UN VENTO GALÁCTICO TITÁNICO IMPULSADO POR UN BURACO NEGRO SUPERMASIVO

Impresión artística dun viento galáctico impulsado por un buraco negro supermasivo ubicado no centro dunha galaxia / ALMA

Observacións co telescopio ALMA, en Chile, revelaron un vento galáctico titánico impulsado por un buraco negro supermasivo hai 13.100 millóns de anos.

Este é o exemplo máis antigo observado ata a data de tal vento e, segundo os seus descubridores, é un sinal revelador de que os enormes buracos negros teñen un efecto profundo no crecemento das galaxias desde a historia máis temperá do Universo.

No centro de moitas galaxias grandes escóndese un buraco negro supermasivo que é de millóns a miles de millóns de veces máis masivo que o Sol. Curiosamente, a masa do buraco negro é aproximadamente proporcional á masa da rexión central (abultamento) da galaxia no Universo próximo. A primeira vista, isto pode parecer obvio, pero en realidade é moi estraño. A razón é que os tamaños das galaxias e os buracos negros difiren en aproximadamente 10 ordes de magnitude. Baseándose nesta relación proporcional entre as masas de dous obxectos que son tan diferentes en tamaño, os astrónomos cren que as galaxias e os buracos negros medraron e evolucionaron xuntos (coevolución) a través dalgún tipo de interacción física.

Un vento galáctico pode proporcionar este tipo de interacción física entre os buracos negros e as galaxias. Un buraco negro supermasivo trágase unha gran cantidade de materia. A medida que esa materia comeza a moverse a alta velocidade debido á gravidade do buraco negro, emite unha enerxía intensa, que pode empuxar a materia circundante cara a fóra. Así é como se crea o vento galáctico. "A pregunta é cando xurdiron os ventos galácticos no Universo?" di nun comunicado Takuma Izumi, autor principal do artigo de investigación e investigador do Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ). "Esta é unha pregunta importante porque está relacionada cun problema importante da astronomía: como coevolucionaron as galaxias e os buracos negros supermasivos?"

O equipo de investigación utilizou por primeira vez o telescopio Subaru de NAOJ para buscar buracos negros supermasivos. Grazas á súa capacidade de observación de campo amplo, atoparon máis de 100 galaxias con buracos negros supermasivos no Universo de hai máis de 13.000 millóns de anos.

Logo, o equipo de investigación utilizou a alta sensibilidade de ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) para investigar o movemento do gas nas galaxias anfitrioas dos buracos negros. ALMA observou a galaxia HSC J124353.93 + 010038.5 (en diante J1243 + 0100), descuberta polo Telescopio Subaru, e capturou ondas de radio emitidas polo po e os ións de carbono na galaxia.

A análise detallada dos datos de ALMA revelou que hai un fluxo de gas de alta velocidade que se move a 500 km por segundo en J1243 + 0100. Este fluxo de gas ten suficiente enerxía para afastar o material estelar da galaxia e deter a actividade de formación de estrelas. O fluxo de gas atopado neste estudo é verdadeiramente un vento galáctico, e é o exemplo máis antigo observado dunha galaxia cun gran vento de tamaño galáctico. O posuidor do récord anterior foi unha galaxia a uns 13.000 millóns de anos luz; polo que esta observación fai retroceder o comezo outros 100 millóns de anos luz.

O equipo tamén mediu o movemento do gas silencioso en J1243 + 0100 e estimou que a masa da protuberancia da galaxia, baseándose no seu equilibrio gravitacional, era aproximadamente 30 mil millóns de veces a do Sol. A masa do buraco negro supermasivo da galaxia, estimada por outro método, era aproximadamente o 1% diso. A relación de masa do abultamento ao buraco negro supermasivo nesta galaxia é case idéntica á relación de masa dos buracos negros ás galaxias no Universo moderno. Isto implica que a coevolución dos buracos negros supermasivos e as galaxias estivo ocorrendo desde menos de mil millóns de anos despois do nacemento do Universo.

"As nosas observacións apoian as recentes simulacións por computador de alta precisión que predixeron que existían relacións coevolutivas mesmo hai uns 13.000 millóns de anos", comenta Izumi. "Estamos a planear observar unha gran cantidade de tales obxectos no futuro, e esperamos aclarar se a coevolución primordial vista neste obxecto é unha imaxe precisa do Universo xeral nese momento".

FONTE: EP/farodevigo.es

SABÍAS QUE... O ÉRBEDO

O érbedo (Arbutus unedo) é un arbusto da familia das ericáceas.

É un arbusto ou pequena árbore que pode chegar ata 10 m. Sistema radical forte, que forma unha gran cepa. Tronco curto. Cortiza delgada, parda-avermellada, gretada e caediza en pequenas tiras cando vella. Copa baixa, densa e irregularmente ovoide.

Follas persistentes, simples, alternas, algo coriáceas, oblongo-lanceoladas, case enteiras ou serradas, verde escuras e lustrosas na face, verde mate no envés, glabras excepto na base. Flores hermafroditas, corola urceolada, branca tirando de rosa a verdosa; as flores agrúpanse en panículas colgantes situadas ao final das ramas.

Florece en outono ou ao principio do inverno, a polinización é entomógama. O froito é unha baga globosa, verrugosa, pasando de verde, por amarela e escarlata a vermella escura ao final; madura no outono do ano seguinte coincidindo coa nova floración, aparecendo simultaneamente flores do ano e froitos do ano anterior.

Utilizada como ornamental, pois é árbore de aspecto elegante pola beleza da súa follaxe, ao que se engaden as flores e os froitos de cor vermello. Os froitos fermentados úsanse para elaborar licores e, en fresco, para aromatizar augardentes e preparar marmelada.

As follas e a cortiza son adstrinxentes e como tal combaten diarreas e a disentería; as follas tamén teñen propiedades antisépticas. A madeira tense utilizado en tornería; tamén arde moi ben mantendo moito tempo a brasa e dando calor; o carbón obtido é moi bo para as forxas.

Recibe en galego numerosos nomes comúns como: moragueiro, meroteiro, medroñeiro, madroño, esbedro, érbido, erbideiro, erbedro, érbedo, erbedeiro, érbeda, érbado, erbadeiro, ébedro, cabida, arbideiro, albelo, albeldreiro, albedro e albedredo.

Do seu nome parece ser que procede o topónimo Alvedro en Culleredo, lugar onde se instalou o aeroporto da Coruña.

Outra curiosidade, aparece no escudo de Madrid.

FONTE: gl.wikipedia.org      Imaxe: Alberto Díaz/biogeografia.net

O CEO DO MES: XULLO 2021

Radiante das Delta-Acuáridas / Imaxe: astronomia.ign.es

1 de xullo: Cuarto Minguante

10 de xullo: Lúa Nova

17 de xullo: Cuarto Crecente

24 de xullo: Lúa Chea

31 de xullo: Cuarto Minguante

Chuvia de meteoros: Delta-Acuáridas: do 12 de xullo ao 23 de agosto, con máximo o 31 de xullo. Provocadas polos restos do cometa 96/P Machhold, sendo o seu radiante a constelación de Acuario. Perseidas: do 17 de xullo ao 24 de agosto. Como o seu máximo é o 13 de agosto, falaremos delas no próximo mes. 

NON SE TRATA DE CORRER RÁPIDO, SENÓN DE ACABAR A CARREIRA

Existe unha fotografía icónica en branco e negro que forma parte da historia do deporte: unha moza corre o maratón de Boston de 1967 co dorsal 261. E de súpeto é atacada por un dos organizadores, que quere sacala da carreira por ser muller. Outros corredores, o seu adestrador e o seu noivo defenden a empuxóns o seu dereito para seguir correndo. E iso é o que Kathrine Switzer fixo: terminar a carreira, por ela mesma e por todas as mulleres que non tiveron a oportunidade de facelo.

Imaxe: welcomelua.wordpress.com

A atleta rompeu un tabú naquel maratón de Boston de 1967 e desde entón dedicou a súa vida para fomentar a igualdade de xénero no deporte e a afección polo running nas escolas como forma de empoderar aos nenos. En 1974 gañou o maratón de Nova York e finalizou outros 35 maratóns, sendo a pioneira que impulsou a inclusión desta modalidade nos Xogos Olímpicos. Fundadora da organización 261 Fearless, que organiza carreiras e grupos de running femininos, tamén é autora de libros como ‘Marathon Woman: Running the Race to Revolutionize Women’s Sports’ e ‘26.2 Marathon Stories’. “Agora mesmo, a unión do maratón, correr e o deporte son exemplos marabillosos de diversidade, inclusión, respecto e igualdade. Se podemos facelo nunha maratón, por que non en todo o mundo? Todos corremos xuntos e dános igual o xénero, como nos dá igual se corre un avogado ou un fontaneiro. Isto derruba unha gran cantidade de barreiras sociais e outras limitacións. O deporte consiste en motivar e respectar aos demais: esa é a maior lección que aprendín”, conclúe.

#DígochoEu: Como é? Orgullo gay ou Orgullo gai?

 

Como é? Orgullo gay ou Orgullo gai? O galego xa incorporou varias expresións do colectivo LGTBIQ+

 #DígochoEu

CANTO SABES SOBRE OS OCÉANOS? X

Continúo coa serie Canto sabes sobre os océanos. Eles desempeñan un papel fundamental nas nosas vidas, xa que nos provén de boa parte do osíxeno que respiramos, absorben o dióxido de carbono que día tras día emitimos á atmosfera, regulan a temperatura e dannos para comer.

A contestación correcta á pregunta de onte é Nos océanos. A maior parte das erupcións volcánicas que se producen no noso planeta sucede nos océanos. Ao redor do 80 % das erupcións volcánicas totais suceden baixa a auga.

E imos coa pregunta de hoxe!

10. Cal é o lugar máis afastado de calquera zona terrestre?

- O Punto Nemo, no océano Pacífico.

- A Antártida.

- A Illa de Pascua.

Mañá a solución e unha nova pregunta!

FONTE: Idea orixinal muyinteresante.es/naturaleza

SABÍAS QUE... AS ESTRELAS MÁIS FRÍAS NON ESCONDEN VIDA NOS SEUS PLANETAS

Tamaños relativos das ananas vermellas, as hipotéticas ananas azuis e a estrela de 300 masas solares recentemente descuberta, chamada R136a1: cun radio de 21 millóns de quilómetros, está a 163.000 anos luz da Terra / ESO/M. Kornmesser

Ao redor do 70% das estrelas que hai no universo son ananas vermellas, teñen menos da metade da masa do Sol e son as máis frías que existen, pero dificilmente poden acoller vida nos seus sistemas planetarios. A súa temperatura media superficial oscila entre os 2.027º C e 3.527º C, cando no noso Sol a temperatura media en superficie é de 5.500º C.

As ananas vermellas son tamén as estrelas máis pequenas que se atopan no universo: as súas masas representan entre 0,08 e 0,6 veces a masa do Sol. A súa luminosidade non chega ao 10% da do noso Sol, pero duran moito máis que as estrelas máis masivas e brillantes.

Por baixo das ananas vermellas están os obxectos coñecidos como ananas marróns, e son aínda máis pequenas e frías que as ananas vermellas. Considéranse estrelas erradas porque os seus fornos nucleares nunca chegaron a arder.

As estrelas son un compoñente fundamental do cosmos: producen calor, luz, raios  ultravioleta, raios X e outras formas de radiación. Están por todas partes e son a clave para o futuro do universo.

Aínda que non sabemos cantas existen realmente, Carl Sagan calculaba que habería máis estrella no universo que grans de area en todas as praias do noso planeta. Segundo a BBC, Sagan tiña razón.

Calculamos que no noso universo (descoñecemos se hai máis universos) habería 100.000 millóns de galaxias e que en cada unha delas hai uns 100.000 millóns de estrelas.

De todas elas, as ananas vermellas son as máis numerosas da nosa galaxia. Hai unhas trinta próximas ao noso Sol, especialmente Próxima Centauri, unha anana vermella situada a 4,22 anos luz da Terra.

Outra anana vermella que chamou a atención dos astrónomos é a estrela de Barnard, que está a 6 anos luz de nós. Ten uns 10.000 millóns de anos (o dobre da idade do Sol) e pode darnos unha pista sobre a habitabilidade dos planetas rochosos que orbitan a estas estrelas frías, segundo unha investigación publicada en The Astronomical Journal.

Aínda que non o pareza, porque a maioría dos exoplanetas coñecidos orbitan ao redor de estrelas similares ao Sol (amarelas), as ananas vermellas tamén poden ter sistemas planetarios menos masivos: descubriuse unha superterra orbitando unha anana vermella a 300 anos luz de nós e mesmo outra superterra orbitando á estrela de Barnard.

Os astrónomos utilizaron a estrela de Barnard como un estudo de caso para pescudar como as labaradas dunha vella anana vermella poderían afectar os planetas que a orbitan.

Concluíron que é difícil que estes mundos alberguen vida, o que, se o resultado pode extrapolarse, significaría que os planetas que orbitan ás estrelas máis comúns e frías do universo non son propicios para a vida.

A razón é bastante simple: as ananas vermellas son moito máis activas que o Sol, especialmente ao principio das súas vidas, polo que as súas execcións de masa coronal serían daniñas para calquera atmosfera no seu sistema planetario. As labaradas estelares descartan tamén esta posibilidade.

Os astrónomos achegaron outro dato significativo sobre a nosa paisaxe estelar: a 33 anos luz do noso Sol atópanse un total de 540 corpos celestes, sen contar o Sol e os oito planetas do sistema solar: 375 estrelas (das que 249 son ananas vermellas), 88 ananas marróns e 77 exoplanetas. Non é un catálogo definitivo, pero axudará a profundar nas posibilidades de vida na nosa veciñanza solar: aínda que a cantidade de estrelas apuntadas é bastante precisa, podería haber ducias máis de ananas marróns.

Do mesmo xeito que Xúpiter, as ananas marróns están formadas por gas, en gran parte en forma de metano, sulfuro de hidróxeno e amoníaco. Estes gases son complicados para a vida nas concentracións que se atopan ao redor das ananas marróns.

Con todo, para os científicos, as ananas marróns representan os laboratorios perfectos para estudar atmosferas similares a planetas e descubrir posibilidades de vida bacteriana, ben no presente ou no pasado, noutros mundos do noso sistema solar.

FONTE: Eduardo Martínez de la Fe/farodevigo.es

O RÍO DO ESQUECEMENTO

Cando Décimo Xunio Bruto colleu o testemuño das tropas romanas logo da morte de Quinto Servilio Cepión, xurouse que non deixaría ningún recuncho de Hispania sen conquistar. Derrotou aos lusitanos e fortificou os asentamentos para, desde alí, principiar a conquista do territorio galaico. Mais o ascenso non foi doado. As continuas escaramuzas dos seus poboadores, áxiles coma feras, facían tan penoso o avance, que entre as decimadas tropas romanas comezou a rumorearse que esa terra estaba protexida polos deuses. E, ao chegar ao río Limia, a tropa negouse a avanzar. Dicían que era o río do esquecemento e que se o cruzaban, esquecerían a súa identidade, os seus deuses e a súa patria. Décimo, nun arrouto de furia, termou do estandarte, cruzou o río e chamou un a un e polo seu nome os soldados para convencelos de que ninguén esquecería nada e cominounos a proseguiren a campaña.

Cando, días despois, atravesaron o río Minius e acadaron a costa, os romanos viron, abraiados, como o Sol se deitaba no océano, máis aló do cabo do mundo. Daquela, Décimo entendeu por que os galaicos pelexaban polas súas terras dese modo tan feroz: era o pobo elixido para defender o lugar de descanso do Sol.

Soaron as trompetas, os cabalos piafaron e as espadas estralaron contra dos escudos. Décimo ergueu as mans e, cun ímpeto semellante ao dun vendaval, a última tropa de Roma partiu coma un trono rumbo ao leste.

FONTE: Almanaque agrícola 2021/syngenta.es

INFORMACIÓN ACLARATORIA PARA SITUARSE NA LENDA:

Décimo Xuño Bruto Galaico (180 a. C.-113 a. C.) foi un xeneral e político romano. Avó de Marco Xuño Bruto, dirixiu ás tropas romanas na campaña de conquista do sur da actual Galicia e norte de Portugal, o que despois sería denominado Gallaecia.

Río Limia (nace no Monte Talariño-Ourense e desauga en Viana do Castelo-Portugal), río que os romanos coñecían como Lethes (ou Oblivio). Dicían ue era o río do esquecemento, e que se o cruzaban esquecerían a súa identidade e a súa patria.

O río Minius é o río Miño.

FONTE: gl.wikipedia.org