NOTICIAS DAS CIENCIAS

OS CONTINENTES EMPEZARON A MOVERSE MOITO ANTES DO QUE SE PENSABA

Un mapa xeolóxico do cratón de  Pilbara. Os autores do estudo estudaron mostras (en tons verdes) que datan de hai 3.200 millóns de anos. Para a escala, a imaxe ten uns 500 quilómetros de ancho / Alec Brenner, Harvard University/Map data from the Geological Survey of Western Australia

Non hai chan firme baixo os nosos pés. A codia terrestre, unha capa de apenas unhas decenas de quilómetros, está dividida en fragmentos que flotan e móvense continuamente sobre o manto, un inmenso océano de magma de miles de quilómetros de espesor. As placas chocan entre si, superpóñense unhas a outras, xúntanse, sepáranse e, desa forma,  modelan os continentes que hoxe coñecemos. É o que os científicos chaman tectónica de placas, un proceso sen o que cal a Terra non sería a que é. E seguramente a vida tampouco.

Con todo, esta marabilla non existiu sempre. Nun principio, os continentes estaban quietos. Cando comezaron a moverse é algo que divide aos xeólogos. Algúns  teorizan que sucedeu hai uns 1.000 millóns de anos, pero un equipo dirixido por investigadores de Harvard cre que este baile a escala planetaria comezou moito antes.

Os investigadores buscaron pistas nas rochas antigas do cratón de Pilbara en Australia Occidental. O cratón é unha das pezas máis antigas da codia terrestre, grosa e moi estable, que adoita atoparse no medio das placas  tectónicas. Alí, atoparon unha deriva latitudinal de aproximadamente 2,5 centímetros ao ano ocorrida hai 3.200 millóns de anos. Segundo explican na revista Science Advances, esa é a primeira proba de que o movemento de placas moderno produciuse hai entre 2.000 e 4.000 millóns de anos. É máis, esas evidencias indican que "a Terra primitiva parecíase moito máis á actual do que moita xente pensa", defende o coautor do estudo.

O cratón de Pilbara esténdese ao redor de 482 km de ancho, cubrindo aproximadamente unha área superior a Castela e León. En 2017, os investigadores tomaron mostras dunha porción chamada Honeyeater Basalt. Alí perforaron nas rochas e colleitaron mostras de núcleo. Despois, leváronas ao laboratorio, onde as colocaron en magnetómetros e equipos de desmagnetización para coñecer a historia magnética da rocha. Desta forma, souberon a súa antigüidade. Logo, o equipo usou os seus datos e os doutros investigadores que estudaron áreas próximas, para coñecer como as rochas cambiaron dun punto a outro. Atoparon unha deriva de 2,5 centímetros ao ano.

Este traballo difire da maioría dos estudos porque os científicos centráronse en medir a posición das rochas ao longo do tempo, mentres que outros traballos tenden a centrarse nas estruturas químicas nas rochas que suxiren movemento  tectónico. Os investigadores utilizaron o novo Quantum Diamond Microscope para confirmar os seus achados. O microscopio, desenvolto por Harvard e o MIT, toma imaxes dos campos magnéticos e as partículas dunha mostra.

O equipo  planea seguir analizando datos do cratón de  Pilbara e outras mostras de todo o mundo en futuros experimentos. A tectónica de placas é clave para a evolución da vida e o desenvolvemento do planeta. Hoxe, a capa exterior da Terra consta duns quince bloques ríxidos de codia. Neles sentan os continentes e océanos. O movemento destas placas deu forma á localización dos continentes, axudou a formar outros novos e creou formas de relevo únicas, como as cadeas montañosas. Tamén expuxo novas rochas á atmosfera, o que provocou reaccións químicas que estabilizaron a temperatura da superficie do globo durante miles de millóns de anos. E un clima estable é crucial para a evolución da vida.

FONTE: Judit de Jorge/abc.es/ciencia

ADN: UNHA SIMPLE LISTA DE INGREDIENTES

Ata o de agora, considerouse o ADN como o «manual de instrucións» para construír calquera organismo vivo. Dentro de cada célula do noso corpo existe unha copia dese ADN, e a información que almacena é a que transmitimos á nosa descendencia. Pero Antony Jose, un veterano biólogo molecular da Universidade de Maryland, non está de acordo con esa visión xeral. E en dous novos artigos científicos recentemente publicados no Journal of the Royal Society Interface e a revista BioEssays afirma que o ADN só é «a lista de ingredientes», e non o conxunto de instrucións utilizadas para construír e manter un organismo vivo. Esas instrucións, di, son moito máis complexas e almacénanse no interior de cada célula individual, que «decide» como e en que medida utilizar os ingredientes dispoñibles no ADN.

Deste xeito, e despois de máis de 20 anos de investigación xenética, Jose describiu un marco de referencia completamente novo para explicar a herdanza. Na súa opinión, os científicos que estudan e tratan enfermidades hereditarias poderían estar a pasar por alto unha valiosa información, xa que a crenza actual sobre a evolución centrouse demasiado no xenoma, que contén todo o ADN dun organismo.

"O ADN -explica Jose- non pode verse como o ’modelo’ para a vida. En realidade é, no mellor dos casos, unha lista de ingredientes superpostos e potencialmente codificados que as diferentes células usan de forma diferente en momentos diferentes".

Por exemplo, o xene para a cor dos ollos existe, como todos os xenes, en cada unha das células do corpo, pero o proceso que produce a proteína que determinará cal vai ser a cor dos ollos só sucede durante unha etapa específica do desenvolvemento, e unicamente nas células que constitúen a parte coloreada dos ollos. E esa información non está almacenada no ADN.

Ademais, e só lendo o ADN, ningún científico é capaz de determinar cal será a forma final dun órgano, como un ollo, ou de saber se efectivamente unha criatura terá, ou non, ollos. Para Jose, eses aspectos fundamentais da anatomía están ditados por algo que está fóra do ADN.

Jose argumenta que estes aspectos do desenvolvemento, que permiten que un óvulo fertilizado pase de ser unha soa célula a un organismo complexo, deben considerarse como unha parte integral da herdanza. O novo marco establecido na súa investigación, en efecto, reestrutura a herdanza como un sistema de información complexo e en rede no que o conxunto de todas as moléculas reguladoras que axudan á célula para funcionar constitúen un «almacén» de información hereditaria .

Este novo enfoque podería axudar a responder moitas preguntas que a visión actual da bioloxía, centrada no xenoma, non consegue abordar. Nos seus artigos, Jose propón que as instrucións non codificadas no ADN están, en realidade, contidas na disposición das moléculas dentro das células e nas interaccións entre elas. Esa disposición é o que se conserva e transmítese dunha xeración á seguinte.

Nos seus artigos, o investigador redefine a herdanza, que viría dada polos efectos combinados de tres compoñentes: entidades, sensores e propiedades.

As entidades inclúen o xenoma e todas as demais moléculas que hai dentro dunha célula e que se necesitan para construír un organismo. Esas entidades poden cambiar co tempo, pero recréanse conservando sempre a súa estrutura, disposición e interaccións orixinais ao comezo de cada nova xeración

Os sensores, pola súa banda, son entidades específicas que interactúan e reaccionan ante outras entidades ou ante a súa contorna. Os sensores responden a certas propiedades, como a disposición dunha molécula, a súa concentración na célula ou a súa proximidade a outra molécula.

Xuntas, as entidades, os sensores e as propiedades permiten que un organismo vivo detecte ou «saiba» cousas sobre si mesmo e a súa contorna. Parte dese coñecemento úsase xunto co xenoma á hora construír a seguinte xeración de calquera ser vivo.

"Este marco teórico -asegura o investigador- baséase en anos de investigación experimental en moitos laboratorios, incluído o noso, sobre epixenética e silenciamiento xenético multixeneracional combinado co noso crecente interese na bioloxía teórica. Dado que dúas persoas que contraen a mesma enfermidade non mostran necesariamente os mesmos síntomas, necesitamos entender todos os aspectos nos que dúas persoas poden ser diferentes, e non só os seus xenomas".

Segundo Jose, o peor de seguir mantendo unha visión da herdanza centrada unicamente no xenoma é que os científicos poden estar a perder oportunidades para combater enfermidades hereditarias e para comprender os segredos que encerra a evolución.

En Medicina, por exemplo, a investigación de por que as enfermidades hereditarias afectan a cada individuo de forma diferente céntrase nas diferenzas xenéticas e nas diferenzas químicas ou físicas. Pero o novo marco desenvolvido por Jose suxire que os investigadores deberían fixarse tamén nas diferenzas non xenéticas entre as células deses enfermos, por exemplo a disposición das moléculas e as súas interaccións. Con todo, na acualidad os científicos non dispoñen de métodos para medir algunhas destas cousas, polo que o traballo de Jose apunta a novas vías potencialmente importantes para a investigación.

O novo marco de referencia suxire que os organismos poderían evolucionar a través de cambios na disposición das moléculas sen que iso implique cambios na súa secuencia de ADN. E aplicado á ciencia da conservación, o traballo suxire tamén que os esforzos por preservar especies en perigo a través de bancos de ADN carecen da información crítica almacenada en moléculas que non son de ADN.

O investigador admite que se xerará un gran debate sobre estas ideas, e que se necesitan experimentos concretos que axuden a probar as súas hipóteses. Aínda que, dixo, os comentarios  preliminres da comunidade científica foron moi positivos.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia

ESCALEIRA DO DIAÑO: PATRÓN MATEMÁTICO DE SINCRONIZACIÓN DOS GRANDES TERREMOTOS

Simógrafo rexistrando movemento sísmico / Imaxe: wipr.pr

A irrupción de grandes terremotos podería seguir un patrón matemático chamado Escaleira do diaño, no que un grupo de eventos sísimicos están separados por longos aínda que irregulares intervalos de silencio. Polo menos esta é a hipótese que expón o equipo liderado polo sismólogo Yuxuan Chen, da Universidade de Missouri (Columbia), quen acaba de publicar os resultados das súas investigacións en Bulletin of the Seismological Society.

O achado difire do patrón predito polo modelo clásico de terremotos, que suxire que se producirían sismos de forma periódica ou case periódica en función dos ciclos de acumulación e liberación de tensión tectónico. É dicir, que os terremotos sucederían en intervalos de tempo máis ou menos predicibles segundo a actividade da tectónica de placas. Con todo, Chen e os seus colegas afirman todo o contrario: as secuencias periódicas son relativamente raras.

Os investigadores sinalan que os seus resultados poderían ter implicacións para a avaliación do risco sísmico. Por exemplo, descubriron que estas grandes secuencias de terremotos (aquelas con eventos de magnitude 6.0 ou superior) son "máis explosivas" do esperado, o que significa que a agrupación temporal de terremotos conta cunha maior probabilidade de que se repitan eventos similares pouco despois. Pero a brecha irregular entre as repeticións tamén fai que sexa máis difícil predicir un tempo de recorrencia media entre grandes terremotos. É dicir: se os terremotos replican ao longo de días ou meses, cal de todos os eventos sísmicos ocorridos teremos que ter en conta como clave á hora de realizar o patrón?

Os sismólogos elaboraron catálogos sísmicos para poder predicir catástrofes: recompilaron todos os rexistros dispoñibles de sismos por zonas ao longo da historia para poder descubrir un posible patrón de repetición. Con todo, o equipo de Chen sinala que dado que os tempos xeolóxicos son moito máis longos que os humanos, estes catálogos poden incluír eventos demasiado curtos para capturar todo o patrón da escaleira, o que fai "difícil saber se os poucos eventos nun catálogo ocorreron dentro dun grupo de terremotos ou abarcaron tanto grupos como quiescentes intervalos". Isto é: se o grupo de terremotos que corresponde ao mesmo evento terminou ou é outro distinto. "Por esta mesma razón, debemos ser cautelosos ao avaliar un evento ’atrasado’ só porque o tempo medido desde o evento anterior ha pasado algún ’tempo de recorrencia medio’ baseado nun catálogo incompleto", agregaron.

A Escaleira do Diaño, tamén chamada función de Cantor, é un fractal demostrado por sistemas dinámicos non lineais, no que un cambio en calquera parte podería afectar o comportamento de todo o sistema. Na natureza, o patrón pódese atopar por exemplo en secuencias de sedimentación, cambios nas taxas de elevación e erosión da superficie ou reversións no campo magnético da Terra.

Chen tivo un encontro inesperado con este patrón matemático. "Topeime con este tema hai uns anos cando lin sobre o estudo de dous investigadores da UCLA sobre o patrón temporal dun notorio asasino en serie, Andrei Chikatilo, que matou polo menos a 52 persoas de 1979 a 1990 na ex Unión Soviética", explica. "O patrón de tempo dos seus asasinatos era a escaleira do diaño. Os investigadores estaban a tratar de entender como funcionaba a mente do criminal, como as neuronas estimúlanse entre si no cerebro. Intrigoume porquedeime conta de que os terremotos funcionan de maneira similar: que unha falla a ruptura podería estimular a actividade noutras fallas mediante a transferencia de tensión".

Os factores que controlan os eventos sísmicos agrupados son complexos e poderían involucrar a tensión que estimula un terremoto, os cambios nas propiedades de fricción e a transferencia de tensión entre fallas ou segmentos de fallas durante unha ruptura, entre outros factores, afirma Gang Luo, da Universidade de Wuhan. Sinala que os intervalos parecen estar inversamente relacionados coa taxa de deformación tectónica de fondo para unha rexión ou zona.

FONTE: abc.es/ciencia

UNHA ESTRELA QUE ORBITA UN BURACO NEGRO, CONFIRMA QUE EINSTEIN TIÑA RAZÓN

A teoría da relatividade de Einstein demostrou ser acertada unha vez máis.

O primeiro sinal de que a teoría da gravidade de Albert Einstein era correcta volveu a aparecer, esta vez preto dun buraco negro supermasivo. En 1915, Einstein deuse conta de que a súa teoría xeral da relatividade explicaba unha peculiaridade estraña na órbita de Mercurio. Agora, ese mesmo efecto foi identificado na órbita dunha estrela do enorme buraco negro que habita o corazón da Vía Láctea.

A estrela, chamada S2, forma parte dun séquito estelar que rodea o buraco negro central da Vía Láctea, Saxitario A* (situado a 25.640 anos luz de distancia da Terra). Durante décadas, os investigadores seguiron o movemento elíptico de S2 ao redor do buraco negro, tomando medidas precisas da posición e a velocidade da estrela a medida que vira ao redor do centro galáctico. O equipo de investigación utilizou o Very Large Telescope (VLT) do Observatorio Europeo do Sur (ESO) en Chile para rastrexar a estrela.

Despois de ver á estrela completar case dúas órbitas completas (cada órbita completa leva uns 16 anos), os astrónomos concluíron que a estrela non ten unha órbita elíptica fixa como predí a teoría da gravidade de Isaac Newton, senón que "baila" ao redor do buraco negro nun patrón que se asemella a unha roseta debuxada cun espirógrafo, tal e como se mostra na imaxe.

ESO/L. Calçada

Este tipo de órbita, onde o punto de aproximación máis próximo da estrela móvese sutilmente ao redor do buraco negro con cada órbita, coñécese como precesión de Schwarzschild. É a como un debuxo de espirógrafo. Esa precesión é o resultado da deformación do espazo-tempo causada por obxectos masivos, de acordo coa relatividade xeral. Einstein predixo este tipo de precesión inestable (ou movemento cara a adiante) hai máis de 100 anos para describir os efectos dun obxecto infinitamente pequeno en órbita sobre un extraordinariamente masivo, escribiron os investigadores no seu estudo que recolle a revista Astronomy & Astrophysics.

"A relatividade xeral de Einstein predí que as órbitas unidas dun obxecto ao redor doutro non están pechadas, como na gravidade newtoniana, senón que avanzan cara a adiante no plano de movemento", explicou o astrofísico  que lidera o estudo.

Trátase da primeira vez que se detecta a precesión de Schwarzschild ao redor dun buraco negro supermasivo, o que demostra que é certo mesmo cando observamos as órbitas das estrelas na contorna máis  gravitacionalmente extremo.

Ademais, as ecuacións de relatividade xeral pódense utilizar para predicir con precisión os cambios orbitais, e estes cálculos coincidiron exactamente coas observacións de S2. Así, a precesión observada coincidiu exactamente coas predicións da relatividade xeral, o que podería conducir a novos descubrimentos no futuro, afirman os expertos.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es/ciencia

KEPLER-1649C: O EXOPLANETA MÁIS PARECIDO Á TERRA ATA AGORA

A ilustración amosa a Kepler-1649c na órbita da súa estrela anana vermella anfitrioa / NASA/Ames Research Center/Daniel Rutter

Un equipo internacional de científicos descubriu en antigos datos do telescopio espacial Kepler o que pode ser o planeta extrasolar máis similar á Terra en tamaño e temperatura de todos os atopados ata o de agora. O prometedor mundo, a 300 anos luz de distancia, orbita na zona habitable da súa estrela, é dicir, a área á súa ao redor onde podería albergar auga líquida. E quen sabe, quizais vida.

Kepler-1649c, como foi bautizado, pasara desapercibido en anteriores procuras das observacións de Kepler, retirado en 2018. Pero ao revisalas de novo, os investigadores volveron mirar a firma e recoñecérona como un exoplaneta. O novo mundo é só 1,06 veces máis grande que o noso. Ademais, a cantidade de luz estelar que recibe da súa estrela anfitrioa é o 75% da cantidade de luz que recibe a Terra do noso Sol, o que significa que a temperatura do exoplaneta tamén pode ser similar ás que nós temos aquí. Pero non todo son boas noticias. A diferenza da Terra, Kepler-1649c orbita unha anana vermella. Este tipo de estrela é coñecido polos seus potentes estalidos, que poden facer que a contorna dun planeta sexa un desafío para calquera vida potencial.

Comparación do tamaño da Terra e Kepler-1649c / NASA/Ames Research Center/Daniel Rutter

Aínda hai moito que se descoñece sobre Kepler-1649c, incluída a súa atmosfera, que podería afectar á temperatura do planeta. Os cálculos actuais do seu tamaño teñen marxes de erro significativos, do mesmo xeito que todos os valores en astronomía cando se estudan obxectos tan afastados. Os planetas rochosos que orbitan ananas vermellas son de particular interese astrobiolóxico. Con todo, os astrobiólogos necesitarán moita máis información sobre este planeta para determinar se é prometedor para a vida tal como coñecémola. Pero polo que xa se sabe (ou se cre saber), Kepler-1649c é especialmente intrigante para os científicos que buscan mundos potencialmente habitables.

Estímase que outros exoplanetas teñen un tamaño máis próximo á Terra, como  TRAPPIST-1f e, segundo algúns cálculos, Teegarden c. Outros poden estar máis preto da Terra en temperatura, como TRAPPIST-1d e TOI700d. Pero non hai outro exoplaneta que se considere máis próximo á Terra nestes dous valores e que tamén se atope na zona habitable do seu sistema.

"De todos os planetas mal etiquetaxes que recuperamos, leste é particularmente emocionante. Se non examinásemos o traballo do algoritmo a man, perderiámonolo", afirma o primeiro autor do artigo, publicado en The Astrophysical Journal Letters.

Kepler-1649c orbita a súa pequena estrela anana vermella tan de preto que o seu ano equivale a só 19,5 días terrestres. O sistema ten outro planeta rochoso de aproximadamente o mesmo tamaño, pero vira a aproximadamente á metade da distancia de Kepler-1649c, similar a como Venus orbita o noso Sol a aproximadamente a metade da distancia que a Terra. As estrelas ananas vermellas atópanse entre as máis comúns na galaxia, o que significa que planetas como este poderían ser máis comúns do que pensabamos anteriormente.

O sistema de Kepler-1649c tamén intriga aos científicos. Por cada nove veces que o planeta externo no sistema orbita ao redor da estrela anfitrioa, o planeta interno faio case exactamente catro. O feito de que as súas órbitas coincidan nunha relación tan estable indica que o sistema en si é extremadamente estable e é probable que sobreviva durante moito tempo.

As relacións de períodos case perfectos a miúdo son causadas por un fenómeno chamado resonancia orbital, pero unha relación de nove a catro é relativamente única entre os sistemas planetarios. Polo xeral, as resonancias toman a forma de relacións como dúas a un ou tres a dous. Aínda que non está confirmado, a rareza desta relación podería insinuar a presenza dun planeta medio co cal os planetas interno e externo viran en  sincronía, creando un par de resonancias de tres a dous.

O equipo buscou evidencias dese terceiro planeta misterioso, sen resultados. Con todo, iso podería deberse a que é demasiado pequeno para velo ou que se sitúa nunha inclinación orbital que fai que sexa imposible atopalo utilizando o método de tránsito de Kepler (as pequenas atenuacións de luz que se producen cando un planeta pasa por diante da súa estrela).

De calquera xeito, din os científicos, este sistema proporciona outro exemplo máis dun planeta do tamaño da Terra na zona habitable dunha estrela anana vermella. Estas estrelas pequenas e tenues requiren que os planetas orbiten extremadamente preto para estar dentro desa zona, non demasiado cálida nin demasiado fría, para que a vida tal como coñecémola poida existir.

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

DESCOBREN SEIS NOVOS COROAVIRUS EN MORCEGOS

Un grupo de investigadores do Programa de Saúde Mundial do Instituto Smithsoniano descubriu a existencia de seis novos coroavirus en morcegos. Estes coroavirus non están relacionados co SARS-CoV-2, que é o que provoca a COVID-19. Tampouco con outros como o SARS CoV-1 e o MERS-CoV.

O estudo, que foi publicado en PLOS ONE, é froito dun traballo de biovixilancia realizado en Myanmar que se enmarca no proxecto Predict. Esta iniciativa, financiada pola Axencia dos Estados Unidos para o Desenvolvemento Internacional (USAID), ten como obxectivo coñecer e vixiar que patógenos poden pasar dos animais aos seres humanos.

Os científicos centraron o seu traballo naqueles sitios de Myanmar nos que os humanos teñen máis probabilidades de estar en contacto coa vida salvaxe local. Desde maio do 2016 ata agosto de 2018 recolleron máis de 750 mostras de saliva e de feces de morcegos da zona. O que atoparon foron seis coroavirus descoñecidos e un que, aínda que se atopou no sueste asiático, non se deu en Myanmar. Os expertos cren que nos morcegos pódense dar miles de coronavirus pero que moitos deles non foron descubertos.

"As pandemias virais lémbrannos o estreitamente que a saúde humana está conectada coa saúde da vida silvestre e o medio ambiente", dixo o autor principal do estudo. "En todo o mundo, os humanos están a interactuar coa vida silvestre cunha frecuencia cada vez maior, así que canto máis entendamos sobre estes virus nos animais, o que lles permite mutar e como se propagan a outras especies, mellor poderemos reducir o seu potencial pandémico".

Os autores do presente estudo din que estes achados subliñan a importancia da vixilancia das enfermidades zoonóticas (poden transmitirse entre animais e seres humanos) tal e como se producen na fauna salvaxe. Os resultados servirán de guía para a futura vixilancia das poboacións de morcegos a fin de detectar mellor as posibles ameazas  virales para a saúde pública.

Aínda que agora está na fala da xente, os coroavirus non son algo novo e antes xa causaron enfermidades graves en humanos. O MERS Cov é un coronavirus que produce o coñecido como síndrome respiratoria de Oriente Medio (MERS), detectado por vez primeira en 2012 en Arabia Saudita. O SARS CoV-1, pola súa banda, é un coroavirus que produce unha grave enfermidade respiratoria (SARS) e que en 2003 protagonizou un brote a nivel global. Asia informou sobre el en febreiro de 2003. Aos poucos meses, a enfermidade xa aterrara en América do Norte, Sudamérica, Europa e Asia. A OMS cifrou en 8.098 o número de enfermos e o falecemento de 774 persoas en todo o mundo por SARS ese ano. Coronavirus son tamén os causantes do arrefriado común.

"Moitos coroavirus poden non supoñer un risco para as persoas, pero cando identificamos estas enfermidades cedo nos animais, na fonte, temos unha valiosa oportunidade de investigar a ameaza potencial", dixo a coautora do estudo. "A vixilancia, a investigación e a educación son as mellores ferramentas que temos para previr as pandemias antes de que ocorran".

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es/ciencia Imaxe: iStock

O NOSO ANTEPASADO DIRECTO, MÁIS ANTIGO DO QUE SE CRÍA

O achado do cranio dun neno pequeno de apenas tres anos nos ondulantes outeiros de Johannesburgo volve romper o esquema clásico da evolución humana no que un ser simiesco vaise levantando ata chegar ao sapien actual. Os restos pertencen a un Homo erectus, un dos nosos antepasados directos, que andaba e corría polos pasteiros surafricanos hai 2 millóns de anos, 200.000 anos antes do que se cría e nun lugar onde nunca antes atopouse. Por forza, este homínido que xa se parecía máis a nós, de postura ergueita e viaxeiro exitoso, tivo que coexistir xunto a outras dúas criaturas humanas moito máis primitivas, Australopithecus e Paranthropus robustus.

Os fragmentos do cranio (DNH134) apareceron durante unha campaña de escavacións no xacemento de Drimolen, dentro da zona chamada Berce da humanidade pola súa riqueza fósil. Foron descubertos por un equipo internacional dirixido por investigadores da Universidade A Trobe en Australia e a de Washington en St. Louis (EE. UU.) quen, segundo explican na revista Science, non comprenderon a auténtica natureza dos restos ata que foron reconstruídos.

Cranio de Homo erectus atopado ao noroeste de Johannesburgo en Sudáfrica, o máis antigo ata a data / Therese van Wyk, Universidade de Johannesburgo

 «Comezamos a xuntalos. Ninguén podía decidir de que era ese cranio ata que unha noite todo uniuse, e démonos conta de que estabamos a buscar un homínido!», explica Stephanie Baker, do Instituto de Paleoinvestigación da Universidade de Johannesburgo. Pero, que tipo de homínido? «A forma de bágoa da tapa do cranio e a súa cavidade cerebral relativamente grande indicaban sen dúbida que se trataba dun Homo erectus», sinala.

Resultou unha sorpresa maiúscula. Homo erectus, que camiñaba ergueito, con brazos máis curtos e pernas máis longas, máis humano que calquera outro homínido atopado no Berce da humanidade, viviu alí, en Sudáfrica, onde nunca antes fora descuberto. E o que é aínda máis extraordinario, fíxoo hai 2 millóns de anos, segundo suxire a datación con distintas técnicas de vangarda do terreo no que se atoparon os fragmentos do cranio e doutros fósiles. Ata entón, o erectus máis antigo xamais descuberto era o de Dmanisi en Xeorxia, de hai 1,8 millóns de anos. Ademais, o neno de Drimolen era 400.000 anos máis antigo que outros erectus africanos como o famoso neno de Turkana en Quenia.

«A antigüidade do fósil DNH134 mostra que Homo erectus existiu de 150.000 a 200.000 anos antes do que se pensaba», di Andy Herries, xefe do Departamento de Arqueoloxía e Historia, na Trobe. Debido a que se trata dun dos nosos antepasados directos, o descubrimento ten implicacións para as orixes dos humanos modernos.

«Ata este achado, sempre supuxemos que Homo erectus orixinouse no leste de África. Pero DNH134 mostra que posiblemente provén do sur. Iso significaría que máis tarde mudouse cara ao norte e o leste do continente. A partir de aí pasou polo norte de África para poboar o resto do mundo», di Baker.

A antigüidade do cranio tamén mostra que tres especies de devanceiros humanos primitivos viviron no sur de África ao mesmo tempo no sitio fósil de Drimolen: H. erectus, Australopithecus, esta xa endémica, e Paranthropus robustus.

Segundo os autores, posiblemente as tres especies víanse diferentes (Paranthropus era máis pequeno que os outros dous) e usaban distintas partes da paisaxe para evitar competir entre si. «Paranthropus robustus comía plantas duras, raíces e  tubérculos, por iso os seus dentes eran realmente grandes», apunta Baker.

En comparación coas outras dúas especies, os homínidos de Homo erectus eran altos e delgados. E comían cousas que eran máis fáciles de dixerir, como froitas e bagas. Tamén se alimentaban de carne, pero os paleoantropólogos non están seguros de como a obtiñan, xa que eses primeiros erectus aínda non cazaban con armas.

«Tamén sabemos que foron capaces de cubrir longas distancias, o cal foi unha sorte para eles, porque durante o seu tempo, o clima cambiou no sur de África», explica a investigadora. Paranthropus e Australopithecus evolucionaron en climas cálidos e húmidos e estaban afeitos a iso ambientes. Cando o clima volveuse frío e seco, a cuberta arbórea diminuíu e os pastos tomaron o seu lugar. Finalmente, os bosques foron substituídos polos pasteiros africanos da sabana de hoxe. O clima máis frío adaptábase mellor a Homo erectus, máis móbil e social. Non en balde sobreviviu durante 1,5 millóns de anos e chegou a Eurasia, mentres que as outras dúas especies coetáneas víronse abocadas ao desastre.

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

OS CANS RUEIROS, POSIBLE ORIXE DO COROAVIRUS

Un home pasea coa súa mascota diante dun posto no festival de carne de can de  Yulin, en China / Reuters/abc.es

Primeiro acusaron ás serpes, despois aos pangolíns. Con todo, ata a data ningún animal foi identificado definitivamente como o hóspede intermedio do novo coroavirus SARS-CoV-2, causante da pandemia que xa infectou a máis dun millón de seres humanos en todo o mundo. Agora, unha nova investigación da Universidade de Ottawa (Canadá) suxire que cans rueiros, os cans den dono, que alimentáronse de morcegos puideron ser os  transmisores. O estudo, para o que se revisaron máis dun mlllar de xenomas de virus, aparece publicado na revista Molecular Biology and Evolution.

O pasado febreiro, unha investigación chinesa sinalaba que o virus, orixinado en morcegos, saltou aos pangolíns e despois, posiblemente pola venda destes animais nos mercados de vida silvestre de Wuhan, ás persoas. Estudos posteriores atopaban nestes mamíferos coroavirus estreitamente relacionados co da Covid-19, pero o grao de similitude non era suficiente para afirmar que deran co  transmisor. Xuhua Xia, profesor de bioloxía en Ottawa e un experto  rastreador de coroavirus, é da mesma opinión. Ao seu xuízo, os virus illados nestes animais son "demasiado diverxentes do SARS-CoV-2", o que parece indicar "un antepasado común demasiado atrás no tempo, que viviu probablemente na década de 1960".

Segundo a nova hipótese, foi un coroavirus de morcego o que infectou o intestino dos cánidos, o que probablemente provocou unha rápida evolución do virus para permanecer oculto ao sistema inmune. Así reforzado, deu un salto aos humanos. A idea sostense nos similares sinais de "batalla" atopadas no novo coronavirus, nun de morcego estreitamente relacionado (BatCoV RaTG13) e no dos cans que afecta o seu sistema dixestivo (CCoV).

Os humanos e o resto de mamíferos teñen unha proteína sentinela antiviral clave, chamada ZAP, un soldado que patrulla os pulmóns e pode deter un virus no seu camiño ao evitar a súa multiplicación e degradar o seu xenoma. O sinal que busca o sentinela para atacar, a que lle indica a presenza do virus, son unhas letras químicas, chamadas dinucleótidos CpG, dentro do seu xenoma de ARN. Pero os coroavirus como o SARS-CoV poden evitar a ZAP ao reducir estes sinais de CpG, o que fai que a ZAP sexa impotente. É a mesma técnica de engano que emprega o VIH para saltarse as defensas antivirais humanas.

Pois ben, para realizar o estudo, Xia examinou 1.252 xenomas de betacoroavirus depositados no GenBank (unha base de datos de secuencias xenéticas de dispoñibilidade pública) ata a data. Desta forma, descubriu que o SARS-CoV-2 e o seu parente coñecido máis estreitamente relacionado, un coroavirus de morcego (BatCoV RaTG13), teñen a menor cantidade de CpG entre os seus parentes próximos de coroavirus. É dicir, escóndense moi ben fronte ao sistema inmune. "A supervivencia do virus indica que evadiu con éxito a defensa antiviral mediada pola ZAP. Noutras palabras, o virus volveuse sixiloso e perigoso para os humanos", sinala.

Cando examinou os datos en cans, o investigador descubriu que só os xenomas dos coroavirus caninos (CCoV), que causaran unha enfermidade intestinal altamente contaxiosa en cans de todo o mundo, teñen valores xenómicos de CpG similares aos observados en SARS-CoV-2 e BatCoV RaTG13. En segundo lugar, como lles ocorre aos camelos, os coroavirus que infectan ao sistema dixestivo dos cans teñen un CpG máis baixo que os que infectan o seu sistema respiratorio (coroavirus respiratorio cairo ou CRCoV).

Ademais, o receptor celular coñecido para a entrada de SARS-CoV-2 na célula é a encima ACE2, que se produce no sistema dixestivo humano, nos niveis máis altos no intestino delgado e o duodeno, cunha expresión relativamente baixa no pulmón. Isto suxire que os sistemas dixestivos de mamíferos probablemente sexan unha obxectivo clave do coroavirus. "Isto é consistente cun informe recente de que unha alta proporción de pacientes de Covid-19 tamén sofren molestias dixestivas", afirma Xia. "De feito, o 48,5% presentou síntomas dixestivos como a súa principal queixa".

Os humanos son a única outra especie hóspede observada por Xia con coroavirus con baixos valores de CpG xenómico. Nun estudo exhaustivo dos primeiros doce pacientes con Covid-19 en EE. UU., un paciente informou de diarrea como síntoma inicial antes de desenvolver febre e tose, e as mostras de feces de sete de cada dez pacientes deron positivo para SARS-CoV-2, incluídos tres pacientes con diarrea.

A miúdo obsérvase que os cánidos lamben as súas rexións anal e xenital, non só durante o apareamento senón tamén noutras circunstancias. Tal comportamento facilitaría a transmisión  viral do sistema dixestivo ao sistema respiratorio. "Neste contexto, é significativo que o coroavirus de morcego (BatCoV RaTG13), como se documenta na súa secuencia xenómica en GenBank (MN996532), illásese dun hisopo fecal. Estas observacións son consistentes coa hipótese de que o SARS-CoV-2 evolucionou no intestino de mamíferos ou tecidos asociados co intestino", sinala o investigador.

O científico cre que deberiamos monitorar os coroavirus de cans máis de preto, pero tranquiliza aos donos de mascotas sobre a posibilidade de ser contaxiados por elas. "Para transmitir SARS-CoV-2 de animal a humano, o animal ten que ter unha poboación do virus estable nun tecido aberto ao medio ambiente. Polo momento, non hai evidencias de que iso ocorra nos cans. Isto podería dicir que son inmunes a este virus ou quizais que aínda non buscamos o suficiente", explica.

Nalgunhas cidades chinesas optouse por exterminar aos cans rueiros, pero Xia non está a favor desta medida. Se se actúa desa forma "non só pérdese a oportunidade de detectar varios virus en cans rueiros, senón que tamén se comete unha brutalidade inxustificada", sinala.

Doutra banda, a recente decisión de China de reclasificar aos cans como mascotas e non como gando, "ten dificultades prácticas. Se hai unha minoría étnica que dirixe unha rexión autónoma onde os cans son criados e vendidos tradicionalmente para carne, esas persoas teñen dereito a manter a súa tradición. Con todo, poderían renunciar voluntariamente a ela con subsidios do goberno", argumenta. Ao mesmo tempo, "as persoas en diferentes culturas difiren na súa relación cos animais. Por exemplo, algunhas persoas en China resístense moito máis a comer carne de cabalo que carne de can e sorpréndense moito de que haxa xente que o faga".

FONTE: Judit de Jorge/abc.es/ciencia