NOTICIAS DAS CIENCIAS

A PERDA DE AUGA DO COMETA BORISOV

O cometa Borisov é o segundo visitante interestelar / NASA/ESA/D. Jewitt (UCLA)

O segundo "viaxeiro" chegado desde máis aló do noso Sistema Solar, 2I/ Borisov, trouxo máis certezas que o seu sucesor, o enigmático Oumuamua. Despois de confirmar que se trata dun cometa (do primeiro corpo  interestelar díxose mesmo que era unha nave espacial varada debido ao seu estraño comportamento) e facer unha radiografía de "cabeza á cola" do mesmo, agora, o Observatorio Swift Neil Gehrels da NASA logrou calcular por primeira vez a auga que perdeu no seu percorrido ao seu paso pola nosa veciñanza cósmica.

Os cometas, incluídos este, son obxectos conxelados de gases mesturados con po, a miúdo chamados "bólas de neve sucias". Ao achegarse ao Sol, o material conxelado na súa superficiese quéntase e convértese en gas. Cando a luz solar separa as moléculas de auga, un dos fragmentos é hidroxilo, unha molécula composta por un átomo de osíxeno e un átomo de hidróxeno. É así como a NASA detectou a pegada dixital da luz ultravioleta emitida por este composto no viaxeiro interestelar, segundo explica nun comunicado.

Entre setembro e febreiro pasados, o observatorio fixo seis observacións de Borisov: viu un aumento do 50% na cantidade de hidroxilo e, por tanto, auga que Borisov expulsou entre o 1 de novembro e o 1 de decembro, que foi só sete días desde o encontro máis próximo do cometa co Sol.

Na actividade máxima, Borisov arroxou 30 litros de auga por segundo, suficiente para encher unha bañeira nuns 10 segundos. Durante a súa viaxe a través do Sistema Solar, o cometa perdeu cas 230 millóns de litros de auga, suficiente para encher máis de 92 piscinas olímpicas. A medida que se afastou do Sol, a perda de auga diminuíu. Aínda que non o fixo dunha forma normal, senón máis rapidamente que calquera cometa observado anteriormente.

As medicións de produción de auga do observatorio da NASA tamén axudaron a mostrar que o tamaño mínimo de Borisov é de menos de 740 metros de ancho. O equipo estima que polo menos o 55% da superficie do cometa interestelar arroxaba material activamente cando estaba máis preto do Sol. Esa é unha gran fracción en comparación coa maioría dos cometas do Sistema Solar observados.

Borisov ten algúns trazos en común cos cometas da nosa contorna. O seu aumento na produción de auga ao achegarse ao Sol foi similar aos obxectos observados anteriormente. Outras moléculas no inventario químico deste viaxeiro interestelar, e as súas abundancias, tamén son similares aos cometas de colleita propia.

Por exemplo, con respecto ao hidroxilo e ao cianógeno, un composto de carbono e nitróxeno, Borisov produciu unha pequena cantidade de carbono diatómico, unha molécula feita de dous átomos de carbono e amidóxeno, unha molécula derivada do  amoníaco. Ao redor do 25% ao 30% de todos os cometas do Sistema Solar comparten ese rasgo.

FONTE: abc.es/ciencia

O SANTO GRIAL DOS DINOSAUROS, AÍNDA MÁIS RARO DO QUE SE CRÍA

Dous espinosaurios cazan un Onchopristis, un peixe serra prehistórico, nas augas do sistema do río Kem Kem no que agora é Marrocos / Jason Treat, NG Staff e Mesa Schumacher / Arte:Davide Bonadonna / Fonte: Nizar Ibrahim, Universidade de Detroit Mercy

Os únicos restos conservados en todo o mundo de espinosaurio, un formidable depredador de máis de doce metros de lonxitude que viviu en África hai uns 100 millóns de anos, foron destruídos nun ataque aéreo aliado sobre Múnic, Alemaña, durante a Segunda Guerra Mundial. Así que este animal converteuse en case "munha criatura mítica, o ’santo grial’ para os  paleontólogos que saían en busca de dinosauros", explica Nizar Ibrahim, da Universidade de Detroit Mercy (EE. UU.) e explorador de  National Geographic. Só quedaron uns debuxos dos ósos destruídos, aos que se sumaron algúns restos illados atopados ao longo dos anos. Todo indicaba que se trataba dunha especie moi inusual, pero o que agora atoparon Ibrahim e o seu equipo "é aínda máis estraño e espectacular do que poderiamos imaxinar nos nosos soños máis tolos", asegura.

Segundo contan na revista Nature, os paleontólogos acharon os restos dun espinosaurio xuvenil na formación xeolóxica do Kem Kem, unha área de 95 millóns de anos de antigüidade no sueste de Marrocos. O esqueleto de Spinosaurus aegyptiacus comprende algo inesperado: unha cola case completa que na súa totalidade debía de medir 5,3 metros, máis ou menos a metade da lonxitude do exemplar. A cola en forma de paleta era flexible e capaz de moverse lateralmente para impulsar ao dinosauro a través da auga, dunha maneira similar á dos crocodilos modernos. É dicir, o espinosaurio, o depredador máis longo coñecido pola ciencia, era acuático e utilizaba a propulsión da cola para nadar e cazar presas nun sistema fluvial masivo. É a primeira vez que se coñece un dinosauro con esa adaptación.

Reconstrución do esqueleto da cola do espinosaurio (os ósos faltantes móstranse en branco) / Debuxos: Marco Auditore / Fotos: Gabriele Bindellini.

"Imaxínese nadar nun gran río e ser perseguido por un dinosauro depredador xigante con lombo de crocodilo e unha vela encima!", di Ibrahim. Algúns dos peixes que perseguía eran verdadeiros xigantes, incluídos os celacantos do tamaño dun automóbil.

"A cola era unha estrutura altamente especializada, similar a unha aleta, que impulsaría ao animal a través da auga. Permitiu a este dinosauro perseguir activamente presas na corrente, e esa é a primeira vez que se ve algo así nun dinosauro", explica o  paleobiólogo. Esta forma de nadar era unha vantaxe para o espinosaurio, que podía explotar unha fonte de alimento, os peixes, que non estaba dispoñible para outros dinosauros depredadores.

Durante a existencia do espinosaurio, as temperaturas cálidas (polos sen xeo, alto nivel do mar) eran a norma no mundo, pero o Sáhara tamén albergaba grandes sistemas fluviais, que se estendían por todo o norte de África. Alí é onde o espinosaurio cazaba ás súas presas. A área tamén estaba preto da costa, polo que pudo existir certa influencia mariña no ecosistema.

"Sempre quixen atopar outro esqueleto de espinosaurio", recoñece Ibrahim, ben coñecido por ser o descubridor doutras especies de dinosauros. A súa expedición, financiada pola National Geographic Society, atopouno e resultou ser aínda máis extraordinario do que cría.

FONTE: Judit de Jorge/abc.es/ciencia

A CEPA EUROPEA DO COROAVIRUS, MOITO MÁIS CONTAXIOSA QUE A ORIXINAL

Hai apenas uns días, publicouse un estudo levado a cabo por investigadores da universidade chinesa de Zhejlang e segundo o que o virus SARS CoV-2 adquiriu xa as mutacións suficientes como para modificar substancialmente a súa patoxenicidade. En concreto, os investigadores acharon que algunhas cepas, precisamente as que chegaron primeiro a Europa e despois a Estados Unidos, podían ser ata 270 veces máis virulentas que as que proliferaron durante as primeiras semanas en China, onde se orixinou a pandemia.

Agora, un equipo de científicos do Laboratorio Nacional dos Alamos, en Estados Unidos, corrobora ese traballo e afirma identificar unha nova cepa do coroavirus que conseguiu volverse a dominante en todo o mundo, moito máis contaxiosa que as versións que se propagaron durante os primeiros días da pandemia. A falta dunha revisión por pares, os investigadores publicaron o seu achado e as súas conclusións no servidor biorXiv.

Segundo escriben os científicos, a nova cepa fixo a súa aparición en Europa en febreiro e emigrou rapidamente á costa este de Estados Unidos. Desde mediados de marzo, é a variante do virus dominante en todo o planeta.

No seu estudo,  Bette  Korber e os seus colegas advirten que, ademais de propagarse máis rápido, esta cepa do virus é capaz de facer que as persoas sexan vulnerables a unha segunda infección tras pasar a enfermidade.

Os científicos sinalan o feito de que, no seu maior parte, as investigacións dos científicos que traballan no desenvolvemento de tratamentos e vacinas baseáronse nas primeiras secuencias xenéticas do virus, conseguidas pouco despois da súa aparición, polo que poderían non ser efectivas contra esta nova versión do  Sars  Cov-2.

A mutación que caracteriza esta cepa céntrase, precisamente, nas espículas que sobresaen da superficie do virus e que lle permiten axustarse ás células humanas. Os autores aseguran que "sentían a necesidade urxente de dar unha alerta temperá", para que as vacinas e medicamentos que están en desenvolvemento en todo o mundo teñan en conta a mutación e poidan ser efectivos contra a cepa  mutante.

O estudo tamén sinala que en todos os lugares onde a nova cepa aparecía, infectaba a moitas máis persoas que as versións anteriores do virus saídas de Whuhan, ata o punto de prevalecer en moitos países en cuestión de poucas semanas. Ese dominio sobre as cepas anteriores demostra, segundo os investigadores, que é moito máis infecciosa, aínda que aínda non se sabe moi ben por que.

O estudo levou a cabo a partir da análise computacional de máis de 6.000 secuencias de coroavirus de todo o mundo, recompiladas por unha iniciativa alemá para compartir todos os datos de Influenza. En todas as ocasións, os investigadores comprobaron como a nova versión terminaba por converterse na dominante. O equipo identificou 14 mutacións diferentes no xenoma do coroavirus, composto por uns 30.000 pares de bases de ARN, pero centráronse no chamada D614G, que é precisamente a responsable dos cambios nos picos do virus.

O estudo, que se estende ao longo de 33 páxinas, detalla cando xurdiu a nova cepa do virus, como se distribuíu polo mundo e canto tardou en converterse na versión dominante. Un dos primeiros países en ver o novo virus foi Italia, durante a última semana de febreiro, case ao mesmo tempo que a cepa orixinal, á que substituíu rapidamente. En Estados Unidos, a cepa orixinal chegou a Washington a finais de febreiro, pero para o 15 de marzo xa fora substituída pola nova versión. O mesmo sucedeu en Nova York.

Se o virus segue sufrindo mutacións mesmo durante os meses de verán, advirte o estudo, podería superpoñerse mesmo aos primeiros tratamentos médicos e vacinas deseñados a partir das primeiras versións do virus, polo que a súa efectividade podería verse limitada seriamente contra esta nova cepa do SASRS Cov-2.

O estudo non indica especificamente que a nova versión do virus sexa tamén máis letal que a orixinal. O que si é certo é que as persoas infectadas coa cepa mutada teñen unha maior carga viral que o resto. E que o novo virus propágase con moita máis velocidade que o orixinal. O cal, segundo os investigadores, podería ser suficiente para que as persoas que xa pasaron a enfermidade e volvéronse inmunes, poidan con todo volver infectarse coa nova versión.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia Imaxe: isglobal.org

ADALATHERIUM HUI: O MAMÍFERO MÁIS RARO QUE EXISTISE XAMAIS

Reconstrución do Adalatherium hui, novo mamífero de finais do Cretácico en Madagascar - Andrey Atuchin

Se botamos unha ollada á súa reconstrución, podería pasar por un teixugo común e corrente. Pero as aparencias enganan, porque a súa auténtica extravagancia está no seu interior. Un equipo internacional de investigadores descubriu en Madagascar un animal único que viviu Hai 66 millóns de anos en Gondwana, a metade sur na que se dividiu o antigo supercontinente Pangea. Trátase dun mamífero cunha serie de estrañas características nunca vistas en ningún outro vivo ou extinto. Estas rarezas e o seu gran tamaño en comparación ao dos seus parentes continentais, parecen ser froito de evolucionar illado durante millóns de anos. Foi bautizado Adalatherium hui, da palabra malgache que significa «tolo» e a grega para «besta». 

A maioría dos mamíferos da era mesozoica (hai entre 252 a 65 millóns de anos) foron atopados en Laurasia, o que viña ser o hemisferio norte, pero non en Gondwana, o bloque continental sur moito máis pequeno. Aquí só apareceran uns escasos restos, mandíbulas e dentes illados, e un único cranio. Por iso, o esqueleto de Adalatherium hui foi recibido como un tesouro. Ademais, a súa conservación é fantástica. Inclúe unha gran cantidade de vértebras do tronco e unha cola curta e ancha. O esqueleto foi descrito na revista Nature.

Esqueleto de Adalatherium hui

Adalatherium apenas medía uns 52 cm de lonxitude e pesaba pouco máis de 3 quilos, pero era un xuvenil, polo que os investigadores cren que os adultos serían un pouco máis grandes e pesados. Poida que a súa reconstrución lembre a un teixugo común e corrente, pero a súa «normalidade» é só superficial. Debaixo da superficie, o seu esqueleto era pouco menos que «extravagante».

Para empezar, tiña máis buracos na cara que ningún outro mamífero coñecido, buracos que servían como pasaxes para os nervios e os vasos sanguíneos que fornecían a un fuciño moi sensible do que probablemente saía disparado un chorro de bigotes. Ademais, había un buraco moi grande na parte superior do seu fuciño xamais visto en ningún mamífero coñecido, vivo ou extinto. Varias características do oído interno e a forma posterior do cranio tamén son únicas. No estudo crese que este animal, "raro entre os raros", "era un escavador que posiblemente facía tobos". Isto é o que parecen indicar algunhas das súas características similares ás do teixugo, como "as extremidades posteriores potentes e unha cola curta e rechoncha".

Os dentes molares e frontais tamén teñen unha construción moi diferente á de calquera mamífero coñecido. "Cremos que os frontais usábanse para roer e os posteriores para cortar vexetación dalgún tipo. Noutras palabras, probablemente era un  herbívoro", indican.

Adalatherium hui é tamén o espécime máis completo dun grupo moi pouco coñecido de mamíferos chamados gondwanatherianos (porque todos foron atopados en Gondwana), o que permite aos científicos, por primeira vez, obter unha boa visión de como era ese grupo, como vivía e con que outros mamíferos están relacionados. De feito, os investigadores cren que os moitos atributos estraños desta «besta tola» son o resultado de evolucionar na cuarta illa máis grande da Terra durante máis de 20 millóns de anos, unha contorna moi diferente ao do continente, con diferentes recursos, competidores, depredadores, parasitos, etc. O seu gran tamaño, en comparación con outros mamíferos da época, é consistente coa regra de que algúns mamíferos fanse máis grandes cando evolucionan de forma illada nunha illa.

FONTE: Judit de Jorge/abc.es/ciencia

WASP-79b: O PRIMEIRO PLANETA CON CEO AMARELO

Ilustración do exoplaneta superquente WASP-79b, ubicado a 780 anos luz de distancia / NASA, ESA e L. Hustak (STScI)

Coñéceselle como WASP-79b e é un dos planetas máis grandes xamais observados fóra do noso sistema solar. Situado a unha distancia de 780 anos luz, na constelación de Eridanus, este mundo infernal non se parece a nada que vire ao redor do noso Sol. Nin sequera a nada que puidese imaxinar un astrónomo. Agora, o telescopio espacial Hubble puido analizar a súa atmosfera, onde atopou vapor de auga, e sorprendentemente, alí non ocorre un fenómeno coñecido como dispersión de Rayleigh, o mesmo que permite que os ceos da Terra véxanse de cor azul. Os científicos cren que, probablemente, ese estraño ceo é de cor amarela durante o día.

WASP-79b, descuberto en 2012, é o que se chama un Xúpiter quente. Son mundos máis grandes que Xúpiter que orbitan moi preto das súas estrelas, pero que probablemente naceron nos confíns do sistema planetario ao que pertencen e logo migraron cara ao interior. O ano de WASP-79b dura só dous días terrestres (Xúpiter, en comparación, tarda 12 anos en completar unha órbita). Con todo, atópase nunha órbita polar inusual sobre a estrela, o que vai en contra das teorías dos científicos sobre como se forman os planetas, especialmente para os Xúpiter quentes.

WASP-79b é un mundo inchado. Ten o dobre da masa de Xúpiter e é extremadamente quente, 1.648º C, a temperatura do vídro fundido. Ao combinar as observacións do Telescopio Espacial Hubble, o satélite de prospección de exoplanetas en tránsito (TESS) e o observatorio terrestre Magellan nas Campás (Chile), os astrónomos descubriron que esa atmosfera fervente, profunda e  nebulosa é peculiar. Fai tanto calor que as súas nubes dispersas de  sulfuro de manganeso ou silicato poden facer chover ferro fundido. Pero esa non é a gran sorpresa. A falta de dispersión de Rayleigh é o que deixou atónitos aos científicos.

Os investigadores esperan que o próximo telescopio espacial James Webb da NASA proporcione moitos máis datos en lonxitudes de onda infravermella máis longas. Estas observacións poden revelar máis evidencia de vapor de auga na atmosfera do planeta e proporcionarán unha vista detallada da súa composición química, o que podería axudar a revelar a causa dos seus ceos amarelos.

FONTE: abc.es/ciencia

O SÁHARA: O LUAGAR MÁIS PERIGOSO EN TODA A HISTORIA DA TERRA

Na ilustración, o depredador xigante Carcharodentosaurus observa a un grupo de  Elosuchus, similares aos crocodilos. Un auténtico paraíso para os depredadores / Davide Bonadonna

Hai 100 millóns de anos, un gran número de feroces depredadores converteron ao  Sahara no lugar máis perigoso que existise no planeta. Ou iso é, polo menos, o que sostén un equipo internacional de investigadores, que acaba de publicar na revista ZooKeys a maior revisión en case cen anos de vertebrados fósiles nunha área de formacións rochosas do Cretácico no sueste de Marrocos, coñecida como Grupo Kem Kem.

"A revisión -asegura o autor principal do traballo- proporciona unha xanela aberta á era dos dinosauros de  Africa".

Hai uns 100 millóns de anos, toda a rexión era un vasto sistema fluvial, cheo de innumerables especies acuáticas e terrestres. Os fósiles do Grupo Kem Kem inclúen a tres dos dinosauros depredadores máis grandes xamais coñecidos, ademais de exemplares de Carcharodontosaurus de dentes de sabre, unha besta de oito metros de lonxitude, con enormes mandíbulas e longos dentes en forma de serra de ata 20 cm, e Deltradomeus, un membro da familia dos raptores duns oito metros, con longas e inusualmente delgadas extremidades inferiores.

Tamén había varias clases de pterosaurios, réptiles voadores depredadores e cazadores de crocodilos. Segundo o autor do estudo, "leste foi, posiblemente, o lugar máis perigoso da historia do planeta Terra, un lugar onde un viaxeiro humano non duraría moito".

Segundo o coautor do estudo, "moitos dos depredadores desa zona dependían dunha abundante subministración de peixe. O lugar estaba cheo de peixs absolutamente enormes, incluídos os celacantos xigantes e o peixe pulmonado. O celacanto, por exemplo, é unhas catro ou cinco veces máis grande que os celacantos actuais. Hai tamén unha enorme quenlla serra de auga doce chamado Onchopristis, cos seus temibles dentes rostrais, como dagas cheas de púas, aínda que belamente brillantes".

Para reunir os enormes conxuntos de datos e imaxes fósiles, os investigadores estudaron as varias coleccións de fósiles de Kem Kem que hai repartidas en museos e laboratorios de varios continentes. Trátase "do traballo máis completo sobre vertebrados fósiles do Sahara en case un século".

Un lugar perigoso, salvaxe e cheo de vida polo que, con todo, non nos gustaría ter que pasear...

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

DESCOBREN UN NOVO TIPO DE CÉLULAS NO CORPO DA MULLER

Imaxe de glándulas mamarias. Estes órganos atravesan profundos cambios ao longo da vida, nos que os macrófagos recentemente descubertos desempeñan un papel moi importante /  Dr Caleb Dawson, Walter and Eliza Hall Institute

As tecnoloxías máis avanzadas de toma de imaxes en 3D permitiron descubrir un novo tipo de célula que pasara desapercibida ata o de agora. Científicos da Universidade de Melbourne (Australia), acharon unha célula inmune especializada en manter san o tecido dos condutos mamarios, onde se produce e transporta o leite e onde aparecen a maioría dos cancros de mama. Estes achados publicáronse e  Nature Cell Biology.

"Descubrimos unha poboación completamente nova de células inmunes especializadas, ás que chamamos macrófagos dos condutos, apertadas entre dúas capas da parede dos condutos mamarios», explica un dos coautores do traballo.

Grazas ás imaxes tridimensionais, os investigadores observaron como estes macrófagos buscan ameazas nestes condutos e traballan para mantelos sans e limpos, "coméndose", é dicir, fagocitando, ás células produtoras de leite mortas, unha vez que finaliza a lactación.

"Sorprendeunos descubrir que estas células xogan un papel esencial no proceso coñecido como  involución, no que a lactación finaliza, as células produtoras de leite morren e o tecido mamario necesita volver á súa situación orixinal", dixo o investigador.

Os autores están convencidos de que comprender o funcionamento destas células é esencial para atopar novas vías coas que tratar o cancro de mama, posto que estes condutos son a orixe de moitos deles. Ademais, observaron que non hai outras células que poidan levar a cabo o traballo que fan estes macrófagos dos condutos.

"Como investigadores de cancro de mama, sabemos que é necesario comprender que células fan cada cousa, de forma que podamos identificar os intrincados procesos celulares que desregúlanse nos casos de cancro", dixo outra das coautoras.

Os investigadores tratarán de explorar as funcións destes macrófagos nas distintas etapas do desenvolvemento das glándulas mamarias, como a maduración ou o embarazo. Ademais, tratarán de pescudar que papel teñen estes macrófagos no crecemento e dispersión dos tumores.

"A medida que o cancro medra, estes  macrófagos multiplican o seu número". Sospeitamos que estes reducen a resposta inmune do organismo, o que podería ter perigosas implicacións para o crecemento e o desenvolvemento do cancro nestes lugares que xa de seu teñen tendencia a xeralo", indican.

Os investigadores agora traballarán en pescudar como bloquear a actividade destes macrófagos, debido a que cren que isto podería ser unha terapia contra o cancro de mama.

Convén lembrar que a maioría dos órganos do corpo, incluíndo o cerebro, o fígado, os pulmóns ou a pel, teñen a súa propia poboación de macrófagos. Estes son fundamentais para regular as primeiras etapas da resposta inmune e controlan a inflamación e o funcionamento dos órganos.

FONTE: abc.es/ciencia

O ASTEROIDE 1998 OR2 (52768) ACHÉGASE HOXE Á TERRA

O asteroide 1982 OR2 (52768) captado polo radar do Observatorio de Arecibo o 17 de abril / NASA/NSF

O asteroide 1998 OR2 (52768) fará hoxe o seu máximo achegamento á Terra. A súa aproximación será aproveitada polos científicos para estudar a súa órbita e coñecer mellor as súas características, pois esta rocha espacial de entre dúas e tres quilómetros de diámetro é un dos obxectos catalogados como potencialmente perigosos. Din os científicos do Observatorio de Arecibo (en Porto Rico) que o observan desde o 13 de abril que as elevacións e cristas que ten nun dos extremos fai que parézase a unha máscara.

Ademais de ser un asteroide de tipo NEO (Near Earth Objects ou Obxectos Próximos á Terra), é un dos 2.000 corpos considerados potencialmente perigosos porque o seu diámetro é maior de 150 metros e a distancia que hai entre a súa órbita e a órbita da Terra é menor de 25 veces a distancia que separa a Terra da Lúa.

Foi descuberto o 24 de xullo de 1998 desde o Observatorio Haleakala de Hawai e de entre os que se coñecen, é o asteroide máis grande e que máis preto vai pasar da Terra nos próximos anos. Pero isto non significa que sexa perigoso agora pois este mércores vai pasar a 6,3 millóns de quilómetros do noso planeta (pense na distancia que hai entre a Terra e a Lúa e multiplícaa por 16). É dicir, estará demasiado lonxe como para que poida impactar contra a Terra.

Os científicos cren que 1998 OR2 orixinouse no chamado Cinto Principal de asteroides, unha rexión situada entre Marte e Xúpiter na que se cre que pode haber máis de tres millóns de asteroides, dos que se coñecen algo menos dun millón.

Os cálculos que se están facendo apuntan a que no ano 2076, o asteroide 1998 OR2 pasará máis preto, a entre 3,5 e 4 veces a distancia que separa á Terra-Lúa. Tampouco entón crese que será perigoso, pero non se descarta que nun futuro máis afastado, a súa órbita sufra unha perturbación e aumente a probabilidade dun impacto.

FONTE: Teresa Guerrero/elmundo.es/ciencia