NOTICIAS DAS CIENCIAS

LANIAKEA, O NOSO LUGAR NO UNIVERSO

Laniakea, o noso lugar no Universo / Imaxe: Nature/R. Brent Tully e col

(As unidades da imaxe son Mpc, é dicir Megaparseces, que é a unidade habitual para a cosmoloxía observacional. Un parsec equivale a 3,26 anos-luz)

 

Laniakea é unha palabra hawaianaa que fai referencia ao enorme ceo que se pode imaxinar na noite. Os polinesios foron capaces de, usando a astronomía, realizar navegaciones por todo o Pacífico quince séculos antes de que os europeos aprendesen a facelo. Tamén é, Hawaii, un dos puntos do planeta onde os astrofísicos miran o profundo do ceo para intentar entendelo. Esta semana a revista Nature publica uns resultados que permiten ter o primeiro mapa detallado do noso lugar no Universo. Ese lugar chamárono, precisamente, "Laniakea".

Trátase dun novo mapa do Universo dirixido polo astrofísico R. Brent Tully, do Instituto de Astronomía da Universidade de Hawaii, que xunto con diversos proxectos por todo o mundo intentan, dende hai máis de 30 anos, permitirnos ter unha idea de como é a estrutura a grande escala do Universo.

As estrelas como o Sol forman parte de galaxias. A nosa, a Vía Láctea forma parte dun pequeno grupo dunhas 30 galaxias, sendo a máis masiva a denominada M31, a Galaxia de Andrómeda, o obxecto observable a simple vista máis afastado, situada a 2,5 millóns de anos-luz. A outra galaxia importante do chamado Grupo Local é M33, a Galaxia do Triángulo, a 2,8 millóns de anos-luz. Esta agrupación non ten máis de 10 millóns de anos luz de lado e foi identificado como unha estrutura dinámica nos anos 30 por Edwin Hubble, un dos primeiros astrofísicos en intentar entender o que comezaba a chamarse "o zoo extragaláctico": unha abundancia de formas nas galaxias, dende espirais a irregulares pasando por formas elípticas, que ademais se distribuía de forma caprichosa (un "pudin de pasas ") nun Universo en expansión.

O descubrimento no ceo doutros cúmulos similares, e algúns moito máis grandes que o noso Grupo Local, contendo entre 50 e 1000 galaxias, e formando estruturas que ás veces indicaban que había máis materia da que se vía (materia escura), a miúdo contendo unha galaxia xigante na zona central, parecía establecer unha estrutura do Universo na que os cúmulos de galaxias se repartían de forma máis ou menos uniforme no Universo.

Pero nos anos 80 descubríronse estruturas máis grandes aínda, que se denominaron supercúmulos de galaxias. O noso Grupo Local, con outros cúmulos forma parte do chamado Supercúmulo Local, unha estrutura cuns 600 millóns de anos luz de lado, sendo o gran Cúmulo de Virgo o maior dos que se agrupan en torno a un centro de masas que se puido identificar en 1986, o chamado Grande Atractor. O noso supercúmulo é unha estrutura colosal, cunha materia equivalente a 1.000 billóns de masas solares.

E aí é onde se enmarca este novo achado publicado en Nature polo equipo internacional de Brent Tully, que proporciona un mapa máis detallado da zona próxima ao noso Supercúmulo Local, e que pon de manifesto ese Grande Atractor que comezou esta historia fai un cuarto de século. O poder destes mapas é que, ademais de medir as posicións dos obxectos se teñen datos das súas velocidades, é dicir, do seu movemento relativo, o que permite entender as relacións dinámicas, sendo actualmente o mapa máis detallado da grande estrutura do Universo.

Na noticia de Nature onde se presentan as observacións e os modelos realizados sobre esta rexión denominada Laniakea aparece un vídeo, que tedes na parte superior, que se ben a narración está en inglés, visualmente resulta impresionante: podemos realmente imaxinar unha imposible viaxe por estas estruturas do novo supercúmulo local e as súas proximidades, onde a materia se agrupa na forma que se puido medir. Nel vemos como o novo mapa amplía o que se coñecía antes como "supercúmulo local" (ten unhas 100 veces máis masa), pero non elimina, como adoita ser habitual nestes estudos, o coñecemento que tiñamos antes: mellórao. E ninguén dúbida de que no futuro poderemos seguir aumentando a resolución e entender mellor como se formaron estas estruturas nos últimos 13.000 millóns de anos de vida do Universo.

FONTE:Xornal El Mundo/Ciencia

O PEIXE POLYPETERUS DESVELA O SALTO DA VIDA ACUÁTICA Á TERRESTRE

Un peixe  camiñante Polypterus senegalus desvela o salto da vida acuática á terrestre / Víedo: nature.com

 

Hai aproximadamente 400 millóns de anos, un grupo de peixes comezou a explorar a terra, dando lugar aos tetrápodos anfibios, que máis adiante se converterían nos réptiles, aves e mamíferos de hoxe en día. Non obstante, a evolución anatómica da vida mariña cara á terrestre segue sendo un misterio para os científicos.

Para tratar de resolver esta incógnita, investigadores da Universidade McGill (Canadá) estudaron o Polypterus senegalus, un peixe que vive en África e que ten a capacidade de respirar o aire e "camiñar" na terra, moi parecido aos antigos peixes que evolucionaron en tetrápodos.

Os investigadores trasladaron a un exemplar de Polypterus á vida terrestre durante case un ano para ver a súa evolución, o movemento do peixe foi diferente en terra, segundo publican os autores do estudo na revista Nature.

O peixe mostrou cambios anatómicos e conductuais significativos. Camiñou sobre a terra eficazmente colocando as aletas pegadas ao seu corpo e erguendo a cabeza. "Anatomicamente, o seu esqueleto pectoral fíxose máis alongado con unións máis fortes a través do seu peito, posiblemente para incrementar o apoio ao camiñar. Tamén se observou unha diminución do contacto co cranio para permitir potencialmente un maior movemento da cabeza ou o colo. Debido a que moitos dos cambios anatómicos quédanse reflectidos no rexistro fósil, podemos formular a hipótese de que os cambios de comportamento que vemos tamén reflicten o que puido acontecer cando os peixes fósiles camiñaron por primeira vez coas súas aletas sobre a terra", explicase no estudo.

A investigación que adaptou ao peixe Polypeterus á vida terrestre é única, co cal, este experimento ofrece novas ideas sobre como os peixes fósiles puideron utilizar as súas aletas nun ambiente terrestre e que procesos evolutivos estaban en xogo.

"Este é o primeiro exemplo que coñecemos que demostra como a plasticidade do desenvolvemento puido facilitar unha transición evolutiva a grande escala, mediante o acceso a novos comportamentos e anatomías que máis tarde poderían chegar a integrarse xeneticamente por medio da selección natural", conclúe o estudo.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

A HUMANIADE TERÍA MARCADO XA A SEGUINTE ERA XEOLÓXICA DA TERRA: O ANTROPOCENO

Tuneladora xigante / imaxe: Arnd Wiegmann/REUTERS

 

Pódese falar con certeza do marco distinto que deixa a humanidade na Terra, pero aínda non está oficialmente recoñecida a época xeolóxica do Antropoceno, xa que carece dunha data de inicio oficial e dunha explicación detallada e cientificamente reforzada, informa “Business Insider”. Polo momento toda a historia moderna dos humanos na Terra cabe no período do Holoceno, que dura xa máis de 12.000 anos.

Pero os rastros característicos da presenza humana no planeta, como o plástico e o chumbo no chan, ou a abundancia de hidrocarburo aromático policíclico (elemento proveniente da combustión de fósiles e biomasa), experimentaron un crecemento explosivo nos últimos séculos ou mesmo as últimas décadas e, de feito, xa marcan unha xeoloxía moi distinta do Holoceno na historia terrestre.

Por outra banda, hai unha actividade da especie humana que marca un cambio único e irreversible que data de tan só dous séculos. No auxe da Revolución Industrial os humanos empezaron a cavar activamente a terra en busca de recursos, aumentando considerablemente a profundidade das súas prospeccións respecto aos séculos anteriores. Este proceso acelerouse enormemente nos anos 50 do século XX, xa que a industria esixiu, e permitiu, escavar pozos enormes.

Ningunha outra especie penetrou a terra de igual xeito. O período de escavacións quedará marcado na xeoloxía da Terra para sempre, permitindo a un xeólogo dun futuro afastado ver cando empezou exactamente o Antropoceno e que particularidades o caracterizan.

FONTE:rt.com/ciencia

PROTOTIPO DE CÉLULA PARA "CREAR" VIDA ARTIFICIAL

Reprodución do interior dunha célula eucariótica. Cada unha é un sistema complexo que se adapta ao ámbito, mantense e transmite a súa forma de organización / YOUTUBE/HARVARD/UNIVERSITY

Comprender como funciona ata o último mecanismo da vida podería permitir descontaminar o chan e a auga, producir órganos para transplantes, sintetizar novos combustibles, rematar coas enfermidades e soñar coa inmortalidade. Os límites están na imaxinación e na ética. Pois ben, a partir do ano 2000, os intentos por comprender a vida e modificala desenvolvéronse nunha dirección nova: a de producir vida artificial no laboratorio e poder controlala por vontade dos científicos.

Un artigo publicado esta semana na revista Science mostra un importante avance neste sentido: científicos do Instituto Weizmann, (Rehovot, Israel), conseguiron facer unha reprodución artificial e en miniatura dun grupo de células e imitar o seu funcionamento. En concreto, conseguiron introducir dous xenes, secuencias de ADN, e obter proteínas.

Isto é moi importante porque as células almacenan a información que mantén a súa estrutura e dinlles como funcionar no ADN, pero necesitan que esta molécula produza proteínas para facer todas as cousas que necesitan, como crecer, recoñecer o ámbito ou producir enerxía. "Os xenes son como Leigos nos que podes mesturar e unir varios compoñentes para producir distintas cousas", explicase nun artigo de "Science News".

Se efectivamente logran que se comporten como as pezas dun Leigo, poderíase producir calquera proteína neste sistema artificial. Isto podería servir para comprender os procesos biolóxicos básicos e no futuro axudaría a sintetizar proteínas específicas para facer combustibles, medicamentos, produtos químicos ou encimas de uso industrial baixo circunstancias controladas ou interesantes.

De momento só fixeron probas con dous xenes cada vez, pero pretenden aumentar a complexidade ata reproducir redes de xenes que interaccionan uns con outros. En última instancia, en teoría poderían probar con todos os xenes dun organismo.

O seu deseño consiste nunha rede de pequenos compartimentos unidos por capilares, que son uns pequenos condutos que permiten o tránsito de nutrientes e outras substancias. En cada compartimento, os investigadores engadiron extractos de células naturais que tiñan toda a maquinaria necesaria para producir proteínas. Cando introducían os xenes, toda esa maquinaria lía a información que contiñan e producían as proteínas correspondentes.

Ademais viron que a forma e o tamaño dos compartimentos influía na produción de proteínas, tal como acontece nos seres vivos. De feito, o equipo xa está a traballar nun sistema que imite o desenvolvemento embrionario dalgúns animais, no que inflúe moito a forma, o tamaño e a distribución das células.

Sexa como sexa, aínda que estes investigadores conseguisen deseñar un compartimento que dá soporte ás funcións da célula, recorreron á maquinaria de células naturais preexistentes e a xenes extraeron destas, polo que aínda non se pode falar nin moito menos de auténticas células artificiais.

FONTE: Xornal abc/ciencia

UNHA NOVA ESPECIE DE RÉPTILES VOADORES: CAIUAJARA DOBRUSKII

Reconstrución das tres etapas de crecemento do Caiuajara dobruskii / MAURILIO OLIVEIRA / MUSEO NACIONAL-UFRJ

 

O achado de fósiles pertencentes a medio centenar de réptiles voadores no sur de Brasil engade ás enciclopedias unha nova especie, bautizada como Caiuajara dobruskii, que viviu durante o período Cretácico.

Un equipo da Universidade de Contestado (Brasil) descubriron os restos procedentes de 47 réptiles alados nun leito óseo de pterosaurio. O estudo, publicado na revista Plos One explica que os ósos pertencían a individuos de diferentes idades, con ás que comprendían dende os 65 centímetros ata os 2 metros, o que permitirá aos científicos analizar como maduran estes réptiles. O equipo puido determinar que se trataba dunha nova especie de pterosaurio despois da análise inicial, converténdose no caso máis meridional coñecido neste clado (grupo biolóxico).

As características distintivas desta nova especie están principalmente na súa cabeza, pois presentan unha expansión ósea en forma de crista que sobresae da grande abertura do cranio entre os ollos, ademais de posuír depresións redondeadas na superficie exterior da mandíbula.

En canto á evolución cara á madureza, exemplares novos e adultos variaron principalmente no tamaño e no ángulo da crista ósea na parte superior da cabeza, que parecía ser pequena e inclinada para os mozos e grande e empinada nos adultos.

Segundo os autores, a análise dos ósos achados suxire que tratábase dunha especie de carácter social, que vivía en colonias e puido ser capaz de voar a unha idade moi temperá.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

A LÚA SEGUE NO PUNTO DE MIRA DA CHINA

O rover chino "Yutu", comunmente coñecido como “coello de xade” / TIANGONG 1

 

Mentres EUA, a Axencia Espacial Europea (ESA), India e ata Emiratos Árabes Unidos teñen os seus ollos postos en Marte, China segue centrada en conquistar a Lúa. Oito meses despois da chegada do seu primeiro vehículo robótico (Yutu ou coello de xade) a bordo da nave Chang’e-3, anunciou o seu próximo paso na exploración lunar. A finais deste ano enviará unha nova sonda orbitadora á Lúa, Chang’e-4, que regresará á Terra.

Con esa misión, probará a tecnoloxía necesaria para facer realidade o seu próximo e ambicioso obxectivo, previsto para 2017: que a futura nave Chang’e-5 recolla mostras do satélite e as traia á Terra durante a súa viaxe de regreso.

O seu plan foi feito público a través dun comunicado da Administración Estatal de Ciencia, Tecnoloxía e Industria para a Defensa Nacional (SASTIND), no que subliña as dificultades técnicas que entraña a reentrada na atmosfera dun vehículo espacial, que terá que soportar temperaturas moi altas.

Segundo informa Xinhua (a axencia de noticias oficial do Goberno chinés) o orbitador lunar foi transportado ao Centro de Lanzamento de Satélites de Xichang, na provincia de Sichuan.

China compatibiliza o seu programa lunar coa construción da súa propia estación espacial, que pretende ter lista cara a 2020. O xigante asiático non forma parte da Estación Espacial Internacional (ISS).

De momento, China mandou xa cinco naves tripuladas ao espazo en diversas misións para construír a súa estación espacial. En xuño de 2013, os seus taikonautas, considerados auténticos heroes en China, completaron con éxito o acoplamento da nave Shenzou X co laboratorio espacial chinés Tiangong I, que orbita arredor da Terra.

En decembro de 2013, converteuse no terceiro país que logra realizar unha aluaxe controlada (só EUA e a URSS conseguírano ata entón). Aínda que China considera esta misión «un éxito total», o rover sufriu problemas técnicos ás poucas semanas.

O obxectivo último do seu programa lunar é enviar taikonautas. Dende que concluíron as misións Apolo en 1972, ningún ser humano volveu pisar o noso satélite.

FONTE: Xonal El Mundo/Ciencia

AO PLANEXA KEPER-91 ESTÁ A PUNTO DE PASARLLE AO QUE Á TERRA TAMÉN LLE PASARÁ

Simulación artística do planeta Kepler 91-b, en negro, e a estrela xigante vermella KIC 8219268 / DAVID CABEZAS JIMENO

 

A 3.500 anos luz da Terra, fóra do noso Sistema Solar, hai un planeta a punto de ser devorado pola súa estrela, unha xigante vermella chamada KIC 8219268. Este planeta moribundo dende o punto de vista astronómico (para o que un millón de anos é un instante), foi descuberto dende o observatorio astronómico hispano-alemán de Calar Alto, en Almería, utilizando datos do telescopio espacial da NASA Kepler, que durante anos rastrexou o espazo á busca de pegadas que indicasen a posible presenza de planetas.

Os investigadores españois do Centro de Astrobiología (INTA-CSIC) que asinan este traballo sobre Kepler-Kepler-91b, como foi bautizado este mundo infernal, destacan que se trata do primeiro exoplaneta (é dicir, fóra do Sistema Solar) que foi confirmado utilizando instrumentos desenvolvidos no noso país.

Segundo este estudo, que será publicado proximamente na revista Astronomy&Astrophysics Letters, trátase dun xigante gasoso, cun tamaño un 30% máis grande ca Xúpiter. Se o comparamos co noso planeta, sería equivalente a unhas 15 Terras.

O equipo español confirmou que o obxecto chamado Kepler-Kepler-91b era un planeta mediante dúas técnicas distintas, pois os resultados do seu primeiro estudo foron cuestionados por outros investigadores, que sostiñan que non era un planeta. Primeiro, usaron unha técnica chamada variación elipsoidal, que só se utiliza para planetas masivos, de gran tamaño. Os resultados do seu traballo foron publicados a principios deste ano tamén en Astronomy&Astrophysics Letters.

Case simultáneamente se publicaron traballos doutros equipos investigadores que rexeitaban que Kepler-Kepler-91b fose un planeta baseándose en análise da súa curva de luz. Por iso, os científicos españois retomaron o estudo deste obxecto, aplicando esta vez a técnica da velocidade radial (que mide o pequeno movemento da estrela que se produce debido ao tirón gravitatorio do planeta no seu xiro). Os resultados obtidos confirmaron os do seu primeiro traballo, establecendo que Kepler-Kepler-91b era un planeta.

O seu tempo de vida máximo é duns 55 millóns de anos. Dito doutro xeito, o planeta xa consumiu o 99% da súa vida.

Chegará un día no que a Terra tamén será devorada polo Sol, cando este evolucione, envelleza e se converta outro tipo de astro. As estrelas pasan a maior parte da súa vida na fase adulta, que é pola que atravesa agora noso Sol. É unha fase longa e tranquila, na que adoitan ter máis ou menos o mesmo tamaño e temperatura. Cando se lle acabe o hidróxeno que hai no seu interior, que é o seu combustible, empezará a queimar helio, entón o seu núcleo irase contraendo e as capas exteriores expándense, facéndose moito máis grande. Mercurio, Venus, a Terra e Marte serían os primeiros planetas devorados polo Sol.

Aínda que para iso aínda falta moito tempo. Nada menos que 4.500 millóns de anos!

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

ENCONTRO NO ESPAZO

A nave espacial Rosetta / Imaxe:es.euronews.com

A nave espacial Rosetta, que partiu da Terra hai algo máis de 10 anos, chega hoxe ao seu obxectivo: o cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko, un corpo do Sistema Solar feito de xeo e po, con forma de parrulo de goma e duns catro quilómetros de longo que está agora mesmo entre as órbitas de Júpiter e Marte, a tres veces e media a distancia entre a Terra e o Sol. Se todo sae como está previsto, a sonda automática da Axencia Europea do Espazo (ESA) poñerase na órbita do cometa e acompañarao na súa viaxe cara ao Sol para estudar de preto os cambios que sufra. O encontro será a 100 quilómetros da superficie do 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko, que foi desvelando algunhas das súas características, como a temperatura e forma, nas últimas semanas, á medida que a Rosetta, cargada de cámaras e sensores, estaba máis e máis preto e freando para compasar a súa velocidade a do cometa.

O núcleo do 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko parece estar formado por dous lóbulos, un algo máis grande que outro, unidos por un colo. As fotografías tomadas polas cámaras da nave a finais do mes pasado mostraban o cometa dando unha volta completa sobre si mesmo cada 12,5 horas cunha superficie moi accidentada. O estudo desta rexión de preto, non só a través de imaxes, senón tamén con outros instrumentos para coñecer a súa composición, axudará a determinar se o cometa é o resultado de dous corpos separados que se fusionaron ou se se trata dun só obxecto que se erosionou dramaticamente ata chegar á forma que vemos. Esa forma do 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko, cunha bóla grande e outra máis pequena, é o que recorda aos científicos ao parrulo de goma.

Se todo sae ben nos próximos días Rosetta será a primeira nave espacial póñase en órbita dun cometa e será tamén a primeira vez que unha sonda acompañe a un destes obxectos do Sistema Solar na súa viaxe cara ao Sol. Ademais, Rosetta leva outra primicia da exploración do espazo: unha sonda (Philae), de 100 quilos, que se desprenderá da nave o próximo novembro para descender ata a superficie do núcleo do 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko; despregará tres patas e engancharase con arpóns ao chan dende onde tomará múltiples datos e imaxes.

A nave achegarase ao 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko máis aínda dos 100 quilómetros do primeiro encontro de hoxe. Está previsto que para o 24 de agosto se aproximase ata os 50 quilómetros da superficie do núcleo e finalmente, o 10 de setembro, a Rosetta poñerase en órbita do cometa a 30 quilómetros. As complicadas manobras de aproximación comezaron hai unhas semanas acendendo os motores da nave en fases ben calculadas para ir perdendo velocidade. Agora queda completar a complexa traxectoria prevista ata poñer en órbita do pequeno obxecto celeste relativamente descoñecido un artefacto duns 3.000 quilos (no lanzamento, incluído o combustible), de 2,8 x 2,1 e 2 metros e con dous grandes paneis solares de 14 metros de longo cada un.

Os cometas interesan aos científicos porque non deberon cambiar moito dende a fase de formación do Sistema Solar, hai un 4.600 millóns de anos, polo que deben gardar pistas importantes daquel tempo remoto. Algúns especialistas mesmo esperan que esta misión teña algo que achegar sobre a hipótese de que a vida chegou á Terra nos cometas. O 67P/Churyumov-Gerasimenko/Churyumov-Gerasimenko cumpre unha volta ao Sol cada 6,4 anos e o seu punto de máxima aproximación á estrela sitúase entre as órbitas de Marte e a Terra.

FONTE: Xrnal El País/Ciencia