se detectaron compostos orgánicos específicos preto dun cráter de impacto de 49 km de diámetro chamado Emulet, o que favorece a presenza xeneralizada de substancias orgánicas tamén no subsolo superficial de  Ceres.

O estudo tamén revela que entre o 50 e o 60 por cento da codia superior de Ceres pode ter unha composición moi similar á dos meteoritos de condrita carbonácea primitivos. Ese material, por tanto, podería proceder do impacto de asteroides, unha posibilidade apoiada pola superficie chea de cráteres de  Ceres.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

DENTRO DUN SÉCULO A TERRA PODERÍA VOLVER AO CLIMA DE HAI 50 MILLÓNS DE ANOS

 

Ilustración que amosa como puido ser a rexión ártica hai 50 millóns de anos / Marlin Peterson

 

A Terra viviu épocas moito máis cálidas. Hai 50 millóns de anos, durante o  Eoceno, a temperatura media do planeta era 13 graos maior, non había xeo nos polos e as selvas cubrían un mundo tropical no que os devanceiros dos mamíferos modernos ocupaban o oco deixado polos “recentemente” extintos dinosauros. Se se mantivesen as emisións de gases con efecto invernadoiro nos niveis actuais, en pouco máis dun século chegaríase a unha situación climática parecida á do Eoceno. Como adoitan argumentar quen nega a influencia humana no cambio climático, non sería a primeira vez na historia do planeta na que se alcanzou ese punto. O que converte o actual proceso en excepcional é a velocidade do cambio. En menos de dous séculos reverteuse un proceso paulatino de 50 millóns de anos de arrefriado.

O cálculo acábao de publicar na revista PNAS un equipo da Universidade de Wisconsin-Madison (EE UU), que quere utilizar o pasado como referencia para tratar de prever como será o mundo cara ao que nos diriximos. Para facer as súas predicións os investigadores tomaron as distintas proxeccións expostas polo quinto informe do Panel Intergobernamental sobre Cambio Climático da ONU e comparáronas con datos recolleitos sobre a historia xeolóxica terrestre.

Nesta viaxe ao pasado, en 2030, a Terra xa retrocedería  climáticamente ata hai tres millóns de anos, no Plioceno medio. Aquel mundo, no que os nosos antepasados comezaron a camiñar ergueitos, tiña unha temperatura entre dúas e tres graos maior que a actual e os mesmos niveis de dióxido de carbono. Con todo, debido á maior temperatura dos milenios anteriores, as capas de xeo nos polos eran máis finas e o nivel do mar estaba 25 metros por encima do actual. Naquel tempo producíronse algúns dos cambios que fixeron o mundo como o coñecemos. América do Norte e  Sudamérica uníronse, a fusión do  subcontinente indio con Asia provocou a ascensión da cordilleira do Himalaya e comezou un período árido que cambiou as selvas por sabanas que fixeron posible a aparición da humanidade.

Os modelos empregados polos autores do artigo suxiren que, no escenario máis extremo, hai un 9% de rexións do planeta, concentradas no sueste asiático e o norte de Australia, nas que o novo clima non podería compararse con rexistros do pasado da Terra. No seu estudo, refírense ás chamadas para manter as condicións climáticas dentro das que viron aparecer a agricultura e con ela a civilización, algo que se define como un “espazo operativo seguro”. Comparando as proxeccións co pasado xeolóxico, os autores queren comprender mellor onde se atopan os limiares que nos poden sacar dese espazo seguro e que significa cruzar cada un deles.

O coautor do citado estudo sinala que “canto máis nos afastemos do  Holoceno [o período que comezou tras a última  glaciación e continúa agora] máis probable é que nos salgamos do espazo operativo seguro”, apuntando e apunta á rápida evolución do coñecemento sobre o cambio climático e os seus efectos. “Nos  veintitantos anos que levo traballando neste campo, pasamos de esperar que o cambio climático sucedese a detectar os seus efectos, e agora estamos a ver que está a provocar danos. A xente morre, prodúcense danos materiais e vemos incendios e tormentas máis intensos que se poden atribuír ao cambio climático”.

Asumindo unha visión optimista, as predicións mostran que a vida é resistente e pode adaptarse a grandes cambios. Con todo, a velocidade da transformación é inédita e, aínda que a vida estea a salvo, iso non significa que as especies individuais vaian superar esta revolución climática intactas.

FONTE: Daniel Mediavilla/elpais.com/ciencia

ICTIOSAURIOS

    

Os  ictiosaurios tiñan un aspecto parecido ao dos golfiños actuais

O  ictiosaurio sempre foi un dos grandes misterios da vida animal no Xurásico. Con aspecto de  delfin ou balea dentada, en realidade eran réptiles mariños que pouco tiñan que ver cos cetáceos. Ou iso críase ata agora. Un equipo internacional de investigadores, onde se inclúen científicos da Universidade Estatal de Carolina do Norte e a Universidade  Lund de Suecia, descubriron que o seu parecido vai moito máis alá do aspecto. A análise molecular e microestructural dun ictiososaurio  Stenopterygius do  Xurásico (datado en 180 millóns de anos e atopado en Alemaña) revela que estes animais probablemente eran de sangue quente, tiñan graxa illante e usaban a súa  coloración como camuflaxe dos depredadores.

"Os  ictiosaurios son interesantes porque teñen moitos trazos en común cos golfiños, pero non están relacionados en absoluto con estes mamíferos que habitan no mar", explican os autores da investigación publicada na revista Nature. Pero o enigma non queda aí: "Tampouco estamos moi seguros da súa bioloxía. Teñen moitas características en común cos réptiles mariños vivos, por exemplo as tartarugas mariñas; pero sabemos polo rexistro fósil que daban a luz ás súas crías, o que se asocia co sangue quente. Este estudo revela algúns deses misterios biolóxicos".

 

Representación fotográfica (arriba) e  diagramática (abaixo) do fósil de 85 cm de longo (que corresponde a aproximadamente a metade da lonxitude orixinal do animal) / Johan  Lindgren
 

Os investigadores identificaron  microestructuras de tipo celular que contiñan  orgánulos de  pigmento dentro da pel do fósil, o que podería indicar que usaban a  coloración como camuflaxe ante os depredadores. Ademais, atoparon rastros dun órgano interno, probablemente o fígado. Tamén observaron material  químicamente compatible coa graxa dos vertebrados, que só se atopa en animais capaces de manter a temperatura corporal independentemente das condicións ambientais.

As mostras foron mandadas a varios laboratorios internacionais, quen, á parte de realizar varias probas con  espectrometría de masas, extraeron tecidos brandos das mostras e realizaron múltiples análises  inmunohistoquímicos de alta resolución. Pola súa banda, o equipo de investigación tamén atopou evidencia química de graxa  subcutánea. "Esta é a primeira evidencia química directa de sangue quente nun  ictiosaurio, porque a graxa é unha característica dos animais de sangue quente", afirman.

En conxunto, os achados indican que o Stenopterygius tiña unha pel similar á dunha balea e unha  coloración similar á de moitos animais mariños vivos, escuros na parte superior e máis claros na parte inferior, o que proporcionaría a camuflaxe dos depredadores.

"Tanto morfolóxicamente como químicamente, atopamos que, aínda que  Stenopterygius consideraríase como un réptil, perdeu a pel  escamosa, igual que o fixo a tartaruga laúde (a máis grande das tartarugas mariñas actuais), o que reduciu a resistencia e aumentou a súa maniobrabilidade baixo a auga", apunta  os investigadores.

FONTE: abc.es/ciencia

PREMIOS NACIONAIS DE INVESTIGACIÓN 2018

Rafael Rebolo, Pedro Jordano, Pablo Artal, Luis Liz e Ramón López, premiados.

O  astrofísico Rafael Rebolo (Cartaxena, 1961) "polas súas contribucións pioneiras no descubrimento de  exoplanetas xigantes e  supertierras, o  decaimiento de estrelas en buracos negros e a detección do fondo de microondas", o químico Luís  Liz  Marzán (Lugo, 1965) "por abrir novas fronteiras científicas na  nanoescala desde un punto de vista químico, co obxectivo de resolver problemas emerxentes de elevada importancia tecnolóxica, en particular no campo biomédico", o  ecólogo Pedro Jordano (Córdoba, 1957) "polo estudo de interaccións entre plantas e animais, utilizando para iso teoría de redes, modernas ferramentas moleculares e novas armas estatísticas", o enxeñeiro informático Ramón López de Mántaras (Sant Vicenç de Castellet, 1952) "polo seu amplo liderado internacional e servizo para a comunidade en Intelixencia Artificial" e o físico Pablo  Artal (Zaragoza, 1961) "polas súas contribucións pioneiras na utilización de métodos innovadores para a avaliación e corrección da visión e o seu impacto na saúde ocular", gañaron os Premios Nacionais de Investigación 2018.

Os galardóns, creados en 1982 po Ministerio de Educación e Ciencia (hoxe Ciencia, Innovación e Universidades), para distinguir aos mellores científicos españois, foron eliminados de facto polo anterior Goberno e non se concedían dende 2014.

Os Premios Nacionais de Investigación teñen dez categorías. As cinco restantes entregaranse o ano que vén.

Curiosamente, non hai ningunha muller!