A COR DA PEL

 

Tiña sete anos cando a súa profesora mostroulle, por primeira vez, un lapis de cor carne. “Eu estaba feita de carne, pero a miña pel era marrón. Con todo a xente dicía que eu era negra. Eu tiña unha lea enorme de cores na miña cabeza”, explica Angélica  Dass. Ela naceu nunha familia moi colorida, froito da mestizaxe do seu país natal, Brasil. Pronto tomou conciencia de que a cor da pel, a cultura ou a nacionalidade, eran elementos capaces de levantar muros entre as persoas. “Sempre pensei que o maior tesouro da especie humana é a súa diversidade”, asegura. Con esta idea, decidiu dar un paso á fronte. Creou ‘Humanae’, un proxecto fotográfico que utiliza o retrato para achegar a persoas de todo o planeta. Unha alegación en favor da beleza da diversidade humana: “Debemos entender a nosa diversidade como algo que nos fai medrar. Non como algo que temer ou desprezar”. ‘Humanae’ converteuse nun referente para miles de escolas en todo o mundo. Pero tamén para institucións internacionais como a ONU ou o Foro Económico Mundial: “Todos temos o poder de cambiar a narrativa respecto a a discriminación, sexa do tipo que sexa”. E advirte: “Debemos estar atentos, e tomar conciencia de cando tratamos a outros seres humanos como menos humanos”.

SEMANA DAS LETRAS GALEGAS

 

Entramos na Semana das Letras Galegas, que terá como punto central o venres, día 17, o DIA DAS LETRAS GALEGAS, que iste ano adícaselle a Antonio Fraguas Fraguas (1905-1999).

E que mellor forma de comezar a semana con esta canción de Samuel Soto Macía adicada ao homenaxeado.

Boa semana!

SOLUCIÓN AO GRUCIGRAMA IV

VERTICAIS: 1. Solleiro 3. Arremedar 4. Arcipreste 6. Ouriolo 9. Mesto 10. Pega

HORIZONTAIS: 2. Bandullo 5. Pánfilo 7. Fungueiro 8. Codia 11. Tremer 12. Mimosa

O DINOSAURO QUE VOABA CON ÁS DE MORCEGO

Reconstrución da vida do estraño Ambopteryx longibrachium de ás membranosas / Chung-Tat Cheung/eurekalert.org

Na década de 1860, poucos anos despois da publicación de A orixe das especies, os traballadores dunha canteira en Baviera retiraron unha gran laxa de pedra, deixando ao descuberto o esqueleto dunha estraña criatura sepulta alí desde facía 150 millóns de anos. Tiña garras afiadas, mandíbulas cubertas de dentes e unha longa cola ósea, como a dun réptil; pero ademais presentaba plumas e ás, como un paxaro.

O biólogo Thomas Henry Huxley, amigo persoal de Darwin e un dos seus defensores máis decididos, deuse conta de que a besta, chamada Archaeopteryx, posuía unha estraña semellanza con pequenos dinosauros carnívoros, como o Compsognathus, e propuxo unha idea radical: o fósil pertencía a un antecesor das aves, que evolucionarían a partir dos dinosauros.

Bautizado polos seus decubridores como Ambopteryx longibrachium, o fósil pertencente á familia dos escansoriopterígidos, pequenos dinosauros emplumados, que tiñan mans alongadas e dedos moi longos, cos que rubían e desprazábanse polas árbores. Desde entón máis de 150 anos de descubrimentos científicos en todo o mundo foron dando a razón a Huxley. E China en particular achegou máis fósiles que ningún outro país para apoiar as teorías do biólogo inglés. O último nesta nutrida lista é un pequeno dinosauro con ás de morcego, achado na provincia de  Liaoning, que se describe por primeira vez hai uns días nun artigo na revista Nature. Desenterrado por membros da Academia Chinesa de Ciencias, trátase dun espécime que viviu hai 163 millóns de anos e que proporciona valiosa información sobre os antecesores das aves e de como a natureza experimentou con diferentes estruturas anatómicas antes de conquistar a capacidade de voar.

En 2015 outro equipo de científicos chineses descubriu os restos dun membro desta familia que presentaba un óso de 13 centímetros de longo en cada pulso, ademais de pequenos parches de tecido membranoso adheridos ao redor do seu esqueleto. O achado demostraba que estes animais non eran só trepadores, senón que podían planear ou voar distancias curtas grazas a unha estrutura anatómica nunca antes vista en dinosauros, só en mamíferos ou  pterosaurios. Aquel animal recibiu o nome de Yi qi, que significa ’estraña á’.

Aínda que pertence á mesma familia que Yi qi, Ambopteryx presenta diferenzas sorprendentes e reveladoras respecto a o seu parente. O óso da extremidade anterior é sensiblemente máis ancho, ten unha cola curta que termina en vértebras fusionadas e unhas extremidades traseiras moito máis alongadas. En calquera caso, se Ambopteryx ou Yi qi quixesen voar, só poderían facelo planeando, xa que a súa anatomía non parece deseñada para axitar as ás. Os mesmos ósos da membrana do á podería facer que o aleteo fose difícil e as características das extremidades anteriores suxiren que os músculos requiridos para o voo serían relativamente débiles.

De acordo cos autores, esas ás  membranosas en extremidades anteriores alongadas probablemente representan un experimento de curta duración na natureza, xa que os dinosauros que desenvolveron ás emplumadas acabaron impoñéndose, desde un punto de vista evolutivo. "As nosas análises mostra que os grandes cambios na estrutura das ás evolucionaron preto do momento no que se produciu a división entre os  scansoriopterygidae e a liñaxe das aves, cos dous  clados tomando camiños moi diferentes para voar", explican no artigo.

FONTE: Amado Herero/elmundo.es/ciencia

CRUCIGRAMA IV

VERTICAIS: 1. Con moito sol  4. Presbítero nomeado polo bispo para exercer certa xurisdición sobre os cregos e igrexas do seu arciprestado 6. Paxaro da familia dos oriólidos, de cor amarela, con ás e rabo negros, peteiro rosado e ollos vermellos, o macho, e de cor verdosa nas partes superiores, parda nas ás e no rabo e abrancazada con raias pardas nas inferiores, a femia 9. Que está constituído por elementos numerosos e moi xuntos entre si 10. Paxaro da familia dos córvidos, que presenta cor branca no ventre, costados e extremos das ás e o resto do corpo negro con irisacións verdes, azuis ou moradas, ou outros tons máis escuros en todo o corpo.

HORIZONTAIS: 2. Estómago dos animais 3. Imitar con intención de facer burla ou de provocar o riso 5. Que actúa con excesiva lentitude 7. Cada unha das estacas grosas, curtas e afiadas que se colocan verticalmente polos lados do carro, remolque ou caixa do camión, para que non caia a carga ou para soster os ladrais 8. Parte exterior dura que se forma en certos corpos, en particular nos alimentos como o queixo ou o pan 11. Axitarse fisicamente ao sentir un gran medo, por unha emoción etc. 12. Árbore da familia das mimosáceas orixinaria de Australia, de casca lisa e agrisada, follas moi divididas e flores amarelas, recendentes, en forma de boliñas que se agrupan en acios.

Mañá a solución!

SUSKITYRANNUS HAZELAE, O "CURMÁN" PEQUENO DO TYRANNOSAURUS REX

Recreación artística do Suskityrannus hazelae / Andrey Atuchin

Hai nenos que soñan con ser coma Indiana Jones e  desenterrar grandes achados. E algún lógrao antes mesmo de chegar a adulto. Pasoulle ao estadounidense Sterling Nesbitt cando só tiña 16 anos: durante unha expedición que fixo en Novo México co seu instituto atopou un fósil que resultou ser unha especie de dinosauro descoñecida ata agora.

Corría o ano 1998 e durante moitos anos os seus descubridores non souberon o que tiñan entre mans. O esqueleto permaneceu almacenado ata 2006 no Museo de Historia Natural de Mesa, en Arizona, ata que Nesbitt volveu interesarse por el. Dúas décadas despois e xa como profesor asistente no Virginia Tech Colleague of Science, desvela que os fósiles pertencen a un pequeno dinosauro emparentado como o famoso Tyrannosaurus rex. O descubrimento de Suskityrannus hazelae, como bautizaron a esta nova especie, supuxo o comezo do seu camiño para converterse en  paleontólogo.

Doug  Wolfe, o científico que liderou aquela expedición, figura entre os científicos que asinan o traballo, publicado esta semana na revista Nature Ecology&Evolution.

O dinosauro achado por Nesbitt en 1998 era un individuo novo que morreu aos tres anos de idade aproximadamente, segundo a análise dos seus ósos. O seu cranio medía só entre 25 e 32 centímetros. O estudo inclúe tamén a análise do cranio doutro dinosauro da mesma especie atopado en 1997 por Robert Denton.

Segundo detallan os autores, Suskityrannus hazelae vivíu hai 92 millóns de anos, durante o Cretácico, unha época na que a Terra estaba habitada por algúns dos dinosauros máis grandes que existiron. Nese mesmo xacemento de Novo México atopáronse outros esqueletos de dinosauros de distintas especies, ademais de abundantes restos de peixes, tartarugas, mamíferos e réptiles.

O seu nome, Suskityrannus hazelae, é unha homenaxe ao xacemento de Zuni onde se atopou. Suski significa coiote no idioma da tribo nativa desa rexión de Novo México.

O animal medía uns 90 centímetros de altura e algo menos de tres metros de ancho. É dicir, o dinosauro enteiro era un pouco máis grande que o cranio dun  Tyrannosaurus rex adulto. Ambas especies alimentábanse de carne: "As súas dentaduras mostran que eran carnívoros pero non que tipo de animais tomaba cada un", di Nesbitt, que ao principio pensou que se trataba dun Velociraptor.

Un dos trazos que máis sorpresa e bromas suscita nos T. rex son os seus brazos, moi curtos en proporción ao resto do corpo. Entre os ósos achados de S. hazelae non figuran os dos seus brazos así que os científicos non saben se os tiña tan curtos como o seu curmán maior ou se tiña dous ou tres dedos nas súas patas.

Os científicos sitúan a S. hazelae como un  tiranosaurio intermedio, a medio camiño entre as especies máis pequenas, que evolucionaron antes, e os dinosauros xigantes do final do Cretácico. Por iso, segundo destacan os seus descubridores, o achado enche un oco importante para comprender a historia evolutiva dos tiranosaurios que tan famosos fixéronse tras a película Parque Xurásico.

O RAÑACEOS RURAL MÁIS ALTO DE EUROPA OOCIDENTAL

Bosquexo da futura Torre Bestseller en Brande, Dinamarca / Iamxe: BESTSELLER/elmundo.es

Se o progreso dunha cidade se medira pola altura dos seus rañaceos, a máxima representación da modernidade europea será un pequeno pobo de Dinamarca. Os apenas 7.000 habitantes de Brande (emprazado na Rexión de Jutlandia Central) verán como a súa descoñecida localidade pasa a ocupar un punto relevante no mapa ao converterse en sede dun novo récord: a construción máis alta de Europa occidental.

A Torre Bestseller medirá 320 metros e superará por 10,4 á Shard de Londres. Deberá a súa altura e o seu nome ao xigante local do téxtil propietario de grandes marcas globais como ASOS, Vero Moda, Vila ou Jack and Jones. A multinacional  Bestseller foi fundada en Brande en 1975 e o seu actual dono, Anders Holch Povlsen (o home máis rico de Dinamarca) cre que xa é hora de devolverlle algo á comunidade de veciños que acolleu as súas oficinas desde hai décadas: decenas de miles de metros cadrados de formigón en vertical que pretende converter na principal atracción turística da zona.

A chaira da zona que rodea o pobo fará visible a edificación desde 60 quilómetros á redonda, polo que a súa presenza transformará e dominará por completo a paisaxe agreste.

Os primeiros bosquexos viron a luz en 2017 e a mediados de marzo deste ano o concello de  Brande deu o visto e prace. A pesar de que a data prevista para finalizar as obras era 2023, dende a compañía indican que "aínda quedan anos para que comece a construción dun proxecto desta envergadura".

Modernidade ou puco sentido?

FONTE: Teresa Aburto/elmundo.es

O ÚLTIMO DÍA DOS DINOSAUROS

A catástrofe pertecta / Robert DePalma/nationalgeographic.com.es

A historia é sobradamente coñecida. Hai 66 millóns de anos, un enorme asteroide impactou na costa de Iucatán, preto do que hoxe é a cidade de Chicxulub, no golfo de México. O violento choque levantou unha montaña de material fundido máis alta que o Everest e máis quente que a superficie do Sol, liberando máis enerxía que mil millóns de bombas como a de Hiroshima. O terreo incendiouse en miles de quilómetros á redonda e unha choiva de rocha fundida caeu sobre o hemisferio occidental, calcinando o 70% dos bosques. O po acumulado na atmosfera impediu durante meses a fotosíntesis das plantas terrestres e do fitoplancto mariño, colapsando as cadeas tróficas e o ciclo do carbono na terra e no mar, e a falta de luz conxelou o planeta. O osíxeno practicamente desapareceu da atmosfera, substituído por monóxido e dióxido de carbono, metano e xofre, que provocaron choivas ácidas durante meses. Como consecuencia, o 75% das especies foron aniquiladas, o 99,9% de todos os organismos vivos pereceron e o ecosistema planetario foi destruído e tivo que reinventarse. Despois do impacto, a Terra cambiou de era xeolóxica: rematou o Cretácico, con el a era mesozoica, e empezou o Cenozoico.

Pero esta historia tivo sempre un punto débil. Se nun só día, que é un instante en termos xeolóxicos, pereceron miles de millóns de seres vivos, incluídos todos osdinosauros, non debería existir uestrato xeolóxico absolutamente saturado dos restos destes animais e plantas? E non debería estar localizado por todo o mundo? De feito, o límite  estratigráfico entre o Cretácico e o Cenozoico (límite  K-T) está ben determinado, entre outras cousas porque nel abunda o iridio, un metal escaso na códia terrestre pero moi abundante nos meteoritos. Por tanto o impacto está ben rexistrado e datado, e o tempo no que ocorreu tamén, así como a súa localización estratigráfica en todo o planeta. Pero neste estrato non se atoparon fósiles e moito menos evidencia algunha dunha mortaldade planetaria de dinosauros. Ata agora.

Robert DePalma, da Universidade de Kansas, publicou o 23 de abril os seus descubrimentos nun xacemento de Dakota do Norte, datado exactamente no límite K-T. O xacemento, denominado Tanis, está localizado a 3.000 quilómetros de Chicxulub. Hai 66 millóns de anos Tanis atopábase na beira dun mar interior que asolagaba o que hoxe é o medio oeste norteamericano. O impacto orixinou unha serie de ondas sísmicas de gran magnitude, que provocaron un enorme tsunami neste mar interior, con ondas de ata 10 metros, que amontoaron multitude de animais e plantas nun sedimento caótico e repleto de restos fósiles. É esta a primeira proba empírica de que o impacto de Chicxulub causou a gran mortalidade na  biosfera terrestre?

Os fósiles de Tanis son espectaculares: peixes de auga doce e auga salgada mesturados, troncos de árbores, dinosauros, pétalos de flores, equinodermos, pequenos mamíferos, plumas… inclúen máis dunha ducia de plantas e animais descoñecidos ata agora. Ademais, os fósiles de Tanis están conservados en multitude de orientacións ao azar e tamén hai peixes en posición vertical, o que proba que a súa deposición foi o resultado dun proceso violento e moi rápido, que os capturou nunha masa de barro case instantaneamente. Algúns dos restos de dinosauros están na parte superior da secuencia estratigráfica, o que convida a pensar que os seus cadáveres estiveron a flotar na auga antes de que o terreo volvese secar. O metro e medio de grosor que ten o xacemento está saturado de microesférulas de cristal, chamadas tectitas, un produto coñecido da choiva de rocha fundida que provoca un gran impacto meteorítico. E o xacemento está cuberto por un estrato de dous centímetros rico en  iridio. Por tanto, Tanis inclúe todos os elementos necesarios para converterse nun soño feito realidade para calquera  paleontólogo.

DePalma leva traballando en Tanis desde 2012 e algúns colegas aos que convidou a participar nas súas escavacións cualificaron o seu traballo como “extremadamente meticuloso”. Con todo, outros investigadores poñen en dúbida algunhas das súas conclusións. Por exemplo, aínda que DePalma asegurou á prensa que en Tanis hai fósiles de dinosauros, este extremo non foi publicado aínda nunha revista científica e por tanto este posible achado non foi sometido aínda ao escrutinio doutros científicos. DePalma sostén que eses resultados serán publicados moi pronto.

Ademais, DePalma ten aínda unha reputación que emendar: en 2015 atopou unha especie nova de dinosauro, o Dakotaraptor, pero ao reconstruír o seu esqueleto incluíu un óso que resultou ser de tartaruga. Cando outros colegas sinalaron o erro, DePalma viuse obrigado a publicar unha corrección ao seu traballo e desde entón non gozou de especial recoñecemento entre a comunidade paleontolóxica

Dispoñemos ao fin dunha foto do día en que morreron os dinosauros? A realidade é que faltan algúns detalles non menores por confirmar. É Tanis un dos descubrimentos máis importantes da historia da paleontoloxía, ou de novo esaxerouse a relevancia dun descubrimento que non pasa de ser relativamente substancial? Se todo o que afirma DePalma resulta ser correcto, será a primeira vez que dispoñamos dunha proba incontrovertible de que os dinosauros aínda deambulaban sobre a Terra ao final do Cretácico. Así, aínda que existen outras hipóteses para explicar a extinción no K-T (por exemplo, varias decenas de miles de anos de vulcanismo desenfreado no que hoxe é India, que causarían unha enorme diminución na poboación mundial de dinosauros durante o Cretácico tardío), Tanis proporcionaría os datos necesarios para afirmar sen dúbida que polo menos algúns dinosauros seguían vivos para ser testemuñas do último día do Cretácico.

FONTE: Alberto González Fairén/elpais.com/ciencia