SABÍAS QUE...

SABÍAS QUE... QUE É UN XENE E CANTOS TEN UN SER HUMANO?

Unha das comparacións máis socorridas da bioloxía involucra ao ADN e a un libro de instrucións. É unha comparación que ten bastante sentido, debido a que no ADN dun ser vivo codifícanse todas as estruturas que permiten a súa vida e todas as funcións do organismo. Así, o libro de instrucións humano ten todo o necesario para crear un ser humano e, o do can, ao seu mellor amigo.

Explorando o libro a fondo comezan as curiosidades. A primeira sería que non todo o libro de instrucións ten instrucións, senón que estas apenas ocupan un 2% de todo o volume. É a estas instrucións completas chamámolas xenes. O resto do libro está formado por frases conectoras, fragmentos que se repitan unha e outra vez, e mesmo sartas de letras que parece que non teñen sentido ao principio e ao final de cada capítulo.

En total estímase que o ADN humano contén ao redor 20.000 xenes clásicos, que son aqueles que codifican as instrucións para crear unha proteína. Pero os estudos posteriores engaden uns 15.000, 20.000 ou máis xenes nos que se crean os produtos intermedios, pero non as proteínas finais.

Para entender porqué sucede isto primeiro habemos de comprender que sucede no interior das nosas células á hora de crear unha proteína. O ADN atópase no núcleo celular, protexido de procesos físicos e químicos que poidan desgastalo. Agora ben, as proteínas prodúcense fóra do núcleo celular, na rexión coñecida como citoplasma, polo que cando a célula necesita crear unha proteína hai unha barreira física que salvar. Para iso, o ADN transcríbese (ou tamén podería dicirse que se copia) nunha molécula intermedia e temporal chamada ARN mensaxeiro. Este ARN mensaxeiro, sendo unha copia do ADN, si que pode saír do núcleo e ir ao citoplasma.

Primeira imaxe tomada do ADN cun microscopio electrónico. Pode observarse a súa estrutura de dobre hélice, o que dá lugar a esa aparencia como de parafuso / Enzo di Fabrizio

Sería o equivalente a copiar nun papel un apartado dun libro dunha biblioteca que nos interesa e levarnos ese escrito a casa para poder consultalo cando queiramos. Así o libro queda protexido na biblioteca e nós dispoñemos do escrito ata que perdamos ou tiremos o papel.

Unha vez o ARN mensaxeiro saíu do núcleo, uns pequenos orgánulos denominados ribosomas encárganse de traducir a devandita información en proteínas. Para iso, len de tres en tres as unidades que forman a molécula de ARN (chamadas nucleótidos) e a cada tríada asígnanlle un aminoácido concreto, as pezas que forman as proteínas. Unha vez tradúcese toda a cadea de ARN mensaxeiro, queda no seu lugar unha proteína que, tras certas modificacións, poderá comezar a realizar a súa función.

Cando os investigadores falan de xenes non codificantes (esas decenas de miles de xenes extra) refírense a xenes que quedan a metade de proceso. Que chegan a transcribir o ADN a ARN pero este non se traduce a proteínas, senón que queda en forma do denominado ARN non codificante. Segundo o seu tamaño ou función divídense en distintas familias e, na actualidade, é un dos campos máis fértiles da biotecnoloxía e a medicina, debido a que viuse que estas moléculas están implicadas en moitísimos procesos vitais na saúde e en certas enfermidades.

Ademais, existen outras secuencias denominadas pseudoxenes presentes no xenoma humano que se cre que no seu momento si que foron xenes funcionais, pero que nalgún momento do pasado perderon a súa capacidade de codificar unha proteína. É coma se nun libro de instrucións, de súpeto, atopásemos unha información sobre un parafuso ou unha técnica, pero que en ningún lugar indicase onde e como se utiliza. Estes remanentes evolutivos teñen unha gran utilidade á hora de comprender de onde proveñen as especies.

Pero entón cantos hai exactamente? A resposta a esta pregunta é, lamentablemente, un gran depende. Segundo o xenoma humano de referencia que está a base de datos que consultan a maioría de científicos, denominada Refseq, o xenoma humano de referencia, denominado GRCh38.p14, conta con 20.076 xenes codificantes, pero contando os non codificantes en total tería 59.762. En cambio, outras bases de datos, como CHESS, creada pola Universidade John Hopkins, indica que hai un total de 19.838 xenes codificantes e 17.624 non codificantes, o que dá un total de 36.612. Por iso a resposta habitual é ao redor de 20.000 xenes no sentido clásico da palabra e entre 35.000 e 60.000 para o sentido amplo.

Estas discrepancias son unha mostra de todo o que nos queda por coñecer do xenoma humano. Aínda que os avances foron notables desde que se denominase á parte que non codificaba xenes como “ADN lixo”, no libro de instrucións do corpo humano. Como última curiosidade final, todos aqueles cambios que diferencian a un humano doutro: A cor da pel, dos ollos, do pelo, os trazos, a altura e mesmo en parte, a estrutura cerebral, son variacións dun 0,4% neste libro de instrucións. Un cambio mínimo que supón unha enorme diferenza.

FONTE: Daniel Pellicer Roig/nationalgeographic.com.es/ciencia

SABÍAS QEU... EINSTEIN TIÑA RAZÓN!

O 14 de setembro de 2015, o observatorio LIGO detectou por primeira vez ondas gravitacionais, confirmando unha predición centenaria de Einstein e outorgando aos seus descubridores o Nobel. Estas ondas, xeradas pola colisión de dous buracos negros, supuxeron o inicio dunha nova era na astronomía. Unha década despois, LIGO, xunto con Virgo en Italia e Kagra en Xapón, rexistra fusións de buracos negros cada tres días, medindo ondulacións no espazo-tempo inimaxinablemente pequenas. Os avances tecnolóxicos permitiron observar con gran detalle fenómenos que validan teorías de Einstein e Hawking, abrindo infinitas posibilidades de coñecemento cósmico.

FONTE: Daniel Mediavilla/elpais.com

SABÍAS QUE... É TAN PERIGOSO O DRAGÓN AZUL?

Mide só entre tres e catro centímetros pero pechou praias, causado temor aos bañistas e desbancou ás mismísimas medusas no que a alarmas a pé de beira respecta. O dragón azul, unha diminuta e preciosa babosa que non se adoita prodigar no Mediterráneo, gañouse un primeiro posto no podio como non grato protagonista do verán. Dunha vistosa cor azul, velo nadar facendo piruetas sobre a auga é ter ansias súbitas de tocalo pero alto aí! Se o dragón azul conseguiu que soen todos os sinais é porque é altamente urticante.

O dragón azul, Glaucus atlanticus, é un nudibranquio peláxico. Isto significa que, igual que todas as especies peláxicas, sexan animais ou vexetais, vive en augas abertas medias e superficiais e evita o fondo mariño e a costa; con todo, é posible que o dragón azul, arrastrado por correntes e polo aumento de temperatura da auga, apareza de cando en vez a poucos metros da praia, como sucedeu agora.

En xeral habita augas tépedas e tropicais, é fiel aos océanos Atlántico e Índico e surfeiro habitual en Sudáfrica e Mozambique; ata 2021, facía 300 anos! que non se documentaba no Mediterráneo. Unha vez máis, o culpable máis sinalado é o consabido e documentado cambio climático que se manifesta co aumento de temperatura da auga mariña e unha meteoroloxía cambiante que inclúe correntes que permiten arrastralo ata augas que, en teoría, deberían ser máis frías.

Na súa parte dorsal presenta unha cor azul prata mentres que o seu ventre é azul pálido. Frota e nada sobre as súas costas grazas á inxestión de aire que en forma de burbulla pode manter no seu estómago e desprazarse así boca arriba sobre a superficie. Móvese con graza e acrobacias como unha nadadora de sincronizada. Ten seis apéndices ao longo do tronco chamados ceratas que á súa vez posúen varias terminacións e os seus tons azuis, en todas as partes do seu corpo, están adornados por vetas un pouco máis escuras que percorren o seu tronco. Este despregamento cromático engamado está firmemente relacionado coa súa subsistencia como especie: o seu deber, como todas elas, é camuflarse para defenderse dos seus depredadores e buscar alimento.

No sustento que necesita reside a razón da súa tóxica picadura. Glaucus atlanticus aliméntase de diversos hidrozoos pero o seu prato favorito é unha medusa, a carabela portuguesa, Physallia physales, que é altísimamente urticante. Consome exemplares desta especie enteritas e mentres o fai, almacena e selecciona as toxinas, chamadas cnidocitos, para o seu propio uso. Deposítaas nas ceratas, esas terminacións visibles que concentran a toxicidade, por iso é polo que estas acaben sendo a zona máis urticante. Importante saber que as ceratas actívanse por presión, e non por rozamento ou por un contacto accicental, por tanto, hai que manosearlas dalgún modo para que piquen. Folga dicir que os humanos e o noso sangue non somos alimento para o dragón azul así que, igual que sucede coas medusas, nunca van cheirar a nosa pel a distancia, nin nos perseguirán, nin lles chamamos a atención, nin irán a por nós: son os encontros accidentais (estamos no seu medio) os que nos afectan.

A picadura do dragón azul é dolorosa. Más urticante que a que nos pode producir calquera das especies de medusas habituais que atopamos no Mediterráneo, aínda que parecida á das carabelas portuguesas, que igual que os dragóns azuis tamén apareceron puntualmente preto das costas mediterráneas e en Xibraltar. Nalgúns casos extremos, en persoas máis sensibles ou con determinadas alerxias, pode provocar mareos, vómitos, malestar e dor de cabeza. Se recibimos unha picadura, recoméndase que, tal como fariamos coa dunha medusa, lavémonos a zona afectada con auga salgada de mar e apliquemos algún pano frío, pero non xeo e nunca vinagre ou alcohol. Aínda que non debería ir a máis, recoméndase sempre que no caso de que a picadura empeore, visitemos con urxencia un servizo médico.

FONTE: Mónica Artigas/nationalgeographic.com.es

SABÍAS QUE... POR QUE AS PELOTAS DE TENIS SON AMARELAS?

O tenista Carlos Alcaraz lanza a pelota cara ao público tras a súa vitoria contra o serbio Laslo Djere durante o torneo individual masculino o 11 de maio de 2025 en Roma, Italia / Dan Istitene (Getty Images)/elpais.com

Tras a derrota de Carlos Alcaraz na final de Wimbledon asáltannos varias cuestións que teñen que ver coa ciencia e a súa relación co tenis, deporte no que a física xoga un papel fundamental se contemplamos magnitudes como velocidade, desprazamento e masa.

Con todo, en primeiro lugar, imos preguntarnos por que as pelotas de tenis son amarelas, para ser exactos do amarelo denominado amarelo óptico. Trátase dunha curiosidade que nos devolve ao Wimbledon de finais dos anos sesenta, cando os partidos de tenis empezáronse a retransmitir en cor e o coñecido narrador científico David Attenborough era, por aquel entón, encargado das retransmisións da BBC británica. Coa chegada da cor ás televisións, a pelota branca supoñía confusión; resultaba pouco visible nas pantallas. Ante un problema complexo a primeira vista, David Attenborough deu cunha sinxela solución: utilizar unha pelota amarela.

Con todo, a solución non se aplicou de maneira inmediata ata 1972, cando a pelota branca deixou de ser utilizada e, no seu lugar, empregouse a pelota de cor amarela, debutando no US Open de 1973; pero o máis paradoxal foi a resistencia dos ingleses para utilizalas en Wimbledon ata 1986.

Agora vaiamos á Universidade de Pennsylvania, en Filadelfia (EE UU) onde o físico Howard Brody non só impartía clases, senón que esculcaba no tenis e a súa relación coa física. No seu libro Tennis Science for Tennis Players (1987), Brody sérvese da física para resolver moitos dos misterios que hai detrás das grandes xogadas.

Foron anos de estudo os que levaron a Brody a converterse nunha eminencia no tema. Todo empezou a finais da década dos setenta, durante unhas vacacións en Florida, cando viu a un tenista xogando cunha raqueta de gran tamaño. Brody fíxose con ela, comproulla e examinouna no laboratorio igualque se examina unha cepa de virus ou un sistema físico descoñecido: a fondo.

Mediu a velocidade de rebote da pelota nas distintas zonas de impacto, chegando á conclusión de que é maior cando o impacto ocorre preto do pescozo da raqueta, e vai diminuíndo a medida que o impacto se aproxima ao extremo superior. Isto, coa raqueta inmóbil; pero cando a raqueta móvese e deixa de estar estática, a relación entre ambas as velocidades de rebote depende do tipo de movemento do brazo.

Con estas curiosidades científicas, Brody empezouse a facer popular. Grazas ao tenis conseguira un camiño, unha especialización máis aló do estudo da física de partículas ao que se entregaría coas primeiras colisións de hadróns no CERN. Pero só por un curto espazo de tempo. Deixou o seu posto como científico na fronteira franco-suíza para volver á súa praza de profesor universitario en Pennsylvania e seguir experimentando coa raqueta. A súa paixón polo tenis, deporte que relacionou ao extremo coa física, absorbeuno para sempre.

Howard Brody morreu un verán de hai dez anos, cando Alcaraz era un crío recentemente chegado de París, tras asistir como espectador ao torneo de tenis onde, anos despois, revalidou o trono parisiense tras a final máis longa da historia.

FONTE: Montero González/elpais.com/ciencia

SABÍAS QUE... DE ONDE SAE O OSÍXENO DO AVIÓN?

Se hai unha actividade que xera todo tipo de controversia, esa é viaxar en avión. Hai a quen lle encanta, pero tamén existe unha gran maioría que non acaba de sentirse cómodo no aire. As turbulencias, a altura, o medo a algunha catástrofe… Se ti tamén es unha desas persoas que non se considera fanático de voar, non te preocupes, non estás só. Con todo, non debes caer na irracionalidade: os avións son un dos medios de transporte máis seguros e as turbulencias son, simplemente, parte do camiño.

De feito, os avións contan con sistemas para asegurar o teu benestar en todo tipo de hipotéticas situacións: sistemas de detección de fume, radares por satélite, protocolos de emerxencia, radares…  Mesmo posúen máscaras con osíxeno! Con todo, hai algo curioso niso porque, sabías que realmente non existe nin unha soa bombona baixo ou sobre o teu asento?

A miúdo, cando pensamos en osíxeno nun avión, o máis intuitivo é imaxinar enormes tanques como os que usan os mergulladores. Pero na cabina dun avión comercial non hai espazo para unha botella de osíxeno por pasaxeiro, iso está claro. Sería impráctico, pesado e, sexamos sinceros, un gran risco. Por iso, en lugar diso, os enxeñeiros idearon un sistema realmente brillante (e un pouco explosivo): utilizan química para fabricar osíxeno ao instante.

E como se fai iso? Pois ben, cunha reacción química controlada. No teito do avión, xusto encima de cada fila de asentos, hai un pequeno xerador de osíxeno químico. Este xerador contén unha mestura de compostos que, cando se activan, producen osíxeno. E, entre eles, o máis importante é o perclorato de sodio.

E é un proceso case máxico: ao tirar da máscara, acciónase un percutor que inicia unha reacción exotérmica, é dicir, que libera calor, dentro do cartucho químico. Isto descompón o perclorato e, en consecuencia, libera osíxeno. E non, non é pouco: cada xerador pode proporcionar osíxeno durante case 20 minutos, un tipo máis que suficiente para que o avión poida descender a unha altitude segura onde xa se pode respirar sen axuda.

Diagrama que representa o depósito onde se xera a reacción co perclorato de sodio, e a máscara baixando directamente desde el.

Para entendelo ben, poñámonos en situación. O avión perde presión en cabina e, a 10.000 metros de altitude, o aire é tan delgado que non podes sobrevivir máis duns segundos sen osíxeno adicional. Inmediatamente, o sistema detecta a caída de presión e libera as máscaras. Ti colócaste a túa, e tiras dela. Pois ben, ese tirón non é só para axustala: é o que activa o xerador de osíxeno.

E listo, desde ese mesmo momento, comeza a famosa reacción química que xera osíxeno puro e envíao directamente á máscara. Non hai tubos que o traian, nin ningún depósito central. Todo ocorre xusto aí, encima da túa cabeza.

Agora ben, se che cheira raro, como a queimado, non te preocupes, non é que algo se incendiou. É, simplemente, o resultado natural da reacción química. De feito, eses xeradores quéntanse tanto (máis de 200ºC) que adoitan estar envoltos en materiais illantes especiais para evitar queimaduras ou incendios.

Quizais te estás preguntando por que o osíxeno non dura máis tempo. E se a emerxencia alóngase? A clave está no deseño do sistema. Os xeradores están pensados como solución temporal. É dicir, en caso de despresurización, o obxectivo principal será descender o máis rápido posible a unha altitude segura: uns 3.000 metros (ou 10.000 pés), onde o aire xa ten suficiente osíxeno para respirar con normalidade.

Os pilotos son profesionais, polo que están perfectamente adestrados para facer esta manobra de descenso en poucos minutos, e o osíxeno que se libera pola máscara está calculado para durar xusto ese tempo. Si, é unha especie de carreira a contrarreloxo, pero o sistema está moi ben sincronizado, polo que non debes preocuparche.

Iso si, só hai algo que depende integramente de ti: poñerte a máscara a ti mesmo antes de axudar a outros. Se perdes o coñecemento por falta de osíxeno, non poderás facer nada polos demais. Non esquezas que, a esa altitude, en menos de 30 segundos sen osíxeno… podes marearte!

SABIAS QUE... POR QUE NON EXISTEN AS CENTRAIS DE FUSIÓN NUCLEAR?

A fusión nuclear é unha fonte de enerxía limpa, segura e case ilimitada. Pero, aínda que os primeiros experimentos construíronse hai xa máis de 70 anos, parece que nunca acaba de chegar.

Cal é o problema?

Neste vídeo temos a explicación. Atent@s!

SABÍAS QUE... Que son e por que se producen as fases lunares?

Cada mes, a Lúa atravesa unhas fases, minguando e medrando na súa transformación constante de lúa nova a lúa chea e volvendo empezar.

En parte, o ciclo lunar ocorre porque a Lúa non produce a súa propia luz. O brillo prateado que observamos débese ao reflexo da luz solar sobre a superficie monocromática da Lúa.

Así mesmo, a vista que temos da Lúa réxese por un capricho da gravidade chamado axuste de marea. En esencia, a Lúa tarda case o mesmo tempo en virar sobre o seu propio eixo que en completar unha órbita ao redor da Terra. Isto quere dicir que desde a Terra sempre vemos a mesma cara da Lúa, aínda que ambos os lados reciben luz a medida que a Lúa orbita, así que o noso satélite non ten unha cara perpetuamente escura.

Luna nova

Durante esta fase, a Lúa atópase entre a Terra e o Sol, o que significa que a metade lunar que vemos non está iluminada e a Lúa vólvese practicamente invisible no firmamento. Nesta fase só podemos ver a Lúa durante unha eclipse solar.

Cuarto crecente

A medida que aumenta a superficie iluminada da Lúa, penétrase nunha fase coñecida como crecente e menos da metade parece chea.

Primeiro cuarto

Nesta fase a metade da Lúa está iluminada e a porcentaxe da superficie iluminada segue aumentando.

Lúa xibosa crecente

Cando a Lúa está máis que medio chea e segue aumentando a superficie iluminada, chámase lúa xibosa crecente. A palabra «xibosa» procede do latín e significa «chepa», e utilizouse durante séculos para describir formas redondas ou convexas.

Luna chea

Nesta fase, a Lúa atópase detrás da Terra respecto ao Sol e a súa cara está totalmente iluminada. É entón cando ás veces podemos ver eclipses lunares.

Lúa xibosa minguante

Esta é a etapa na que máis da metade da Lúa está iluminada, pero a superficie iluminada que podemos ver está a decrecer.

Último cuarto

Durante esta fase, só volve estar iluminada a metade da Lúa, pero a superficie visible está a diminuír.

Cuarto menguante

A medida que se achega a próxima lúa nova, a Lúa volve quedar reducida a un cuarto e menos da metade está iluminada.

Os outros nomes da lúa chea

As lúas cheas, unhas das imaxes máis espectaculares do firmamento e unha inspiración para poetas, artistas e amantes durante milenios, cativounos dunha forma única. As lúas cheas ocorren cada 29,5 días aproximadamente, a medida que a Lúa se despraza cara ao lado da Terra que está xusta fronte ao Sol.

Durante milenios, os humanos utilizaron o movemento da Lúa para seguir o transcurso dun ano e establecer calendarios para cazar, plantar e cultivar. Culturas antigas de todo o mundo puxeron nomes ás lúas cheas segundo o comportamento das plantas, os animais ou o tempo atmosférico durante ese mes.

1. Xaneiro: a lúa do lobo

Os nativos americanos e os europeos medievais supostamente chamaban así á lúa chea de xaneiro polos aullidos dos lobos famentos que lamentaban a súa falta de alimento. A lúa chea deste mes tamén se chama lúa vella e lúa de xeo.

2. Febreiro: lúa de neve

A lúa chea leva este nome polo tempo frío e a neve propios de febreiro en América do Norte. Tamén chámana lúa de tormenta e lúa da fame.

3. Marzo: lúa do verme

A última lúa chea do inverno chámase a lúa do verme polos rastros dos vermes que aparecen no chan recentemente desconxelado. Tamén se chama lúa casta, lúa de morte, lúa da cortiza (pola neve, que se converte nunha especie de cortiza ao fundirse de día e conxelarse de noite) e lúa de zume, polo sangrado dos arces.

4. Abril: lúa rosa

Os nativos americanos de América do Norte chaman lúa rosa á lúa chea de abril por unha especie de flor silvestre que florece pronto. Noutras culturas chámase lúa da herba que brota, lúa do ovo e lúa do peixe.

5. Maio: lúa de flores

A abundancia de flores de maio dá á súa lúa chea o nome de lúa de flor ou de flores en moitas culturas. Tamén a chaman lúa da lebre, lúa da sementeira do millo e lúa do leite.

6. Xuño: lúa de amorodo

En América do Norte, a colleita de amorodos en xuño outorga este nome á lúa chea do mes. Os europeos tamén a chaman lúa rosa, mentres que outras culturas denomínana lúa quente polo comezo da calor estival.

7. Xullo: lúa do cervo

As hastas dos cervos macho, que mudan cada ano, empezan a medrar de novo en xullo, de aí o nome nativo americano da lúa chea de xullo. Entre outros nomes figuran a lúa do trono, polas moitas tormentas de verán do mes, e a lúa do feno, pola colleita de feno de xullo.

8. Agosto: lúa do esturión

As tribos pesqueiras de América do Norte chamaban á lúa chea de agosto a lúa do esturión, xa que a especie era moi abundante durante este mes. Tamén a chamaron lúa do millo verde, lúa do gran e lúa vermella polo ton avermellado que adopta baixo a bruma do verán.

9. Setembro: lúa da colleita

A lúa chea de nome máis familiar, a lúa da colleita de setembro, refírese á época do ano na que se recollen as colleitas, tras o equinoccio de outono no hemisferio norte. Tamén a chaman lúa do millo e lúa do centeo.

10. Outubro: lúa do cazador

A primeira lúa despois da lúa da colleita é a lúa do cazador, chamada así por ser o mes preferido para cazar cervos e raposos, que xa non poden esconderse nos campos segados. A lúa do cazador tamén é especialmente brillante e lonxeva no ceo, polo que os cazadores teñen a oportunidade de axexar ás súas presas de noite. Tamén a chaman a lúa da viaxe e a lúa da herba que morre.

11. Novembro: lúa do castor

Non hai un consenso sobre a orixe do nome da lúa do castor de novembro. Hai quen di que vén dos nativos americanos, que colocaban trampas para castores durante este mes, mentres que outros sosteñen que o nome se debe ao aumento da actividade dos castores, que constrúen as súas presas para o inverno. O seu outro nome é lúa xélida.

12. Decembro: lúa fría

O nome da lúa chea de decembro, a lúa fría, débese a chegada do inverno. Tamén se chama lúa da noite longa e lúa do carballo.

Lúas azuis

As lúas azuis non son realmente azuis. Aínda que a definición exacta cambiou cos anos, o termo «lúa azul» adoita utilizarse para describir unha segunda lúa chea que aparece nun mesmo mes do calendario, algo que ocorre cada dous anos e medio, de media.

Superlúas

A órbita da Lúa ao redor da Terra non é un círculo perfecto e a súa distancia respecto a o noso planeta cambia ao longo dun ciclo orbital. Cando unha lúa chea coincide cun achegamento, ou perigeo, o orbe lunar parece lixeiramente máis grande e brillante do habitual, o que nos dá o que se coñece como superluna.

FONTE: Victoria Jaggard/National Geographic Staff     Imaxe: tiempo.com

SABÍAS QUE... QUE CELEBRAMOS EN GALICIA O 25 DE XULLO?

Neste video analízase que celebramos neste día e a historia desta data.