SOLUCIÓN ENCRUCILLADO XCIX
VERTICAIS: 1. Cuiña 2. Ribadeo 3. Castaño 7. Gredos 10. Azov.
HORIZONTAIS: 4. Indi 5. Tubqal 6. Magnolio 8. Dentón 9. Ródano.
Mais cultura xeral!
ENCRUCILLADO XCIX
VERTICAIS: 1. Nome do pico situado na Serra dos Ancares, con 1992 msnm, sendo o máis alto da mesma 2. Concello da provincia de Lugo, pertence á comarca da Mariña Oriental, no que o río Eo sepárao do concello asturiano de Castropol 3. Apelido da escritora galega (Santiago de Compostela, 1977) autora do poemario Delicia, publicada no ano 1998 7. Serra do centro de España pertencente ao Sistema Central, situada entre as provincias de Salamanca, Cáceres, Ávila, Madrid e Toledo, e cuxa máxima altitude dáse na provincia de Ávila na Praza do Mouro Almanzor a 2.592 msnm 10. Mar europeo localizado ao nordés da península de Crimea, entre Rusia e Ucraína, que comunica co mar Negro a través do estreito de Kerch e nel desembocan os ríos Don e Kubán.
HORIZONTAIS: 4. Un dos dous idiomas con carácter oficial na India, xunto co inglés 5. Pico máis alto de Marrocos e de toda África do Norte, situado no Atlas, e que acada os 4.167 msnm 6. Árbore de xardín de follas perennes coriáceas, de cor verde brillante pola face e parda polo envés, e grandes flores brancas moi recendentes 8. Peixe da familia dos espáridos, de corpo oval, fociño alongado con catro cairos curvos, cor gris con manchas verdosas e as aletas ventrais e anal alaranxadas, que ten por nome científico Dentex dentex 9. Nome dun dos grandes ríos de Europa Central, o máis importante da vertente mediterránea, que discorre por Suíza e Francia, cunha lonxitude de 812 km.
CINCO ANIMAIS ASOMBROSOS QUE CONSEGUEN MOVERSE POLO AIRE SEN ÁS (II)
Contunúo coa serie adicada a cinco animais asombrosos que conseguen moverse polo aire sen ás e que desenvolveron estratexias evolutivas que lles permite planar longas distancias, e nalgúns casos, mesmo voar sen ás.
2. Manta xigante, o planador máis grande da terra
O animal máis grande do mundo capaz de planar atópase no mar. Falamos da manta xigante (Mobula birostris), un peixe enorme que pode alcanzar ata sete metros de envergadura e tres toneladas de peso.
Para prepararse, a manta prega os seus apéndices bucais contra a boca e aplana o seu corpo. Impúlsase entón coa potencia das súas aletas, a gran velocidade, rompendo a superficie da auga. Xa no aire, continúa aleteando, mentres plana ata volver caer á auga.
As razóns polas que as mantas realizan estes longos saltos fóra da auga non están claras. É improbable que o fagan para escapar dos depredadores, e dado que se alimentan de plancto, tampouco o fan para alimentarse. Propúxose, como hipótese, que poida deberse a unha forma de comunicación ou de exhibición social, aínda que o máis probable é que, simplemente, trátese dunha forma de aforrar enerxía. Aínda que o salto en si supoña un esforzo, moverse polo aire implica menor rozamento, e, por tanto, menor resistencia que facelo pola auga.
Continuará...
FONTE: muyinteresante.es/naturaleza
#DígochoEu: O abecedario da Esther
CINCO ANIMAIS ASOMBROSOS QUE CONSEGUEN MOVERSE POLO AIRE SEN ÁS
Todos coñecemos animais que, sen ás, son capaces de voar ou planear distancias máis ou menos longas. Falamos de "voar" cando se realiza un movemento activo e propulsado, como un avión a motor, un helicóptero ou un foguete a propulsión; e referímonos a planar cando o movemento está mantido tan só unha sustentación pasiva, como sucedería cun avión de papel. Cando se trata o tema de animais planadores, sempre se fai referencia aos esquíos voadores ou aos peixes voadores. Pero hai moitos máis que desenvolveron estratexias evolutivas que lles permite planar longas distancias, e nalgúns casos, mesmo voar sen ás.
Hoxe, comezo unha serie adicada a cinco animais asombrosos que conseguen moverse polo aire sen ás.
1. Lagarto planador, o dragón que plana coas súas costelas
Lagarto planador coas súas “ás” estendidas / Wikimedia/CC BY 0.3 Biophilia curiosus
O lagarto planador común (Draco sumatranus) é un réptil peculiar de pequeno tamaño, endémico dos arquipélagos do sueste asiático, cunha serie de adaptacións extraordinarias.
Por unha banda, presenta unhas expansións membranosas aos costados do corpo, denominados patagios, que se sosteñen nas costelas torácicas. A estrutura destes ósos está elongada, e os músculos, que noutros animais permiten que a caixa torácica expándase e contráiase, nos lagartos planadores especializáronse para permitir que as costelas transformadas ábranse ou se pechen, estendendo ou encartando os patagios.
Outras membranas máis se estenden baixo a gorxa, e asíntanse en cartilaxes alongadas e móbiles que parten do óso hioides. Pénsase que estas expansións aos lados da gorxa, que tamén poden encartarse, actuarían mellorando o equilibrio, a estabilidade e facilitando que o animal poida gañar altitude durante o plano. Ademais, as patas traseiras tamén están aplanadas e combínanse cunhas escamas laterais expandidas na base da cola para mellorar a superficie aerodinámica efectiva que facilita a función de temón.
Continuará...
FONTE: muyinteresante.es/naturaleza
A NASA OBSERVA O INCIO DOUTRO SISTEMA SOLAR
Unha nube de entullos, resultado dunha colisión entre dous grandes corpos do tamaño dun asteroide / NASA/JPL-Caltech
A maioría dos corpos planetarios do sistema solar, incluídos a Terra e a súa Lúa, formáronse hai uns 4.500 millóns de anos a partir de colisións masivas. Ao chocar entre si, os corpos rochosos poden acumular máis material e aumentar de tamaño ou romper en varios corpos máis pequenos. Agora, astrónomos da Universidade de Arizona (EE.UU.) descubriron que algo moi similar pode estar a ocorrer ao redor dunha nova estrela de 10 millóns de anos. Observaron a nube de entullos deixada polo choque de obxectos do tamaño do asteroide Vesta cando pasou fronte á súa estrela e bloqueou brevemente a luz, o que se coñece como tránsito.
A partir de 2015, o equipo comezou a realizar observacións de rutina dunha a estrela HD 166191.
O po que quedou da súa formación agrupouse para formar corpos rochosos chamados planetesimais, sementes de futuros planetas. Unha vez que o gas que previamente enchía o espazo entre eses obxectos dispersouse, as colisións catastróficas entre eles vólvense comúns.
Anticipando que poderían ver a evidencia dunha destas colisións ao redor de HD 166191, o equipo usou o telescopio espacial Spitzer da NASA, retirado en 2020, para realizar máis de 100 observacións do sistema entre 2015 e 2019. Aínda que os planetesimais son demasiado pequenos e distantes para resolvelos cun telescopio, as súas colisións producen grandes cantidades de po que Spitzer detectou en luz infravermella ou en lonxitudes de onda lixeiramente máis longas do que poden ver os ollos humanos.
A mediados de 2018, o telescopio espacial viu que o sistema HD 166191 volvíase significativamente máis brillante, o que suxire un aumento na produción de refugallos. Durante ese tempo, Spitzer tamén detectou unha nube de entullos que bloqueaba a estrela. Combinando a observación do tránsito de Spitzer coas observacións dos telescopios en terra, o equipo puido deducir o tamaño e a forma da nube de entullos.
O seu traballo suxire que a nube era moi alongada, cunha área mínima estimada tres veces maior que a da estrela. Con todo, a cantidade de brillo infravermello que viu Spitzer suxire que só unha pequena porción da nube pasou fronte á estrela e que os entullos deste evento cubriron un área centos de veces máis grande que a da estrela.
Para producir unha nube tan grande, os obxectos na colisión principal deben ser do tamaño de planetas ananos, como Vesta no noso sistema solar, un obxecto de 530 quilómetros de ancho situado no cinto principal de asteroides entre Marte e Xúpiter. O choque inicial xerou suficiente enerxía e calor para vaporizar parte do material. Tamén desencadeou unha reacción en cadea de impactos entre fragmentos da primeira colisión e outros corpos pequenos no sistema, o que probablemente creou unha cantidade significativa do po que viu Spitzer.
Durante os seguintes meses, a gran nube de po creceu en tamaño e volveuse máis translúcida, o que indica que o po e outros refugallos estaban a dispersarse rapidamente por todo o novo sistema estelar. Para 2019, a nube que pasou fronte á estrela xa non era visible, pero o sistema contiña o dobre de po que antes de que Spitzer detectase a nube. Esta información, segundo os autores do artigo, pode axudar aos científicos para probar teorías sobre como se forman e crecen os planetas terrestres.
"Ao observar os discos de entullos poirentos ao redor das estrelas novas, esencialmente podemos mirar cara atrás no tempo e ver os procesos que poden dar forma ao noso propio sistema solar", afirma Kate Su, da Universidade de Arizona "Ao aprender sobre o resultado das colisións nestes sistemas, tamén podemos ter unha mellor idea da frecuencia coa que se forman os planetas rochosos ao redor doutras estrelas", di.
FONTE: abc.es/ciencia
#DígochoEu: Como se pronuncia sexo en galego?
UN EXEMPLO DE RESILENCIA
“Temos que tratar de aceptarnos como somos e gozar da vida coma se fose o último día”. É o leitmotiv do investigador científico David Riaño, máis coñecido com Dabiz, quen escribe e vive a vida con b de “boa”. Unha VIDA con maiúsculas que merece ser compartida pola súa xenerosidade e determinación para seguir investigando acerca da esclerose lateral amiotrófica, unha enfermidade neurodexenerativa coa que convive desde hai 13 anos, integrándoa no seu día a día cun humor extraordinario, propio de quen eleva o propósito da súa vida ao ben común.
Confesa que o documental ‘7 lagos, 7 vidas’ deulle unha razón para seguir vivindo. Protagonista dun carrusel de emocións durante seis meses por Europa do Leste, dá voz a persoas con diversidade funcional, e explica a ELA de maneira tanxencial en universidades, institutos e colexios. Un retrato próximo, transparente e honesto do que supoñen as relacións humanas dirixido por Víctor Escribano, e producido por José Luis López Linares, cheo de baños e curas de natureza nos que atopar acubillo e liberdade para reflexionar sobre as prioridades da vida.
Risueño e imparable, David Riaño é doutor en Ciencias Ambientais pola Universidade de Alcalá, investigador emérito do CSIC e científico do Centro de Tecnoloxías Espaciais e Teledetección da Universidade de California en Davis. Tras unha brillante traxectoria, a ELA chegou á súa vida aos 34 anos, cando estaba inmerso dirixindo como investigador principal un proxecto financiado pola NASA. Actualmente, e grazas a iso, David continúa os seus labores de divulgación con máis forza que nunca empregando o poder da performance, a música e a cámara para visibilizar diversas realidades que nos leven cara a unha sociedade máis sostible, democratizando o concepto de inclusión.
El, a súa viaxe e as súas iniciativas son unha oportunidade para reescribir a relación entre a enfermidade, a aceptación e o verdadeiro sentido da vida: tomar conciencia de que as feridas son tan só o comezo por onde entra a luz.