SABÍAS QUE...

SABÍAS QUE... POR QUE O QUEIXO TEN COR SE A LEITE É BRANCA?

A elaboración dos queixos consta de catro pasos claramente diferenciados: fermentación, o callado, o desuerado e a maduración do leite. Na complexa ecuación participan elementos químicos e biolóxicos, a temperatura, a humidade e a presión, variables responsables das diferentes variedades de queixos que podemos atopar no mercado.

Evidentemente, o ingrediente básico e principal é o leite, a cal é responsable das características organolépticas do queixo. O leite introdúcese nunha cuba e quéntase a unha temperatura de 28-34ºC, mentres se vai removendo e engádense fermentos ou coagulantes (callo), pasando o leite a un estado sólido.

Habitualmente os queixos poden ser de tres colorees básicos: laranxa, amarelo e branco. Nos primeiros atópanse queixos como o Cheddar, Mimolette ou Shropshire. A súa cor non é natural, procede da semente dunha planta que se cultiva en Sudamérica (fundamentalmente en México, Colombia, Ecuador e Venezuela) chamada annato. Dela extráese un colorante, bixina, que tras aplicar unhas condicións específicas dá orixe a un colorante final, norbixina, que proporciona a cor característica ao queixo.

No caso dos queixos amarelos débese a un composto chamado beta-caroteno, unha substancia liposoluble que se fixa á graxa do leite e que se concentra durante a fabricación e maduración do queixo. Trátase dun composto que se atopa de forma natural nos prados nos que se alimentan as vacas.

Cando nos atopamos diante dun queixo branco ou ben é fresco ou ben é de cabra. Isto débese a que estes animais transforman o beta-caroteno en vitamina A, a cal é incolora.

O queixo Cabrales asturiano, o gorgonzola ou o Roquefort pertencen ao grupo coñecido como «queixos azuis», unha clasificación de queixos de leite de vaca, ovella ou cabra nos que existiu unha interacción cun fungo microscópico, Penicillinum.

Para conseguir a proliferación destes fungos os queixos cúranse e almacenan en lugares nos que hai gran humidade, por iso as covas adoitan ser un lugar excelente para producir esta clase de queixos.

Canto máis escuro é a cor do queixo azul e maior cantidade de mofo Penicillium roqueforti máis picante será o queixo. Outro factor para ter presente é que, en xeral, os queixos azuis requiren temperaturas baixas de conservación, entre os 4 e os 8ºC.

A capa exterior do queixo é a codia, a cal pode adoptar diferentes cores, un semáforo que explica as características do leite utilizado e a súa maduración. Así, por exemplo, a codia negra adoita corresponder a queixos de mestura semicurados, que foron elaborados a partir de varios tipos de leite e cunha maduración que oscila entre os 35 e os 105 días.

Se a codia é de cor avermellada ou alaranxada estamos diante dun queixo de cabra semicurado, se o queixo ten a súa capa externa de cor marrón indica que a maduración foi prolongada (entre 105 e 180 días), o que corresponde a queixos curados.

A codia de cor ocre amarelada (mel) é propia dos queixos de ovella vellos, os reserva; mentres que os queixos de codia marrón escuro adoitan ser anellos ou gran reserva, cunha maduración superior aos nove meses.

Para finalizar unha historia a camiño da realidade e a lenda. Cóntase que certo día Carlomagno detívose na casa dun bispo e, dado que ao tratarse dun sábado non podía ofrecerlle carne, obsequioulle cun anaco de queixo. Ao parecer o emperador observou que a codia tiña un aspecto deleznable, motivo polo cal quitouna co coitelo. Foi entón cando o bispo advertiulle: "Por que, señor emperador, obras deste xeito? O que refugas é o mellor". Carlomagno seguindo o consello introduciuse na boca o anaco de aspecto enmohecido, o saber e díxolle: "Dixeches a verdade, o meu querido anfitrión. Por tanto, non deixes de mandarme cada ano, a Aquisgrán, dúas caixas de queixos coma este".

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... POR QUE NOS QUEIMA O SOL Á SOMBRA?

O Sol emite un gran número de radiacións, moitas das cales son imperceptibles aos nosos ollos, xa que só somos capaces de ver a luz que se atopa comprendida nun rango de lonxitude de onda determinada. Así, por exemplo, isto sucede coa luz que se emite cunha lonxitude de onda máis aló da cor violeta, o que coñecemos como luz ultravioleta. Un tipo de radiación que sempre está presente cando estamos baixo un Sol intenso.

Distínguense tres tipos de radiación ultravioleta: o tipo A que é a que nos afecta de forma superficial e que non produce danos na epidermis nin na pigmentación; o tipo B que penetra máis profundamente e que é o responsable das queimaduras solares e do risco de aparición de melanoma; por último, o tipo C, relacionado co buraco da capa de ozono, a cal impide que estes raios chéguennos.

A radiación ultravioleta B é, ademais, a encargada de estimular os melanocitos que sintetizan a melanina, o pigmento responsable do bronceado da nosa pel.

A luz ultravioleta dana as células da pel, de forma que o noso sistema inmunitario reacciona aumentando o fluxo sanguíneo das zonas afectadas, o cal se traduce nunha inflamación da pel (enroxecemento), que é a coñecida queimadura solar.

Desde a Organización Mundial da Saúde recoméndasenos evitar a exposición solar entre as 11.00 e as 15.00, así como protexernos con cremas, roupas e sombra. Con todo, e a pesar de seguir estas recomendacións o risco de queimadura segue existindo.

É sobradamente coñecido que o Sol pode provocar queimaduras cutáneas incluso os días nubrados e que non todos os tecidos protéxennos por igual, en xeral, aquelas teas que teñen unha trama máis densa, como pode ser unha camisa de liño, protexen a nosa epidermis en menor medida que as pezas confeccionadas cunha camiseta grosa de algodón. En termos xerais estímase que unha camiseta ofrece un nivel de protección inferior a un filtro de protección solar 15.

No polinomio habería que engadir a cor, xa que se puido comprobar que as cores claras (como o branco ou o beige) protéxennos menos que as cores máis escuras, como pode ser o negro ou o azul mariño. Nos últimos anos asistimos ao nacemento de camisetas ou antucas con índice de protección, pezas que achegan unha maior protección fronte á radiación solar.

Por outra banda, a luz ultravioleta pode rebotar noutras superficies, como pode ser a auga ou a neve, o cal significa que estar debaixo dunha antuca non se traduce nunha protección absoluta.

A radiación que reflicte a luz ultravioleta é diferente segundo o tipo de chan, por exemplo, o asfalto só reflicte o 2% mentres que outras superficies como a area ou a neve esta cifra elévase ata o 17% e 85%, respectivamente.

Nun intento de cuantificar os riscos solares, hai algúns anos un grupo de investigadores do Centro Médico de Lagone, en Nova York, realizou un estudo no que comparaba o risco de queimaduras en persoas que se protexían baixo unha antuca de praia fronte a aquelas que utilizaban crema solar.

Nesta investigación comprobouse que o 78% dos que se atopaban á sombra dunha antuca desenvolvía queimaduras, fronte ao 25% dos que usaron unha loción de alto factor protector. En conclusión, e devandito doutra forma, non é posible evitar completamente o risco de queimadura solar, pero si reducilo considerablemente utilizando unha combinación dos diferentes mecanismos protectores.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... QUE SON OS MARES DA LÚA?

Composición de varias imaxes para mostrar as características reais da superficie da Lúa / Darya Kawa Mirza

Giovanni Battista Riccioli no século XVII publicou o que chamou o Novo Almagesto, que tomaba o nome do moi famoso Almagesto de Ptolomeo, escrito 1.500 anos antes e que supón o maior tratado astronómico da Antigüidadade. “O máis grande”, iso significa a palabra de orixe árabe almagesto, que substituíu ao nome orixinal do tratado de Ptolomeo, unha máis aséptica “Sintaxe matemática”, os árabes sabían xa do clickbait. Ambos os libros son grandes enciclopedias do saber sobre os astros, separadas 15 séculos.

O caso é que no compendio de Riccioli presentouse o primeiro gran mapa da Lúa, con nomes para os seus detalles orográficos que aínda hoxe conservamos (e que denotan os gustos e preferencias do autor, por certo). Á parte dos cráteres, que se denominan de impacto porque case todos proveñen de choques de meteoritos, non de volcáns, o máis destacado nesa orografía da Lúa son o que Riccioli chamou maria en latín, mares en galego e castelán, que son as zonas máis escuras que podemos ver a primeira ollada na superficie do noso satélite, coas máis claras chamadas terrae, terras.

Entre eses mares de Riccioli o Mare Tranquillitatis non é o máis grande. Se alguén ve formas na Lúa, algo que se me escapou sempre, o Mar da Tranquilidade estaría entre o ollo e as orellas do coello que ven os chineses na Lúa (ou nunha das lebres que ven). Para os que temos menos imaxinación, é unha das dúas zonas escuras bastante circulares e de parecido tamaño que ven a primeira ollada (o outro mar case circular é o da Serenidade), a que ten outros tres mares máis pequenos preto e está máis lonxe do mar lunar máis grande, o chamado Océano das Tormentas, moito máis irregular.

O Mar da Tranquilidade xa se ve estes días de cuarto crecente. O 20 de febreiro de 1.965 alí impactou a sonda espacial Ranger 8, un costume de estrelarse en mares lunares que empezara 6 anos antes, o 12 de setembro, co primeiro artefacto humano que chegou á superficie lunar, o Luna 2 soviético, que se estrelou no Mare Imbrium, xusto alén do Mar da Serenidade con respecto ao da Tranquilidade. Sería precisamente no Mar da Tranquilidade onde se produciría a primeira aluaxe dunha persoa na Lúa, o famoso 20 de xullo de 1969.

Actualizándonos desde os mapas de Riccioli, hoxe sabemos que hai dous tipos de terreos na lúa: os mares, tamén chamados terras baixas para separarse da interpretación acuosa de hai séculos, e as terras altas, denominadas hoxe en día así en contraposición ao outro tipo de terreo. Os mares reflicten menos a luz do Sol, aparecendo máis escuros que as terras altas, o que claramente indica unhas propiedades e unha orixe diferente. Interesantemente, na cara oculta da Lúa, que nunca vemos porque a Lúa dá unha volta ao redor da Terra no mesmo tempo que rota ao redor do seu eixo, non hai case mares, son pequenos e asociados con cráteres de impacto pequenos.

As xa 22 misións que conseguiron aluar suavemente na Lúa déronnos datos sobre o terreo lunar, desde alí mesmo e traendo á Terra 381 quilogramos de rochas do noso satélite no caso da misión Apollo, 300 gramos por programa Luna dos soviéticos e case 1 gramo do programa Chang’e chinés. Case todas estas mostras proveñen de mares, é moito máis fácil alunizar neste terreo, moito menos agreste. E todas as misións, salvo unha visitaron a cara visible da Luna, só a chinesa Chang’e 4 pousouse na cara oculta, o que significa que tiñan (ata que se estrelou na Lúa) outro satélite, o Queqiao, orbitando á Lúa para poder comunicarse coa Terra.

As pedras lunares que aínda hoxe séguense analizando en laboratorios terrestres ensináronnos que as idades do chan que forma os mares é duns 3.500 millóns de anos, mentres que as terras altas son uns 500 millóns de anos máis vellas, e mesmo se trouxeron rochas formadas hai 4.500 millóns de anos, moi parecido ao que se considera o momento de formación da Terra. Por comparación, unha rocha típica na superficie terrestre ten menos de 1.000 millóns de anos, é moi difícil atopar unha rocha que sexa tan antiga como o propio planeta, case toda a superficie terrestre renovouse en tempos relativamente recentes.

A diferenza de idade entre mares e terras altas, que se comprobou directamente con datación radiolóxica, xa se postulou previamente polo feito de que os mares teñen moitísimos menos cráteres de impacto que as terras altas. Isto explícase como unha formación posterior que borraría os cráteres, que, por outra banda, non se renovaron, dunha maneira similar á evolución que seguiu a codia terrestre, polo menos nos comezos da súa evolución, e é que hoxe case non se detectan cráteres de impacto (pero habelos, hailos).

Entón, como se formaron os mares?, por que teñen esa cor?, por que non teñen tantos cráteres?, por que só hai grandes mares na cara da Lúa que vemos desde a Terra? Demasiadas preguntas para un só artigo, así que nos centramos nas dúas primeiras.

A teoría máis aceptada para a formación dos mares da Lúa é a existencia de erupcións volcánicas que expulsaron unha lava moi fluída capaz de encher grandes extensións de terreo, borrando cráteres de impacto anteriores. Ademais, esas lavas son basaltos ricos en ferro e titanio, explicando esta composición que non sexan tan reflectoras como o material das terras altas, o que dá lugar ao seu ton máis escuro. Os basaltos son moi parecidos aos terrestres que dominan a superficie terrestre (sobre todo nos fondos oceánicos). Os minerais atopados neses mares son tamén moi similares aos do noso planeta, o que apoia unha formación común. Pero, curiosamente, atopáronse minerais que non se coñecían no noso planeta, como a armalcolita, nomeada en honra dos astronautas do Apollo 11 (Armstrong, Aldrin e Collins).

As erupcións volcánicas que orixinaron os mares lunares foron provocadas por unha serie de grandes impactos, probablemente de cometas, é dicir, obxectos predominantemente compostos por xeos, en contraposición a obxectos rochosos, que serían asteroides. Debeu ocorrer relativamente pronto na historia do noso satélite, cando o seu interior estaba aínda quente e fundido e a superficie non era moi grosa.

Algúns mares da Lúa estímase que poden ter tan só 1.200 millóns de anos. Imaxínense a visión da Lúa cunha erupción volcánica! Debeu ser bonita, pero por aquela época só había organismos simples tipo alga por estas lareiras. Destas zonas máis novas non se teñen mostras directas, tampouco exploramos o noso satélite tanto. Esperemos que isto cambie pronto, o programa Artemis, no que xa colabora España, poderá ofrecernos moita máis información nos próximos anos. E quizais esteamos a unha xeración de que haxa habitantes alá arriba.

FONTE:Pablo G. Pérez González/elpais.com/ciencia

SABÍAS QUE... POR QUE A AUGA É TRANSPARENTE?

Todos os alimentos que consumimos teñen unha cor, un sabor e un cheiro específico debido aos seus diversos aromas naturais e colorantes. Por exemplo, a Coca-Cola é de cor negra debida a que na súa composición atópase un determinado colorante alimentario: o E150d, coñecido como cor caramelo.

A cor escura das cervexas negras é debido ao emprego de maltas na súa elaboración, as cales, á súa vez, obteñen a súa cor durante o proceso de toste, debido a que é o grao de queimado da malta o que determina a cor final da bebida.

O mojito é de cor azulado debido ao curazao azul, que se elabora a partir da destilación alcohólica de cascas de laranxas amargas, variedade Curazao, mesturadas con finos alcois e xarope de azucre refinado.

A luz consiste en ondas electromagnéticas, baseadas na influencia que teñen unhas partículas eléctricas sobre outras. Se movemos un electrón créase unha onda que se transmite polo espazo e é, precisamente, esa onda o que coñecemos como «luz».

Se a vibración da onda é moi lenta (baixa frecuencia) falamos de microondas, de ondas de radio ou de ondas infravermellas; se a frecuencia da luz é máis alta entramos no chamado espectro visible (o que percibimos cos nosos ollos) pero se a frecuencia segue subindo penetrámonos no espectro da luz ultravioleta, os raios X ou os raios gamma.

Se un corpo deixa pasar luz azul dicimos que é transparente ao azul, mentres que, se non a deixa pasar e absórbea, dicimos que ese corpo é «opaco» á cor azul.

A auga é unha molécula formada por tres átomos, dous de hidróxeno e un de osíxeno que están unidos por ligazóns covalentes. Un descubrimento que se produciu no ano 1.781 grazas aos experimentos do científico Henry Cavendish (1731-1810), xa que ata ese momento pensábase que era unha soa substancia química a responsable da composición da auga.

A diferenza doutros líquidos e bebidas, a auga carece de pigmentos que absorben certa lonxitude de ondas de luz e que reflicten outras, o cal proporcionaríalle unha cor determinada. Aínda que é certo, que a auga reacciona de forma moi diferente ante as distintas ondas electromagnéticas.

Así, por exemplo, se sometemos a auga á acción das ondas de baixa frecuencia (microondas) as súas moléculas axítanse e rotan rapidamente dun lado para outro a enorme velocidade (2.400 millóns de veces por segundo). Nese movemento chocan coas que hai na contorna e transmítenlles enerxía, de forma que a auga é opaca para este tipo de ondas.

Se aumentamos a frecuencia e pasamos á luz visible, leva demasiada enerxía como para excitar os movementos das moléculas, pero insuficiente como para mover os electróns dos átomos, por este motivo pasa a través da auga e fai que a luz visible sexa transparente. Se seguimos subindo en frecuencia, a luz ultravioleta excita os electróns dos átomos. Os raios X e gamma teñen tanta enerxía que poden arrincar electróns dos átomos, sendo a auga novamente opaca.

En conclusión, poderiamos dicir que a auga é transparente á luz visible, pero non á luz que os nosos ollos non poden captar.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... POR QUE AS TAPAS DE SUMIDOIRO SON REDONDAS E NON RECTANGULARES?

Un dos maiores logros da humanidade son os sistemas de rede de sumidoiros, cuxo orixe remóntase case aos albores da civilización. O obxectivo das tapas de rexistro é, basicamente, selar o acceso aos sistemas subterráneos. Curiosamente, nos seus inicios o termo «pozo de rexistro» non gardaba relación coa rede de sumidoiros, empregábase para referirse aos buracos de acceso entre as cubertas dos barcos de vela.

Foi cara ao 350 a. de C. cando os romanos crearon o primeiro sistema de rede de sumidoiros subterránea, estaba formado por complexos acuedutos que drenaban os pantanos locais e transportaban os residuos a zonas extramuros.

Os sumidoiros romanos, escavadas a man e revestidas con ladrillos, contaban con vías de acceso para que os enxeñeiros civís puidesen realizar o correcto mantemento. Encima daqueles accesos colocábase unha pesada laxa de pedra, como sistema de selaxe, este ronsel pétreo sería o antecedente da nosa «tapa de sumidoiro».

Non sería ata o século XIX cando se desenvolveron o pozo e a tapa de sumidoiro moderno empregando materiais e técnicas de instalación máis avanzados, pero partindo da base e do deseño romano.

A tapa debe cumprir unha serie de características, por unha banda, debe ser robusta para resistir o paso de vehículos e persoas, pero ao mesmo tempo debe ser fácil de retirar para permitir o acceso dos equipos de mantemento.

O material co que se fabrican as tapas está determinado basicamente pola localización e o tipo de tránsito á que se verá sometida, desta forma hainas de aceiro galvanizado, de aceiro inoxidable, de aluminio, de formigón… Nos últimos tempos o roubo reiterado, para a súa posterior venda como chatarra, obrigou a utilizar materiais diferentes, como poden ser o popilpropileno ou o composite.

A xeometría que se utiliza no seu deseño non é casual, xa que unha tapa circular fai que se poida rodar dun lugar a outro para transportala e, ademais, que poida encaixar no seu sitio desde calquera ángulo.

Ademais, ao ser redondas teñen un diámetro constante e isto impide fisicamente que as tapas poidan caer polo buraco, xa que a distancia que une o centro con calquera punto é sempre o mesmo, algo que non sucede con outras figuras xeométricas. Se fose cadrada, por exemplo, podería virarse e caer á rede de sumidoiros.

Cando se utilizan tapas con forma paralepípeda é porque están deseñadas para protexer arquetas, redes de distribución de electricidade ou doutros tipos de cableado, como son os de telecomunicacións.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... POR QUE HAI DISTINTOS TIPOS DE SANGUE E POR QUE NON SE PODEN MESTURAR?

Unha persoa de 75 quilogramos de masa posúe aproximadamente 6 litros de sangue, os cales flúen a través dun sistema semellante a unha autoestrada viscosa, conectando todas as células que compoñen o corpo humano a unha velocidade de 2 quilómetros por hora.

O sangue está composta por un 55% de plasma, un líquido de cor amarelada. O restante 45% está formado por glóbulos vermellos, brancos e plaquetas. Estes compoñentes son constantemente renovados, substituíndose a unha impresionante taxa de 3 millóns por segundo.

Existen distintos tipos de sangue debido ás variacións nas moléculas (antíxenos) presentes na superficie dos glóbulos vermellos. Os tipos de sangue A, B, AB e O se refiren a estes antíxenos específicos. Ademais, hai un factor Rh, que pode ser positivo ou negativo, o que dá lugar a tipos de sangue como A+, A-, B+, B-, AB+, AB-, O+ e O-.

Se se mesturan tipos de sangue incompatibles durante unha transfusión, o sistema inmunolóxico do receptor identifica os antíxenos descoñecidos como unha ameaza e lanza un ataque, o que pode levar a unha reacción transfusional que pode ser potencialmente mortal. Este ataque do sistema inmunolóxico pode causar coágulos e fallo renal, entre outras complicacións graves.

En situacións de emerxencia, cando non hai tempo para determinar o tipo de sangue dunha persoa, pódese administrar sangue do tipo O negativo, que se considera un doante universal. Isto significa que as persoas con calquera tipo de sangue poden recibir sangue O negativo sen risco dunha reacción de incompatibilidade. Con todo, mesmo en situacións de emerxencia, sempre é preferible coñecer o tipo de sangue do receptor para minimizar calquera risco potencial.

Noutras situacións, por exemplo, se se necesita un tipo de sangue específico e non está dispoñible, os médicos poden optar por un tipo de sangue compatible. Por exemplo, se alguén con tipo de sangue A necesita unha transfusión e sángrea tipo A non está dispoñible, sángrea tipo O (se é compatible co factor Rh) podería usarse porque é compatible.

Ademais, os pacientes con sangue AB son considerados receptores universais para as transfusións de plasma, o que significa que poden recibir plasma de calquera grupo sanguíneo. Con todo, os doantes de plasma universais son os de tipo AB, mentres que os doantes de glóbulos vermellos universais son os de tipo O negativo.

Dito isto, aínda que o sangue O negativa é universalmente compatible, non todos poden doala, e é relativamente rara. Por tanto, as subministracións de sangue O negativa poden ser limitados, especialmente en situacións de emerxencia a gran escala como guerras ou desastres naturais. Isto pon de relevo a importancia de ter unha subministración suficiente de todos os tipos de sangue para as transfusións.

Para concienciarnos sobre esta necesidade, onte, 14 de xuño, celebrouse o Día Mundial do Doante de Sangue, establecido pola Organización Mundial da Saúde (OMS) para agradecer aos doantes voluntarios de sangue. Este día tamén busca alentar a máis persoas en todo o mundo a doar sangue de maneira voluntaria e regular, xa que as doazóns de sangue son esenciais para o funcionamento dos sistemas de saúde.

FONTE: Sergio Parra/nationalgeographic.com.es/ciencia     Imaxes: bancosangrerioja.org e colsan.org.br

SABÍAS QUE...POR QUE NO SOLPOR O CEO TÍNGUESE DE COR VERMELLO

Solpor en Sevilla visto desde a Ponte de San Telmo / ADOBE/LUNA MARINA

No ano 2022, TripAdvisor realizou unha enquisa para coñecer cales eran os mellores amenceres e solpores do mundo. O top ten dous atardeceres disputáronllo Mallory Square en Caio Óso (Florida) con 9.811 mencións e Burj Khalifa (Dubai) con 5.275 mencións.

No noso país hai enclaves fantásticos para ver unha posta de sol, lugares que van desde o Cabo Fisterra en Galicia ata Es Vedrá en Eivissa, pasando polo Miradoiro de San Nicolás, en Granada, ou a praia canaria de Famara. Agora ben, o lugar que máis recensións acumulou en TripAdvisor foi o templo de Debod, en Madrid.

As cores do ceo son o resultado dunha mestura entre a composición da luz, a atmosfera e a fisioloxía da visión propia do Homo sapiens. Desde hai séculos sabemos que a luz é branca, que está formada polas cores do arco da vella e que a atmosfera non é uniforme, nela hai capas de gases e partículas en suspensión.

Cando a luz solar atravesa as capas descomponse coma se estivese a atravesar un prisma e ao contactar coas partículas rebota e reflíctese. O algo parecido ao que sucede no planeta Marte cando o po avermellado elévase no aire e dános a impresión de que o ceo marciano é vermello.

Non todas as cores dispérsanse por igual, o azul dispérsase máis que o resto, xa que o osíxeno e nitróxeno absorben maioritariamente a luz azul-violeta, deixando pasar a laranxa-avermellada.

Isto permite explicar por que o ceo adoita verse máis azul ao mediodía que á primeira hora da mañá ou a última hora da tarde, xa que o sol está no seu punto máis alto e a súa luz atravesa intacta a atmosfera.

Este fenómeno físico coñecémolo como dispersión de Rayleigh, en honra ao matemático e físico británico John William S Rayleigh, o descubridor do argon e ao que a Academia sueca galardoou co Nobel de Física no ano 1904. Os académicos premiaron os seus estudos no campo da óptica, en especial no estudo da polarización da luz, que contribuíron a coñecer mellor a teoría da radiación do corpo negro.

Cando o Sol comeza a desaparecer tras o horizonte, o ceo deixa de ser azulado e tínguese dunha luz avermellada, unha estampa que traduce que nese momento os raios solares atravesen unha parte da atmosfera maior, chocando máis veces coas partículas suspendidas no aire e que se «perda» o azul.

Agora ben, coa calima o ceo se colorea de tons alaranxados a pesar de que aínda é de día. Neste caso débese a que unha nube de po do Sahara envólveo todo e a que as partículas en suspensión teñen unha densidade maior, o que provoca que a luz solar choque con elas e reflíctase.

Así que xa saben, unha posta de sol é romántica, poética e conmovedora, en ocasións é indescritible e, mesmo, pódenos deixar sen palabras pero, ante todo, unha posta de sol é pura ciencia, e senón que llo digan ao físico británico John W Rayleigh.

SABÍAS QUE... POR QUE AO POÑER UN ALTOFALANTE BOCA ABAIXO O SON NON SAE AO REVÉS?

Para responder a esta pregunta necesitamos entender como funciona un altofalante. A parte fundamental do altofalante é unha membrana que se move seguindo as variacións de tensión dun sinal eléctrico. Esta membrana móvese adiante e atrás empuxando as moléculas do aire que están en contacto con ela, e así se crea a onda sonora que logo oímos. Imos ver como. Se pensas na parte dianteira da membrana, a que está á vista, ao moverse cara a adiante empuxa as moléculas de aire que están en contacto con ela, o que fai que o aire nesa zona adquira unha densidade maior que a do aire en repouso, ou sexa en silencio.

Como o aire é un medio elástico, as moléculas tentan recuperar o seu estado de equilibrio expandíndose outra vez. Isto provoca que a zona que antes tiña maior densidade, ou presión, do normal, agora teña menos do normal. Ademais, ao expandirse as moléculas de aire comprimen ás que están ao seu lado, que inmediatamente van tentar expandirse outra vez empuxando ás seguintes e así sucesivamente. Esta é a forma na que se propaga o son, que como ves é simplemente unha perturbación de presión que se propaga por un medio elástico, o aire neste caso, e chega ata o noso oído.

A parte traseira da membrana fai o mesmo, pero en contrafase, é dicir, cando a dianteira xera unha sobrepresión, a traseira xera unha rarefacción (presión por baixo do nivel de repouso), así que podemos dicir que a parte traseira da membrana xera outra onda sonora de signo contrario á dianteira. Para evitar que ambas interfiran e estraguen o campo sonoro que pretendemos que o altofalante xere, encerramos a membrana nunha caixa que impide que a onda traseira propáguese. Por iso, aínda que lle deas a volta ao altofalante, el segue radiando son só cara a adiante, porque está deseñado para funcionar así. Terías que facer un buraco na parte posterior da caixa para cambiar o seu funcionamento.

Un experimento interesante, e desde logo menos destrutivo, podería ser orientar o altofalante cara a unha superficie próxima, e escoitar o son que esa superficie reflicte. Se a superficie é dura, por exemplo a parede ou o chan, vai ser moi reflector, e o son que reflicta parecerase bastante ao orixinal, é dicir, o que percibirías co altofalante mirando cara a ti. Pero se a superficie é branda, por exemplo un sofá, non vai reflectir todos os sons por igual, porque absorberá os sons máis agudos. Entón o son reflectido, o que poderás oír, será máis grave.

E postas a experimentar, déixoche outra idea: se o altofalante non ten patiñas de goma, ou pódelas quitar, proba a poñelo encima dun moble non moi pesado, ou unha caixa de madeira. Cun pouco de sorte, a vibración do altofalante transmítese á superficie onde o pos, e esta compórtase como a táboa harmónica dun piano, amplificando o son.

E cando termines cos experimentos, se o teu altofalante forma parte dun equipo estéreo (que é antigo, pero aínda o temos en moitas casas), non esquezas volver poñelo no sitio correcto, é dicir, á altura da túa cabeza e formando un triángulo equilátero co outro altofalante e a túa cadeira de brazos favorita para escoitar música.

FONTE: Soledad Torres Guijarro/elpais.com/ciencia         Imaxe: thomann.de/es