SOPA DE LETRAS XVII
MALTESES COLÓN BAIONA CORUÑA
BRASIL OLIVA RODA LUGO
ORENSE BECHOS OIA TOMIÑO
LARGO TUI FONTIÑA
GRAN ADRIA: O CONTINENTE PERDIDO, ENTERRADO BAIXO EUROPA
Hai 140 millóns de anos, Gran Adria, un antigo continente do tamaño da Antártida, chocou con Europa e rematou debaixo dela / HINSBERGEN ET AL., GONDWANA RESEARCH
Ata o de agora ninguén se deu conta, pero xusto baixo os pés dos habitantes do sur de Europa, o que inclúe á Península Ibérica, dormen os restos dun antigo continente. Un que se afundiu hai moito tempo nas profundidades da Terra e cuxa historia, 250 millóns de anos despois, foi reconstruída paso a paso por un equipo de xeólogos das universidades de Utrecht, Oslo e o Instituto de Xeofísica ETH, en Zúric.
Os únicos restos visibles dese continente perdido, coñecidos como Gran Adria, son as rochas calcarias que se poden atopar nas cadeas montañosas do sur de Europa. Os investigadores, que acaban de publicar o seu traballo na revista Gondwana Research, cren que estas rocas comezaron a súa existencia como sedimentos mariños para máis tarde ser "raspadas" da superficie da codia terrestre e elevadas ás súas posicións actuais grazas ás colisións das placas tectónicas. Por ese motivo, tanto o tamaño orixinal como a forma e a historia desa masa terrestre desaparecida foi moi difícil de reconstruír. No seu artigo, os xeólogos explican que gran parte dela constituíu, durante millóns de anos, o fondo de antiquísimos mares tropicais pouco profundos.
Para empezar, sinálase no artigo, Gran Adria tivo unha historia "violenta e complicada". De feito, separouse do sur do supercontinente Gondwana, que comprendía o que hoxe é Africa, América do Sur, Australia, a Antártida, o subcontinente Indio e a Península Arábiga, hai a friorenta de 240 millóns de anos. E a partir dese momento empezou a avanzar cara ao norte.
Os investigadores cren que hai uns 140 millóns de anos Gran Adria era unha masa de terra do tamaño de Groenlandia, cuberta en gran parte por un livián mar tropical, onde os sedimentos acumulábanse lentamente ata converterse en rochas.
Máis tarde, hai entre 100 e 120 millóns de anos, chocou con con que hoxe é Europa, facéndose cachizas e sendo empuxado debaixo do noso continente. Só unha pequena parte das rocas de Gran Adria, arrancadas da codia terrestre durante a colisión, conseguiron permanecer na superficie da Terra para que os xeólogos tivesen a ocasión de descubrilas.
O estudo, ademais, tivo que facer fronte a unha complicación adicional: as rochas de Gran Adria están dispersas ao longo de máis de 30 países, que van desde unha franxa da Península Ibérica ata Irán. E da mesma forma que as rochas, tamén os datos sobre a súa historia dispersáronse e resultaron moi difíciles de recompilar.
Por último, ata hai menos dunha década os xeólogos non dispuxeron do sofisticado software necesario para realizar reconstrucións tan complexas como esta.
Para levar a cabo o seu estudo, o equipo de investigadores pasou dez anos enteiros colleitando información sobre as idades das mostras de rocha de Gran Adria, así como a dirección dos campos magnéticos atrapados nelas. E conseguiron así identificar non só cando, senón onde esas rochas formáronse.
Deste xeito, os investigadores déronse conta de que, ao mesmo tempo que avanzaba cara ao norte, Gran Adria viraba en sentido antihorario, empuxando e raspando ao seu paso outras placas tectónicas. Ao final, chegou a colisión con Europa. E aínda que esta ocorreu a velocidades de non máis de 3 ou 4 cm por ano, o choque esnaquizou por completo a codia de Gran Adria, dun 100 km de espesor, enviando a maior parte dela ás profundidades do manto terrestre e xusto debaixo do sur do continente europeo. Algunhas partes deste continente perdido atópanse, en efecto, a máis de 1.500 km de profundidade.
FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia
BILLETES DO MUNDO XXXV
Continúo coa serie BILLETES DO MUNDO. Hoxé tócalle a Bolivia (Estado Plurinacional de Bolivia), é un país situado na rexión centro-occidental de América del Sur. A súa moeda de curso legal é o boliviano (BOB). Divídese en 100 centavos. Existen moedas de 10, 20 e 50 centavos e 1, 2 e 5 bolivianos. En canto aos billetes hainos de 10, 20, 50, 100 e 200 bolivianos. 1 boliviano = 0,1311 €. O banco emisor é o Banco Central de Bolivia / BCB).
A modo de exemplo, aquí tes o billete de 200 dinares bolivarianos.
Mañá un novo biellete e outro país!
FONTE: la-razon.com e wikipedia
UN LIBRO PARA LER: "O ESTRAÑO VERÁN DE TOM HARVEY"
Neste mes de setembro, chegou ás miñas mans o libro "O ESTRAÑO VERÁN DE TOM HARVEY" (Edicións B, S. A., Barcelona ,2017), de Mikel Santiago (Portugalete-Viscaia, 1975).
Nun primeiro momento, o libro impúxome, pois o tamaño é considerable, 495 follas, pero despois de comezar a lelo xa non me importou. Tanto foi que en 5 tardes estaba liquidado. O motivo, enganchoume de tal forma que me atrapou. Asasinatos, suspense... Intriga constante. Por certo o final, de película.
Sinopse: «Eu estaba en Roma cando Bob Ardlan chamoume. Para ser exactos: estaba cunha muller en Roma, cando Ardlan chamoume. Así que cando vin o seu nome na pantalla do teléfono pensei: "Que demos, Bob. Non me chamas nunha eternidade e vés estragarme o mellor momento do verán". E deixeino soar.
Dous días despois, souben que Bob caera desde o balcón da súa mansión en Tremonte poucos minutos despois de marcar o meu número. Ou talvez empuxárano? Non me quedaba máis remedio que pisar o acelerador do coche e plantarme alí para facer unas cantas preguntas.»
Moi recomendable!
AUGA NA ATMOSFERA NO PLANETA K2-18b
Recreación do planeta K2-18 B, xunto ao seu veciño K2-18 C. Ambos orbitan a estrela anana vermella K2-18 a 111 anos luz de distancia / Alex Boersma
A auga é moi abundante e no universo pódese atopar por todas partes, mesmo na superficie das estrelas. Con todo, detectala en planetas rochosos á distancia adecuada do seu astro é un dos requisitos necesarios para exporse se un mundo é habitable ou mesmo para buscar os primeiros sinais de vida. Onte, a revista Nature anuncia o achado dun sinal que desvela que hai auga na atmosfera de K2-18 b, un planeta algo maior da Terra que orbita unha estrela anana vermella a 111 anos luz de distancia, na constelación de Leo.
O interesante do descubrimento é que, a diferenza da maior parte dos planetas cuxa composición atmosférica coñecemos, K2-18 b non é un xigante gaseoso, como Xúpiter, orbitando moi preto da súa estrela. Este obxecto está no que se coñece como a zona habitable, a distancia xusta á que a auga pode permanecer en estado líquido, e ten características que o converten en algo parecido a unha uperterra, con algo menos de oito veces a masa da Terra e 2,3 veces o seu radio.
Con todo, o mundo estudado polos autores da detección, un equipo de University College de Londres (Reino Unido) empregou imaxes recollidas polo telescopio Hubble, non está exposto ás mesmas condicións que a Terra. A estrela é unha anana vermella, o tipo máis abundante no universo. Iso convérteas en boas candidatas para albergar mundos con vida, pero son bastante distintas do noso Sol. Sen unha masa suficiente para consumir a súa enerxía nuclear de forma estable, cada certo tempo lanzan labaradas que, polo menos ata o de agora, críase que arrasarían as atmosferas de planetas próximos como K2-18 b.
Durante os próximos anos, novos instrumentos como o James Webb permitirán achegarse moito máis ás atmosferas dos miles de planetas extrasolares descubertos. Tamén é posible que novos datos moldeen nosa visión sobre o que sucede naqueles mundos afastados, algo que xa empeza a facer o artigo publicado onte. As ananas vermellas emiten moito menos calor que o Sol e para que un planeta na súa órbita reciba suficiente enerxía para manter líquida a súa auga superficial, debe estar moi próximo a ela. Isto provoca que, como sempre que un obxecto de menor tamaño dá voltas demasiado preto dun moito maior, como lle sucede á Lúa coa Terra e a Mercurio co Sol, a súa órbita quede fixada e sempre ensina á estrela a mesma cara.
No caso dun planeta como K2-18 b, é previsible que o hemisferio que sempre está exposto á estrela permaneza abrasado e o que queda á sombra, conxelado. Isto deixaría no medio das dúas metades de clima extremo unha franxa cunha temperatura máis ou menos adecuada para a vida. Os científicos expoñen tamén que se contan cunha atmosfera o bastante densa, poida servir para crear no seu interior unhas dinámicas climáticas que xeren un ambiente menos extremo.
Pero é posible que o novo planeta non sexa exactamente unha superterra e parézase máis a un minineptuno, o tipo de planetas extrasolares máis comúns. Aínda que a masa de K2-18 b é oito veces maior que a da Terra e está por baixo das dez na que se comeza a falar de minineptunos, o seu radio, con 2,3 veces o terrestre, está lixeiramente por encima. Isto significa que a súa atmosfera pode ser moito máis ampla e densa que a da Terra, algo que significaría que a presión atmosférica sobre aquel mundo sería moi elevada e que as condicións para a vida serían, polo menos segundo os criterios actuais, máis arduas.
Todo isto son, de momento, especulacións, pero o achado anuncia unha nova etapa no coñecemento dos miles de mundos que xa coñecemos fóra do sistema solar.
FONTE: Daniel Mediavilla/elpais.com/ciencia
BILLETES DO MUNDO XXXIV
Continúo coa serie BILLETES DO MUNDO. Hoxé tócalle a Tunisia (República de Tunisia / الجمهورية التونسية el-Jomhūriya it-Tūnisiya), é un país situado no norte de África, máis concretamente na costa mediterránea. A súa moeda de curso legal é o dinar tunisiano (TND). Divídese en 1.000 millimes. Existen moedas de 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 e 200 millimes e ½, 1, 2 e 5 dinares. En canto aos billetes hainos de 5, 10, 20 e 50 dinares. Esta divisa ten unha gran peculiaridade e é que está prohibido sacar a moeda local do país. Con iso conseguen que a divisa se manteña forte e non sufra moitas fluctuacións respecto ao Dólar estadounidense ou ao Euro. 1 dinar tunisiano = 0,313 €. O banco emisor é o Banque Centrale de Tunisie / BCT).
A modo de exemplo, aquí tes o billete de 10 dinares tunisianos.
Mañá un novo biellete e outro país!
FONTE: numismaticodigital.com e wikipedia
SEIS CONSELLOS PARA COIDAR O NOSO CEREBRO
O neurocientífico e neurólogo arxentino Facundo Manes dedicou gran parte da súa traxectoria profesional a descifrar os segredos do cerebro, actividade que segue desenvolvendo como investigador do Consello Nacional de Investigacións Científicas e Técnicas (CONICET) de Arxentina e do departamento Cognition and Brain Sciences de Cambridge.
“Aos meus fillos dígolles: ’Estudiá, porque ademais de que che vai permitir ser máis libre e ter máis oportunidades, cumprir os teus soños, levantar a autoestima, adaptarte a un mundo en permanente cambio... ademais de todo iso, vai protexer o teu cerebro’”, reflexiona o neurocientífico.
A ciencia demostrou que a educación é un factor de protección cerebral, pero como aprendemos, por que esquecemos ou lembramos? Fundador do Instituto de Neuroloxía Congnitiva (INECO) e do Instituto de Neurociencias da Fundación Favaloro en Bos Aires, o doutor Manes é autor de libros como ‘O cerebro do futuro’ e ‘Usar o cerebro’, onde explica o funcionamento da nosa materia gris.
Como presidente da Fundación INECO, organización sen ánimo de lucro que apoia a investigación e prevención de trastornos neurolóxicos e psiquiátricos, Facundo Manes continúa divulgando a importancia de manter a mente activa ata o noso último día. Segundo o investigador, para conservar unha boa saúde cerebral é necesario manter vínculos humanos profundos, ter un propósito na vida, enfocarse no presente, gozar co que facemos e ser altruístas.
MINUTO A MINUTO, O QUE PASOU HAI 66 MILLÓNS DE ANOS
O cilindro de sedimentos foi extraído ata os 1.300 metros baixo o leito mariño e estudado por segmentos / ECORD/IODP
Hai uns 66 millóns de anos, milenio arriba ou abaixo, un asteroide impactou coa Terra no que hoxe é o golfo de México. O choque foi tal que a teoría dominante entre os científicos sinala que provocou a desaparición do 75% da vida, empezando polos dinosauros. Agora, o estudo dun cilindro de rocha extraído do cráter que provocou permitiu reconstruír minuto a minuto o que pasou hai tanto tempo. E foi un verdadeiro inferno.
En 2016, a Expedición 364 ao cráter de Chicxulub, no noroeste da península do Iucatán (México), tradeou a zona do impacto. Non furaron o mesmo centro, senón no bordo exterior do cráter. Extraeron un cilindro rochoso de ata 1.334 metros por baixo do leito mariño. Cortado en porcións, o seu estudo por un amplo grupo de xeólogos e científicos doutros ámbitos conta a historia en capítulos tan precisos como o fan os aneis das árbores ou os núcleos extraídos do xeo, aínda que pasasen millóns de anos.
"É unha das vantaxes cos cráteres de impacto. A súa formación segue leis físicas moi ben definidas", di un dos autores do estudo. "Podemos reconstruír unha secuencia de eventos (por exemplo, ver que sedimentos seguen un encima do outro). Polo tipo de sedimento (tamaño dos clastos [fragmentos], tipo e clasificación), podemos saber se se depositaron rápida ou lentamente, e aproximadamente o tempo que tardaron", explica.
En Chicxulub, o asteroide impactou liberando unha enerxía equivalente á de 10.000 millóns de bombas como a de Hiroshima. Volatilizou inxentes cantidades de material e estudos anteriores estimaron que liberou na atmosfera 425 xigatoneladas de CO2 e outras 325 de sulfuros (unha xigatonelada equivale a 1.000 millóns de toneladas métricas). Un penúltimo dato: o subseguinte tsunami levou auga do Caribe ata os grandes lagos do norte de Estados Unidos, a uns 2.500 quilómetros da zona do impacto.
Pero o que máis interesou aos xeólogos foi o rápido que se encheu a maior parte do cráter cos restos do brutal choque. Estímase que en apenas 24 horas o buraco cubriuse dunha capa duns 130 metros de sedimentos, que son os que estudaron agora. Aí está escrita a historia do primeiro día da vida na Terra tras o impacto. Aí poñen os xeólogos a división entre dúas eras, a do mesozoico e o cenozoico actual. E aí é onde case todo indica que empezou a extinción dos dinosauros e a emerxencia dos mamíferos.
Segundo o estudo, publicado en PNAS, os 40-50 metros inferiores, formados de rocha fundida e fragmentaria (brechas) depositáronse minutos despois do impacto. Unha hora máis tarde formouse outra capa duns 10 metros composta de suevita, rochas de vidro e outros materiais fundidos. Horas despois enchéronse outros 80 metros de sedimentos máis finos. Ao acabar o día, o refluxo da auga retirada co impacto arrastrou ata alí inxentes cantidades de material da rexión e de zonas moito máis afastadas.
Entre eses últimos sedimentos, os investigadores atoparon gran cantidade de material orgánico, en especial o rastro de fungos e moito carbón vexetal. Este debeu de chegar desde os restos dos incendios provocados tanto polo impacto como pola caída de materiais incandescentes nas selvas que había centenares de quilómetros á redonda.
"Cun asteroide de 12 quilómetros golpeando Iucatán, os efectos locais deberon ser catastróficos e tamén probablemente en distancias de ata 1.500 quilómetros do impacto, onde o pulso térmico puido facer que as árbores ardesen. A maiores distancias, o material exectado tamén provocaría incendios por fricción a medida que caía dende a atmosfera. Pero eses efectos deberon ser de curta duración e non poden explicar a extinción global do 75% da vida", comenta outro dos autores ciyado estudo.
Esa parte da historia empezou aquel día, pero debeu de durar anos. Na rocha extraída dos bordos interiores do cráter de Chicxulub hai unha rechamante ausencia de materiais sulfurosos. Non hai rastro de xofre na zona e momento do impacto, aínda que abundan as rochas ricas en sulfuros. Estes datos reforzan a teoría de que o asteroide expulsou enormes cantidades de sulfuros á atmosfera, impedindo a radiación solar e arrefriando o planeta. As simulacións indican que a temperatura media global descendeu 20 graos e mantívose así uns 30 anos.
FONTE: Miguel A. Criado/elpais.com/ciencia