SABÍAS QUE...

SABÍAS QUE... POR QUE SE ACENDE UN MISTO?

Cando miramos como arde un misto, se acendemos o lume na casa para cociñar ou, a gran escala, cando se produce un incendio, o que estamos a ver son procesos de combustión. Para entender como funciona este proceso, é necesario que coñezas un concepto ao que chamamos triángulo do lume. O triángulo de lume dinos que para que se produza unha combustión son necesarios tres elementos. O primeiro é o combustible, que é o elemento que se vai a queimar. Porque nunha combustión a materia quéimase en presenza dun axente oxidante, liberando enerxía en forma de calor. O segundo elemento é o comburente, que é o axente oxidante e que a maioría das veces é o osíxeno. E o terceiro é unha fonte de calor, o que chamamos enerxía de activación que é a que fai que se inicie a combustión e pode ser unha faísca, unha corrente eléctrica, etc…

Pero non só ten que producirse a combustión, senón que debe manterse, e para iso son necesarias unha serie de reaccións en cadea. Na actualidade, o triángulo do lume cambiouse por outro concepto que engade este cuarto elemento e por iso chamámolo tetraedro do lume (tetra é un prefixo de orixe grega que significa catro).

Este tetraedro do lume explícache como se acende un misto e por que se mantén acesa. Os primeiros mistos, que tamén se chaman fósforos de fricción, ideáronse a principios do século XIX. Non son máis que un obxecto que se acende cando se frega contra un papel de lixa. A súa composición inicial foi cambiando para mellorala. As primeiras tiñan como principal elemento o fósforo branco, pero co tempo observouse que era moi tóxico e provocaba graves enfermidades ás persoas, sobre todo mulleres e nenas e nenos, que traballaban nas fábricas nas que se producían. Por este motivo, a principios do século XX substituíuse polo fósforo vermello, que é o que conteñen agora os mistos.

Ademais de fósforo vermello, os mistos teñen outros compostos que axudan á combustión, como o trisulfuro de antimonio (ou outros derivados do xofre), que funciona como combustible e o clorato de potasio (ou outro composto oxidante equivalente), que é o oxidante que libera o osíxeno necesario para a combustión. Tamén teñen unha serie de aditivos, como colorantes, adhesivos etc., pero os elementos crave son o fósforo vermello, o trisulfuro de antimonio e o clorato de potasio. Os mistos tamén teñen o seu soporte, o pauciño que adoita ser de madeira e que xeralmente está impregnado dunha parafina, unha cera.

Hoxe en día, por seguridade, o fósforo vermello non se atopa na cabeza do misto, senón no raspador da caixa, mesturado con po de vidro. Desta forma evítase que poidan arder dentro da caixa por rozamento duns mistos con outras.

Cando fregamos o misto sobre o raspador da caixa prodúcese unha fricción que é a fonte de calor necesaria da que falabamos antes para que se inicie a combustión. Coa calor, unha pequena cantidade de fósforo vermello transfórmase en fósforo branco, que se inflama e libera moita enerxía. O clorato de potasio emite o osíxeno necesario para a combustión do fósforo restante e do trisulfuro de antimonio, que axuda a que se forme a chama. Este proceso inicia a combustión, a ignición da cabeza do misto. Como o pauciño do misto é de madeira, ou de cartón, e está impregnado de cera, fai que a combustión se manteña.

FONTE: Nuria Ortuño García/elpais.com/ciencia        Imaxe: N-C BELANGER (Getty Images)

SABÍAS QUE... ARITMÉTICA MODULAR

 

A aritmética modular foi estudada por primeira vez de forma sistemática por Carl Friedrich Gauss (1777-1855) no seu famoso Disquisitiones Arithmeticae de 1801. Algunhas veces chámaselle, suxerentemente, aritmética do reloxo, xa que os números «dan a volta» tras alcanzar certo valor chamado módulo.

Gauss definiu a congruencia da seguinte maneira: dous números enteiros a e b son congruentes módulo outro número n se o resto de dividir (sen decimais) a e b entre n é o mesmo. Isto é equivalente a que b - a sexa múltiplo de n. Por exemplo, 6 e 18 son congruentes módulo 12. É dicir, ao dividir 6 entre 12, obtemos como cociente 0 e como resto 6 e, doutra banda, ao dividir 18 entre 12, quédanos cociente 1 e resto tamén 6. No reloxo, isto significa que as 18 son as 6.

Esta é a notación matemática que se utiliza para expresar congruencias

Do mesmo xeito que na nosa numeración usual, na aritmética modular tamén podemos operar: se temos dous pares de números que son congruentes módulo n, tamén o serán as súas sumas; e o mesmo ocorre para résta e a multiplicación.

Para o DNI utilízase a congruencia módulo 23. O procedemento consiste en calcular o resto de dividir o número do DNI entre 23. En función deste resto, asígnaselle unha letra de acordo con a táboa que se mostra na imaxe inferior.

Así, se ao introducir o noso DNI cometemos algún pequeno erro, o novo número non se corresponderá coa letra introducida e saltará un aviso en calquera computador. A letra do DNI non é o único díxito de control que se calcula con congruencias: tamén o IBAN das contas bancarias.

FONTE: Alba García Ruíz e Javier Peñafiel/elpais.com/ciencia    Imaxe: gaussianos.com

SABÍAS QUE... POR QUE CAMIÑAMOS EN CÍRCULOS CANDO NOS PERDEMOS?

Cando trazamos unha ruta para desprazarnos por unha habitación ou un espazo aberto integramos información procedente do sistema visual, do sistema vestibular (sentido do equilibrio) e dos sensores de movemento situados na musculatura e nas articulacións.

Poderiamos pensar que a natureza dotounos dun sistema de orientación totalmente engraxado, con todo, non é así. Un cliché que foi levado en múltiples ocasións á gran pantalla é o dun grupo de excursionistas que se perden no bosque e, desorientados, camiñan en círculos sen poder orientarse.

Hai algún tempo investigadores do Instituto Max Planck de Bioloxía Cibernética, en Alemaña, demostraron que, se estivésemos nunha habitación ás escuras, sen ningún punto de referencia e comezásemos a camiñar, por moito que o tentásemos non poderiamos facelo en liña recta, sempre terminariamos describindo círculos.

A explicación non é sinxela e baralláronse múltiples teorías, desde que se un hemisferio cerebral predomina sobre o outro ata que temos unha perna un pouco máis longa que a outra.

A partir desta última hipótese algúns estudosos esgrimen as súas disquisicións: dado que as pernas non son de igual lonxitude o noso cerebro recibe sinais distintos e tenta corrixir continuamente a traxectoria enviando mensaxes ao sistema locomotor, que non fai máis que afastarse da liña recta.

Os detractores desta teoría sinalan que os zurdos e os destros tenden a describir círculos de forma indistinta a dereita e esquerda, e que mesmo cando se coloca un tacón tan só nun dos zapatos, para provocar que unha perna sexa máis alta que a outra, non se modifica a dirección final na que se camiña.

Foi entón cando os científicos decidiron dar un paso máis e realizar un experimento similar á luz do día e en escenarios diferentes. Así, levaron a un grupo de voluntarios a zonas boscosas, nun día nubrado, observando que non deixaban de describir itinerarios circulares. O mesmo sucedeu cando o experimento levou a cabo no deserto do Sahara, no sur de Tunes.

En ambas as circunstancias os participantes eran capaces de manter a súa ruta en liña recta mentres a Lúa ou o Sol fosen visibles, pero cando se ocultaban comezaban a describir círculos, sen ser conscientes diso. En definitiva, non podemos camiñar en liña recta se nos falta un punto de referencia.

Este feito é fácil de constatar no noso medio, simplemente basta con vendar os ollos dunha persoa para comprobar que, tras anular o sentido da vista, camiñamos describindo círculos, ás veces extremadamente pequenos, inferiores a 20 metros.

Un grupo de investigadores franceses, capitaneados por Emma Bestaven, da Universidade de Bordeus, presentou unha hipótese diferente e sostén que quen camiña en círculos teñen pequenas irregularidades no oído interno, concretamente no sistema vestibular. Isto explicaría unha maior facilidade para desorientarse cando os puntos de referencia visual desaparecen.

Para Vestaben camiñamos en círculos porque aos poucos imos perdendo un pouco de equilibrio en cada paso, un feito que podería minimizarse se aumentásemos a velocidade da marcha.

Así que xa sabes, ten en conta todos estes experimentos a próxima vez que saias a pasear por un bosque, especialmente se é un día de moita néboa.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... ECLIPSE MIXTA

As eclipses híbridas ou “mixtas” son eclipses que se caracterizan por escurecer o ceo durante unhas horas cunha eclipse parcial que despois pasa a ser anular (debuxando un “anel de lume”) e finalmente total, cando a Lúa tapa por completo o Sol

Mañá, 20 de abril, producirase unha eclipse de Sol deste tipo, neste caso particular comezará como anular, cambiará a total e volverá ser anular pouco antes de rematar. Das 223 eclipses solares previstos este século, só 7 son mixtas, o que supón unha media dunha cada 14 anos.

 

A eclipse mixta é un dos eventos astronómicos máis inusuais / Getty Images

 

A eclipse parcial iniciarase á 1.34 hora UTC no océano Índico e rematará ás 06.59 no océano Pacífico. A duración total do fenómeno será de 325 minutos (algo menos de 5 horas e media).

A eclipse mixta iniciarase ás 2 horas e 37 minutos nun punto do océano Índico ao leste das illas Kerguelen nas Terras Austrais e Antárticas Francesas. Atravesará o océano Índico de suroeste a nordés, tocando terra en Australia Occidental, Timor Oriental e Indonesia. Finalizará ás 5 horas e 57 minutos no océano Pacífico.

Traxectoria da eclipse solar mixta do 20 de abril de 2023 / OAN

O máximo da eclipse mixta darase ás 4 horas e 17 minutos ao sueste de Timor Oriental. A magnitude máxima será 1,01 e a súa duración máxima 1 minuto 16 segundos.

Unha pena non poder velo!

FONTE: elmundo.es/ciencia     

SABÍAS QUE... INVERNO NUCLEAR

Fungo nuclear sobre as illas Marshall, xerado nunhas probas do Exército de EEUU, o 25 de xullo de 1946 /AP PHOTO

O inverno nuclear é un fenómeno climático que describe a consecuencia do uso indiscriminado de bombas atómicas. Xurdiu no contexto da guerra fría, e predicía un arrefriado global debido ao fume estratosférico, que tería como consecuencia un colapso da agricultura e a ameaza de fames negras para a maioría da humanidade.​ Aínda que non se produciu o tan temido holocausto nuclear si parece que houbo certos efectos ocultos producidos polas probas nucleares.O proceso seguiría estes pasos: a bomba nuclear levantaría unha enorme nube de cinza e po que estaría en suspensión na atmosfera durante meses. Esta capa dificultaría ou impediría totalmente o paso da luz solar, o cal provocaría a morte dos seres vivos que realizan a fotosíntesis. Estes seres, os produtores, son o elo máis baixo da cadea trófica ou cadea alimentaria, co cal tamén se extinguirían os demais seres vivos: herbívoros, carnívoros e descomponedores. Ademais, o ambiente sería irrespirable, polo que moitos animais morrerían directamente, ao non poder efectuar a respiración.

A teoría xurdiu a partir dun estudo de Paul J. Crutzen e John Birks en 1982, que xa propuxeron que os incendios masivos que resultarían dun intercambio nuclear global e o fume que xerarían na capas baixas da atmosfera terían consecuencias notables sobre o clima. Owen B. Toon e Richard P. Turco analizaron as consecuencias do fume na estratosfera e acuñaron a expresión «inverno nuclear» en 1982, mentres que Vladímir Aleksándrov e Gueorgui Stenchikov levaron a cabo simulacións sobre modelos máis sofisticados en 1983. En parte como consecuencia destes estudos e outros relacionados con finais dos anos 1980, Ronald Reagan e Mijaíl Gorbachov iniciaron os tratados de desarmamento nuclear.

Nos anos 2000 fixéronse unha serie de estudos tendo en cuenta a redución planeada de armamento nuclear de Estados Unidos e a Unión Soviética (o Tratado de Reducións de Ofensivas Estratéxicas), e comparando as consecuencias dun intercambio dentro do arsenal permitido por ese contexto cun intercambio limitado entre potencias nucleares menores como India e Paquistán. No primeiro caso, supuxeron 4.400 explosións nucleares, que corresponderían a 440 megatones, 770 millóns de vítimas directas e 180 Tg (teragramos ou billóns de gramos) de feluxe. No segundo, pequenas bombas que sumasen 0.75 megatones e 44 millóns de vítimas directas producirían 6.6 Tg de feluxe. Segundo este estudo, aínda os intercambios atómicos máis modestos serían suficientes para producir efectos do mesma orde que a pequena idade de xeo ou o ano sen verán. O estudo tamén suxería que a alteración da temperatura da estratosfera mesmo neste caso podía ter consecuencias graves sobre o fluxo de gases, e en concreto reducións considerables na capa de ozono.​ O uso do arsenal ruso e estadounidense levaría a un descenso da temperatura comparable ou posiblemente máis acusado que o dunha glaciación, quizá durante unha década.

Imaxe gráfica do que podería ser un inverno nuclear / Rico Shen/es.wikipedia.org

Doutra banda, estes novos cálculos baseados en versións modernas de modelos climáticos predixeron unha vida media do feluxe cinco veces máis prolongada que a estimada nos anos 1980, o cal contribuiría a agravar e alongar as consecuencias sobre o clima.

Tal como están as cousas na Guerra de Ucraína non é descartable esta situación. Esperemos non chegara a esta situación, pero o mundo está cheo de loucos!

SABÍAS QUE... POR QUE A AUGA NO DESAUGADOIRO VAI MÁIS RÁPIDA AO FINAL?

A velocidade á que sae a auga polo desaugadoiro depende do que teña por encima / Siegfried Layda (Getty)

A verdade é que, aínda que o parece, a auga no desaugadoiro non vai máis rápida ao final. A velocidade á que sae a auga polo desaugadoiro depende do que teña por encima, porque todo iso exerce presión. É coma se fose un pistón, canto máis ten por arriba máis presión hai e máis rápido sae. Defíneo o teorema de Torricelli que coñecemos desde o século XVII. E no desaugadoiro a auga ten a presión do aire máis a presión da auga mesma; segundo vai quedando menos auga, a presión do aire segue sendo a mesma, pero a da auga vai diminuíndo.

A medida que a auga vai baixando polo desaugadoiro ten menos empuxe e vai perdendo velocidade. Chega un momento no que a velocidade baixa tanto que se para. E ao final queda mesmo un pouso de auga que nin chega a caer. Vese moi ben se fas un sinxelo experimento na casa.

Colles un vaso de plástico e faslle un buraco na base. Pos un dedo para tapar o buraco e enches o vaso de auga. Cando quitas o dedo e deixas que a auga salga polo buraco podes ver que ao principio sae moito máis rápido e que, segundo vai quedando menos auga no vaso, a velocidade diminúe porque tamén diminúe a presión. E ao final sae tan amodo que podes ver as pingas separadas unhas doutras. A nada que inclines o vaso verase perfectamente que, ao principio, a auga sae cun certo ángulo, é como un tiro parabólico. Como cando xutas unha pelota, dependendo da velocidade á que sae a auga, o arco é maior ou menor. E o que se ve neste experimento é que o arco vai diminuíndo segundo queda menos auga, o que é unha proba de que a súa velocidade tamén diminúe.

Isto estúdase moito en enxeñería. Ademais da presión, a velocidade do descenso do líquido polo desaugadoiro (ou por calquera tubo) aféctanlle tamén outros fenómenos: debido á tensión superficial, a auga que discorre polo centro está máis libre que a que vai pegada á parede, e iso aumenta se ademais o desaugadoiro ten cóbado e provoca que non toda a auga vaia á mesma velocidade; o aumento da velocidade á vez produce turbulencias que tamén afectan á forma e a rapidez á que descende o líquido. E a todo iso súmase que a auga pode ter diferente viscosidade porque conteña xabón ou escuma ou calquera outro produto. E todos eses fenómenos físicos deben ser tidos en conta, así que trátase dun problema moi complexo.

Pero a pregunta ten moito sentido porque todos temos a impresión de que o que ocorre é precisamente iso, que ao final, a auga que baixa polo desaugadoiro vai máis rápida. E isto é así porque cando estás a ver como cae a auga polo desaugadoiro o que ves é a parte de arriba da auga, e esa ten unha velocidade moi pequena. O que está a pasar debaixo, no desaugadoiro, non o ves, non observas a auga que cae. Pero cando se baleirou case por completo, entón si ves a auga que cae e podes apreciar a velocidade á que baixa, algo que antes non podías facer porque a auga de encima tapaba o que pasaba por baixo. E por esa razón cando por fin podes ver realmente a auga que cae polo desaugadoiro, tes a impresión de que vai máis rápida, aínda que non sexa así.

FONTE: Ruth Lazkoz/elpais.com/ciencia

SABÍAS QUE... COMO SE REPRODUCEN OS POLBOS

Os polbos (Octopus vulgaris) son un dos animais máis curiosos do medio mariño. Un dos aspectos que máis chama a atención destes moluscos é o seu curioso ciclo de vida, que dura entre 1,5 e 2,5 anos. De feito, os polbos femia morren tan só unhas semanas despois de que conclúa o seu primeiro e único proceso reprodutivo. Agora, un vídeo gravado nas augas das illas Cíes fai seguimento dunha femia, dende que é fecundada por un polbo macho, ata que un congro devora o seu cadáver meses despois.

A gravación, que divulga o proceso reprodutivo dos polbos de principio a fin, forma parte do proxecto Aquopus e conta coa participación do biólogo galego Álvaro Roura. O vídeo comeza explicando como o macho estende un dos seus oito brazos —o terceiro pola dereita— que está especialmente modificado para reprodución. Chámase hectocólito e introdúcese dentro do manto da femia para transferirlle paquetes de esperma. Cando entran en contacto da auga, estes paquetes estoupan e liberan os espermatozoides. Todo este proceso pode durar ata unha hora.

Cando chega o momento, a femia busca onde agocharse. No vídeo aparece escondida entre un muro de pedras e cunchas. Os mergulladores comproban coidadosamente a posta e confirman que hai centos de acios de ovos. A cor branca que se ve no vídeo indica que a femia os puxo moi recentemente. Neses intres, ela dedícase a limpalos e osixenalos continuamente, pois é capaz de poñer máis de 500.000 ovos, que colgan nos seus respectivos acios grazas a un pegamento especial que hai no teito da cova. Nos seguintes cinco meses á posta, a femia non se moverá nin comerá e vai perder máis do 50% da súa masa muscular.

Ao longo doutro mes, as paralarvas comezarán a eclosionar e o polbo femia abrirá unha pequena entrada do seu refuxio para que poidan saír nadando. Miden arredor de tres milímetros e van comezar a súa vida planctónica, nunha etapa que dura aproximadamente dous meses. Logo, asentaranse no fondo do mar para converterse en adultos. Mentres tanto, a femia continúa coidado os acios baleiros seguindo o seu instinto, pero o seu organismo continúa debilitándose. Unhas semanas máis tarde, o seu ciclo vital remata e, finalmente, congro devora o seu cadáver.

Espectacular!

FONTE: gciencia.com/medioambiental

SABIAS QUE... O TERREMOTO ENTRE TURQUÍA E SIRIA

Os tremores na fronteira de Turquía e Siria, un dos terremotos máis fortes do último século na rexión, é devastador. O sismo de magnitude 7,8 a madrugada do luns sentiuse en Turquía, Siria e Líbano.

O epicentro do terremoto ocorreu a 23 quilómetros ao leste da localidade turca de Nurdagi, na provincia de Gaziantep, na fronteira con Siria, na zona onde a placa tectónica de Anatolia fai contacto coa placa arábiga, a unha profundidade de 7 quilómetros, unha rexión considerada como unha das zonas sísmicas máis activas do mundo.

O terremoto produciuse a madrugada do luns nunha zona onde entran en contacto a placa Arábiga e a subplaca de Anatolia. O terremoto principal foi seguido de numerosas réplicas, a primeira tan só 11 minutos máis tarde, cunha magnitude de 6,7. Menos de doce horas despois, produciuse outro máis potente, de 7,5, en Turquía central, é dicir, nunha zona máis ao norte.

O sismo só é un de tantos que tiveron lugar recentemente. Por exemplo, o ano 1999 xa tivo lugar aquí outro sismo de magnitude 7,4 na escala de Richter que causou 17.000 vítimas. En 2011, outros dous acabaron coa vida de máis de 700 persoas. En 2020, outro terremoto causou 26 mortos e 800 feridos. Neste xa se fala que superarán os 30.000 mortos.

Investigadores do Centro de Investigación de Xeociencias de Alemaña (GFZ) publicaron recentemente un estudo na revista Nature onde suxiren que a tensión tectónica da placa de Anatolia é aínda maior que en 1999, así que está previsto que esta clase de terremotos sexan máis frecuentes e, probablemente, máis intensos. Akgo que deberían ter en conta á hora de construir.

FONTE: nationalgeographic.com.es/ciencia, Julián Velasco e Javier Torres/abc.es     Imaxes: USGS/ABC