ZONA VERDE

AMIGO FÉLIX

Hoxe, día 14, cúmprense 40 anos da morte e 92 do nacemento de Félix Samuel Rodríguez de la Fuente (Poza de la Sal-Burgos, 14 de marzo de 1928 / Shaktoolik-Alaska, 14 de marzo de 1980), un médico e divulgador español, que se converteu no referente da comunicación ambiental en español.

Quixera recordar a iste gran divulgador con algunhas das súas frases:

“A medicina atraeume enseguida, porque era unha carreira estritamente biolóxica e antropolóxica. Podía estudar os misterios da natureza condensados no corpo humano”.

“A Catedral de León ou as Piramides de Exipto podémolas destruír cando queiramos, todo é cuestión de dinamita e reconstruílas cuestión de tempo; pero cando desaparece unha soa especie animal, perdémola para sempre, porque crear só Deus pode facelo”.

“Sen esquecer que as nosas experiencias quedan sempre contrapesadas por un coñecemento científico. É dicir que queremos en todos os momentos, facer cultura, achegar ao home do campo ou da cidade algúns retrincos do que fai posible a existencia; ou noutras palabras levar a casa de todos un pouco a natureza”.

“Todos debemos ir engrosando ese pequeno exército, que o día de mañana se considerará un exército heroico!, moito máis que os que loitaron coas armas na man: o exército dos que un bo día dixeron que había que facer algo para protexer a unha Nai que non se queixa, que nos deu todo o que temos, e á que estamos a matar...!”.

Amigo Félix...

FONTE: Laura Marcos/muyinteresante.es

RISSOELLA SALASAE: UN NOVO CARACOL CANARIO

Rissoella salasae, o nuevo caracol mariño descuberto en Lanzarote e bautizado na honra a Margarita Salas / Jesús Ortea

A uns 60 metros de profundidade, sobre as algas filamentosas do coral negro da localidade do Porto do Carmen (Lanzarote), un grupo de investigadores atopou varios exemplares vivos dun novo caracol mariño de cor crema e cabeza escura que non mide máis dun milímetro. O animal foi bautizado Rissoella salasae en homenaxe a Margarita Salas, pioneira española en bioquímica que faleceu na mesma data do achado (7 de novembro de 2019), e como recoñecemento polo seu traballo, a súa dedicación á ciencia e a súa loita pola igualdade de xénero. Jesús  Ortea, profesor xubilado da Universidade de Oviedo e autor do estudo publicado recentemente na revista de biodiversidade tropical Avicennia, escribe: “A Margarita, sabia asturiana, debiámoslle unha especie.”

O molusco que apenas se percibe co ollo humano ten unha cuncha cristalina e fráxil e é a terceira especie descuberta deste xénero na fauna canaria, segundo conta o estudo (as outras dúas son Rissoella contrerasi e o Rissoella opalina). Este profesor, que dedica a miúdo especies a mulleres pintoras ou científicas, leva descubertas e descritas 856 en todos os mares do mundo, a metade delas en Cuba e máis de 100 nas illas Canarias.
 
Este novo material conseguiuse grazas a unha misión de mergullo realizada pola empresa Aquawork SL por encargo da Dirección Xeral de Loita Contra o Cambio Climático e Medio Ambiente do Gobierno de Canarias. O principal obxectivo do proxecto, cofinanciado polos Fondos Rexionais Europeos (FEDER), é caracterizar a comunidade de Antipathella wollastoni (coral negro) da illa e ver o efecto do quecemento global sobre o piso circalitoral grazas a un seguimento exhaustivo de varios anos.

FONTE: Agathe Cortes/materia/elpaís.com

UNHA NOVA ILLA NA ANTÁRTIDA: ILLA DE SIF

Os investigadores viron por primeira vez este afloramento rochoso en Pine Island Bay, na Antártida Occidental, a principios de febreiro / Gui Bortolotto/nature.com

Durante os primeiros días de febreiro, unha expedición científica que percorría as costas da Antártida fixo un descubrimento excepcional: unha nova illa, que non aparece nos mapas. Os investigadores, que non regresarán a porto ata o próximo 25 de marzo, comunicaron o achado á comunidade científica internacional, que lles espera agora con impaciencia para empezar a facer os primeiros estudos.

Segundo publica Nature, trátase dunha proba máis do rapidamente que o continente branco está a cambiar como resultado do cambio climático.

"Creo que estou a ver rochas!!", berrou un dos oficiais do RV Nathaniel B. Palmer mentres o barco pasaba pola baía de Pine Island, na Antártida occidental. Tras consultar os mapas, a tripulación deuse conta de que o que estaban a ver era unha illa completamente nova. Segundo relata Julia Wellner, xeóloga mariña da Universidade de Houston, en Telxas, que dirixe da expedición, "houbo unha conmoción cando todos a bordo apresuráronse a ver o  afloramiento rochoso cuberto de xeo". Ao principio o equipo empezou a suxerir posibes nomes, entre eles o de Illa de Sif (en honra a unha deusa nórdica asociada coa terra), pero o alboroto deu paso rapidamente á emoción sobre as implicacións científicas do achado.

Ata o momento, o principal obxectivo desta misión era colleitar mostras da costa para a súa análise, pero agora todo cambiou por completo e Wellner anunciou que inspeccionar a illa converteuse na "prioridade absoluta". Algo que os científicos só fixeron moi brevemente a causa do mal tempo.

Grazas a esa primeira ollada "in situ", con todo, os investigadores puideron confirmar que a illa está feita de granito volcánico e que mesmo alberga unha pequena colonia de focas. Non hai máis  afloramientos rochosos visibles en 50 km. á redonda.

A illa, que ten uns 350 metros de lonxitude, está cuberta de xeo pero elévase sobre o océano sobre unha capa rochosa de cor marrón que se diferencia perfectamente dos glaciares de ao redor. Se non foi identificada antes por satélite, explica a investigadora, é precisamente porque a súa superficie xeada camuflouna ata o de agora entre o xeo circundante. A zona, ademais, é moi pouco transitada, así que é case seguro que os membros da expedición foron os primeiros en divisala. Os investigadores non saben desde cando a nova illa está sobre o nivel do mar.

Utilizando imaxes de satélite, outro dos membros do equipo, fixo un modelo temporal que mostra como a retirada constante da plataforma de xeo desde 2011 deixou a Sif Island illada e soa no medio da baía de Pine Island. Desde arriba, confúndese facilmente cun iceberg solitario.

A falta de confirmalo con máis estudos, os investigadores cren que poden explicar por que a nova illa xurdiu do mar precisamente agora. A medida que os glaciares se van retirando na Antártida occidental, explican, exercen menos presión sobre a cortiza terrestre, o que permite que a terra firme "rebote" e elévese. Colleitar mostras da nova illa podería axudar aos científicos para determinar como de rápido está a elevarse o continente como consecuencia da redución do pesado e groso manto de xeo que o recubre desde fai centos de miles de anos.

Un "rebote" demasiado rápido podería aumentar a tensión sobre a capa de xeo restante, facendo que rompa máis rápido, aínda que toda unha plataforma continental en ascenso tamén podería ter o efecto contrario, e "ancorar" os glaciares, aumentando a súa estabilidade e retardando a súa marcha cara ao mar. Estudar a fondo a illa será fundamental para descubrir cal das dúas situacións está a producirse na zona.

Para coñecer os primeiros resultados preliminares, con todo, haberá que esperar case un mes, xa que o Palmer non volverá tocar porto ata finais de marzo.

FONTE: José manuel Nieves/abc.es

XESTO AMBIENTAL DO MES DE MARZO

Ao acudir a facer a compra con tuppers e bolsas preparados de casa, as únicas bolsas de plástico que haberá que comprar serán, polo xeral, as de compras imprevistas: a  minicompra antes de chegar a casa porque falta algo para a cea, un capricho ao pasar por diante dunha tenda… Para solucionalo, a proposta deste mes é sinxela: leva sempre encima unha bolsa de tea.

As bolsas de tea engurradas non ocupan apenas espazo e poden levar nun peto do abrigo, nunha mochila, un bolso… ou mesmo utilizala como un. 

Levar sempre unha bolsa encima é unha forma de anticiparse.

Pono en práctica!

FONTE: P. Cantó e L. Bou/Verne/elpaís.com

ORELLA DE OSO: A ÚNICA PLANTA RESURRECCIÓN DA PENÍNSULA IBÉRICA

Ramonda myconi, a única planta resurrección da península ibérica / José Ignacio García Plazaola

Segundo a mitoloxía grega, Orfeo, fillo de Apolo e Calíope, tentou rescatar á súa amada Eurídice da morte. Aínda que el logrou escapar do inframundo, ela desapareceu para sempre. Lamentablemente, Orfeo tamén morreu: foi asasinado e esnaquizado polas Ménades.

Produto da combinación da mitoloxía clásica coa tradición máis recente, cóntase que das pingas de sangue de Orfeo brotou unha planta, que gardou o recordo da súa esencia máis pura na capacidade de volver á vida despois de morta.

Esta planta coñécese hoxe en día como flor de Orfeo (Haberlea rhodopensis) e é unha das cinco especies europeas que se inclúen na familia das Gesneriáceas.

Todas elas localízanse no sur do continente (montañas de Grecia, Macedonia e Bulgaria) e, como describe a mitoloxía, presentan a sorprendente capacidade de volver aparentemente á vida despois de mortas.

Son o que se denomina “plantas resurrección”. En todo o mundo hai unhas 300 plantas resurrección. A maioría teñen unha distribución tropical e  subtropical, coa excepción das Gesneriáceas europeas.

No Pirineo, tanto na súa vertente norte como sur, temos a sorte de contar cunha destas escasísimas plantas resurrección: a emblemática orella de oso (Ramonda myconi). É a única especie con estas características da península ibérica.

O xénero Ramonda recibe o seu nome en honra ao botánico e explorador francés Louis Ramond de Carbonnières que, entre outras fazañas, foi o primeiro en ascender oficialmente ao Monte Perdido.

Ademais da súa singularidade como planta resurrección, R. myconi e o resto de Gesneriáceas europeas teñen outra característica moi especial: son plantas de orixe tropical, reliquias dun período pasado moito máis cálido que o actual. Por iso son denominadas tecnicamente “ paleotropicales”.

A observación da súa morfoloxía e aspecto revelaranos de inmediato ese carácter tropical e facilmente asociarémolas á moi coñecida violeta africana (xénero Saintpaulia), planta ornamental de interior.

Sendo unha especie de vocación tropical, resulta sorprendente que puidese adaptarse con éxito ao arrefriado do clima en Europa, moi especialmente na adversa contorna do Pirineo. Aínda que atopa o seu óptimo en barrancos calcáreos a mediana altitude, chegou a observarse mesmo a case 2.500 metros na contorna do Parque Nacional de Ordesa.

Dado que é unha planta de follas lonxevas e perennes, o seu exitoso desenvolvemento na alta montaña implica que estas deben ser capaces de sobrevivir a temperaturas extremadamente baixas, algo especialmente rechamante nunha especie paleotropical.

A combinación do seu carácter de planta resurrección e a súa destacable tolerancia ao frío extremo convértea nunha das escasísimas plantas capaces de enfrontarse exitosamente tanto ás baixas temperaturas como á desecación. Cal é pois o seu secredo?

A resposta probablemente non é única. Máis ben ao contrario, é un conxunto de características o que permite a esta planta converterse nunha campioa de resistencia.

Aínda que pareza contraintuitivo, as consecuencias biolóxicas de  desecarse ou conxelarse son parecidas en esencia. Isto xustifica en certo xeito que o seu preadaptación á  desecación foi a clave para a súa supervivencia no Pirineo.

Basicamente, a planta evita as lesións celulares reforzando as súas membranas para evitar os danos estruturais e oxidativos. Pero a protección non só debe actuar a nivel celular. As follas ao deshidratarse deben encartarse seguindo un patrón ben definido e ordenado de forma similar a como se produce o peche dun paraugas.

Deste xeito, durante o letargo e aparente morte, os tecidos mantéñense latentes e sen sufrir danos irreparables. Pode mesmo chegar a alcanzarse o denominado estado vítreo, no que a mobilidade das moléculas é moi reducida. Así, os tecidos poden manterse latentes sen apenas acumular danos durante moito tempo.

Cando a auga volve estar dispoñible, todo o proceso revértese e as follas recuperan nuns poucos días o seu aspecto máis lozano. Este momento, o da resurrección, é o máis delicado. Un erro na precisa secuencia de activación do metabolismo pode resultar fatal para a planta.

Hoxe en día, as plantas resurrección son obxecto de estudo nalgúns dos mellores laboratorios de Fisioloxía Vexetal do mundo. Da súa espectacular capacidade de volver á vida poderemos aprender moitas leccións útiles para conseguir unha agricultura máis sostible e segura e para desenvolver plantas case indestructibles.

Quen sabe. Quizais as pingas de sangue de Orfeo sírvannos para desentrañar os segredos da vida eterna.

FONTE: J. I. García Plazaola/B. Fernández-Marín/abc.es/ciencia

A TERRA, A NOSA CASA

 

“Un é aventureiro como outro é poeta, porque ten unha visión romántica da existencia e pensa que a vida ten que ser algo máis que simplemente pasar polo mundo”. O naturalista e aventureiro Nacho Dean foi a primeira persoa da historia en dar a volta ao mundo a pé e en solitario, completando un total de 31 países e 33.000 quilómetros en tres anos. “O meu obxectivo non foi facer unha paréntese na miña vida, senón abrazala máis intensamente ca nunca”, asegura. Anos despois propúxose outro reto: unir nadando os cinco continentes co obxectivo de lanzar unha mensaxe de conservación dos océanos. Un fito que completou na chamada ‘Expedición Nemo’: “O mar é o gran esquecido, atopouse lixo onde non chega nin a luz solar”, advirte.

Fillo de mariño e amante da natureza, de neno Nacho Dean medrou lendo a Xulio Verne e vendo os documentais de Félix Rodríguez de la Fuente. Deles aprendeu a súa paixón pola exploración e a visión do mundo como un todo. “A natureza é o lugar ao que pertencemos, o que lle facemos a ela facémonolo a nós mesmos”, reflexiona. As súas expedicións servíronlle para visibilizar a degradación do planeta e incidir na nosa responsabilidade ante o cambio climático.

Para el, camiñar, viaxar e observar son escolas de vida porque nos ensinan que as cousas poden ser de moitas maneiras diferentes. O seu inquebrantable compromiso coa natureza é o seu motor de inspiración e o que condiciona a súa visión reveladora da existencia: “Tes que realizar un verdadeiro exercicio de desprendemento e desapego, tes que deixalo todo: a túa casa, o traballo, a familia, os amigos, os teus bens materiais. Tamén os medos dunha cultura que valora máis o benestar, o confort, a seguridade, a estabilidade, por encima doutros valores como son emprender, arriscarse, a paixón de estar vivo”.

LOGRAN XERAR ELECTRICIDADE DA "NADA"

Imaxe gráfica dunha película delgada de nanocables de proteínas que xeran electricidade a partir da humidade atmosférica/ Imaxe: fantasymundo.com

Científicos da Universidade de Massachusetts Amherst (EE.UU.) desenvolveron un dispositivo que utiliza unha proteína natural para xerar electricidade a partir da humidade do aire. A nova tecnoloxía, din os seus creadores na revista Nature, podería ser utilizada para o desenvolvemento de dispositivos portátiles electrónicos como monitores de saúde, reloxos intelixentes e mesmo teléfonos móbiles que non se teñan que cargar periodicamente. Ao tempo, podería ter implicacións significativas na loita contra o cambio climático e o futuro das enerxías renovables.

Os investigadores chaman ao dispositivo «xerador de aire» ou «xerador alimentado por aire» (Air-xen). Emprega  nanocables de proteínas condutores de electricidade producidos polo microbio xeobacter. O  Air-xen conecta eléctrodos aos  nanocables de proteínas de tal maneira que se xera corrente eléctrica a partir do vapor de auga presente de forma natural na atmosfera.

A nova tecnoloxía desenvolvida é non contaminante, renovable e de baixo custo. Pode xerar enerxía mesmo en áreas con humidade extremadamente baixa, como o deserto do Sahara. Ten vantaxes significativas sobre outras formas de enerxía renovable, como a solar e a eólica, porque a diferenza destoutras fontes de enerxía renovable, o  Air-xen non require luz solar ou vento, e mesmo funciona en interiores.

Os investigadores explican que o dispositivo Air-xen só require unha película delgada de nanocables de proteínas de menos de 10 micras de espesor. A parte inferior da película descansa sobre un eléctrodo, mentres que un eléctrodo máis pequeno que cobre só unha parte da película de nanocables atópase na parte superior. A película absorbe o vapor de auga da atmosfera. Unha combinación da condutividade eléctrica e a química da superficie dos nanocables de proteínas, xunto cos poros finos entre os nanocables dentro da película, establece as condicións que xeran unha corrente eléctrica entre os dous eléctrodos.

Os investigadores din que a xeración actual de dispositivos Air-xen pode alimentar pequenos dispositivos electrónicos e esperan levar a invención a escala comercial pronto. Os próximos pasos que planean inclúen o desenvolvemento dun pequeno «parche» Air-xen que pode alimentar dispositivos portátiles electrónicos como monitores de saúde e de estado físico e reloxos intelixentes, o que eliminaría o requisito de baterías tradicionais. Tamén esperan poder aplicalos aos teléfonos móbiles para eliminar a carga periódica.

FONTE: abc.es/ciencia

O MAR QUERE O SEU!

A Guarda/Zona inundable/Perigosidade para un período de retorno de 500 anos

Os graves efectos do temporal Gloria no litoral mediterráneo puxeron sobre a mesa debates que deberían tido lugar moito antes, antes de construír paseos marítimos por boa parte do litoral, gañar terreos ao mar ou deixar que a presión urbanística chegase a pé de praia, expondo a distintos perigos á poboación que vive nestas zonas.

 A pesar de que a configuración do relevo da costa galega é moi diferente á levantina, con máis zonas de cantís, tamén é verdade que a capacidade destrutiva do Atlántico é moito maior que a do Mediterráneo.

Tanto a Xunta como Demarcación de Costas levan anos estudando as Áreas con Risco Potencial Significativo de Inundación (ARPSIs) por influencia mariña, ademais das que Augas de Galicia delimita nos cursos fluviais de competencia autonómica da demarcación Galicia Costa. A lonxitude do litoral con risco de inundación alcanzaría os 160 quilómetros, nunha primeira avaliación que foi revisada, en moitos casos á alza. A nosa provincia, Pontevedra, tería o 46 % destas zonas medidas linealmente, por diante da Coruña (37 %) e Lugo (17 %).

O mar quere o seu!

FONTE: Pablo González/lavozdegalicia.es